Da Romana Ganzoni - D’incuort n’haja let dad üna vernissascha a New York. Davant ün dals purtrets exposts as vaivan posiziunats umans gritantats per evitar cha oters possan contemplar il purtret, ün’ouvra da l’artista Dana Schutz. Ella as vaiva laschada inspirar dad üna fotografia (iconica) chi muossa ad ün giuven nair lintschà dal 1955. Il problem 2017: Il mat sülla fotografia d’eira nair, l’artista Schutz es alba. Quels chi staivan davant il purtret d’eiran da l’avis cha quai nu giaja. Duos artistas han dafatta propost da desdrüer l’ouvra da Schutz.

Quai svaglia noschas algordanzas. Las aderentas dal movimaint chi vezza critic l’esser alb (Critical Whiteness) e descriva l’act da’s referir in ün tschert möd sün’ün’otra cultura sco Cultural Appropriation (voul dir: invöl) dschessan: No lain proteger üna minorità, üna gruppa suotprivilegiada, supressa da la majorità chi fa abüs, pigliand davent ogets o simbols a las victimas.

„Check your privilege!“ es lur sbraj da battaglia per far attent a relaziuns da pussanza e discriminaziun. Cha illa appropriaziun chapitalista vegnan declerats ogets tradiziunals da differentas etnias sco roba e stratta our da lur context, dischna. Quai possa pertoccker musica o sot, simbols, ceremonias, vestits, clinöz, frisuras, ma eir il stil da lingua e cumport social.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Tschertas gruppas interpreteschan quistas invistas in möd excessiv, vezzan dapertuot ün „trigger“, ün impuls per üna re-traumatisaziun da minoritats o victimas, per exaimpel ils organisatuors d’ün concert da punk da la band „Feine Sahne Fischfilet“ a Bielefeld. Il percussionist ha trat oura sül palc seis t-shirt – e’l concert es gnü interruot. Pervi cha’l muossar il corp sura masculin saja ün act da violenza patriarcala e cunter l’uorden da chasa. O la reuniun chi ha appellà cun ün scrit pro l’entrada cha albs cun uschèdits „Dreadlocks“ o „Rastas“ nu sajan bainvis. Exagiarà, o? Da l’otra vart: Fingià avant ons n’haja pensà, cha ün Maori as sto agitar a mort, sch’el vezza ils „tribal tatoos“ da sia cultura süls bratschs da quels da Bümpliz, Barcelona e Berlin. Microggressiun sün pel. E pro no? Esa Cultural Appropriation, esa microaggressiv, esa ün trigger, scha üna turista as cumpra morins chi stan per l’emigraziun engiadinaisa e metta sü quels, voul dafatta cumplimaints da mai? O scha inchün da lingua tudais-cha chi nun ha ingüna relaziun cul rumantsch am bombardescha adüna culs pleds: Che bels mumaints! O eir uschè ün elemaint verbal da culissa movibla: Pachific. Forsa eir: Allegra. Pleds chi vegnan strats our dal context da lingua e cultura rumantscha per dar culur o per far reclama. Abüs?

O co esa cun quist’architectura neoengiadinaisa da kitsch, conglomerats, immens chasamaints cun schmachà aint abitaziuns sainza fin, e sülla fatschada sgrafits e proverbis rumantschs? O quist nouv proget: Ün impressari sainza ragischs svizras chi voul s-chaffir ün costüm engiadinais per las camarieras aint ils hotels, uschè cha quellas nu portan plü Dirndels (sic!), ma alch plü „autentic“? Am das-cha agitar?

Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: D. Gustin, Tschlin

Suonda LATABLA!

Da Fadrina Hofmann - Üsanzas fan oura üna buna part da l’identità d’ün cumün. Pür uossa sco mamma bada ch’üsanzas fan eir part da l’aigna identità. Pangronds chaschuna amo hoz battacour pro mai.

Pangronds, quist’üsanza daja be a Scuol. Ils mats van da chasa a chasa pro las mattas da lur classa. Davant mincha chasa ferman els, cloman „Pangronds!“, la matta vain oura e surdà ün pan cun paira al mat preferi. Davopro daja üna gronda jouslada e l’ultim üna marenda da cumpagnia cun pan cun paira e cacau. In seis raquint „Pangronds“ descriva Cla Biert fingià dal 1949 l’agitaziun cha quist’üsanza chaschuna pro’ls uffants. El quinta dal scuttinöz da las mattas avant il di dals 26 da december. A chi dar il pangrond? Chenün es il mat predilet, a chenün as lessa da marus? El descriva la brama dals mats da survgnir il pangrond da la matta adurada. „Peider vuless il pangrond dad Aitina. El sa bain avuonda cha ella ha plü simpatia per Chasper, e perquai prouva’l cun da las tuottas da til metter our d’chanvà avant ella“.

„A quel nu vöglia!“

Eu m’algord precis cha Pangronds d’eira l’üsanza chi polarisaiva il plü ferm in classa. Chi s’allegraiva da pudair ir cun seis marus culla schlitra e muossar a minchün chi’s voul bain ün a tschel. Chi vaiva il sgrisch da quist di – o perquai ch’ella nu vaiva jent a ningün dals mats o perquai ch’el nu survgniva mai ün pangrond. I d’eira propi uschea sco fingià da’l temp da Cla Biert: „A quel nu vöglia! A Cla per marus? Gnanca per üna paja bricha, guarda be co ch’el chamina! E che gniffa da schlops! Na na, sco a quel, eu per intant, il pangrond nu dun!“, disch Nesa aint il raquint.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!


Vaira dramas daiva

Eir no vaivan da quels in classa cha no nu vessan dat gnanca per da dir il pangrond. A quels chi d’eiran tuot on maligns cun no mattas. A quels chi nu d’eiran ils plü clers. O – la vita es düra – a quels cha la natüra nu vaiva regalà la bellezza. Uschea vaivan adüna ils istess mats la gronda furtüna. I d’eira minch’on da quels chi vaivan trais o quatter pangronds. Blers nun han invezza survgni in tuot ils ons da scoula gnanc’ün pangrond. A mai laiva ün vaschin üna jada sforzar da dar il pangrond. El vaiva imnatschà cha seis frar grond am clocca tras sch’eu nu til detta meis pan cun paira. Eu nu’m vaiva laschà influenzar – eir sch’eu vaiva davopro amo dis a l’inlunga temma chi capita alch. Haiai, vaira dramas daiva pervi da Pangronds.

Il codex d’onur

Chi chi vaiva ün marus faiva da las tuottas per evitar cha ün’otra matta nu detta ün pangrond a „seis mat“. Che zuffas chi’s sviluppaivan davopro sch’üna nu’s tgnaiva vi da quist codex d’onur! Para cha quai d’eira fingià il cas ill’infanzia da Cla Biert: „Mazzina vaiva dit: ‚Öö, nu larast maridar! E sch’el survain il pangrond eir da mai, at saraja istess; eu stun dasper el cun far la marenda e tü la saira sülla schlitra!’ ‚Na’, vaiva respus Aitina. ‚Eir cun far la marenda! E tü dà il pangrond ad inchün oter!’

Trais pangronds ed üna marusa

Cun leger il raquint Pangronds da Cla Biert daja in ögl chi ha bainschi dat ün pêr müdadas pro quist’üsanza – per exaimpel ha lö Pangronds hozindi pür in schner. Ma il caracter es restà listess ed eir las emoziuns cha Pangronds svaglia sun amo las istessas sco dal temp cha mia nona faiva Pangronds: brama, inviglia, temma, rabgia, plaschair e püra furtüna. Intant va fingià meis figl minch’on da chasa in chasa a clomar: „Pangronds!“ Mincha jada spet eu sco sün spinas fin ch’el tuorna a chasa per quintar. Lapro nu vessa d’avair pisser pel stadi d’anim da meis figl. Quist’on es meis mat tuornà a chasa cun ün surrier fin davo las uraglias: trais pangronds ed ün dafatta da sia marusa. Uf. L’on chi vain spettaraja lura tuot malpaziainta cun mia figlia fin cha la brajada da mats rivarà pro nossa chasa. Ed eu speresch fermischen ch’els cloman lura tuot agitats „A mai! A mai!“ cur ch’ella ha da surdar il pangrond. Sco aint il raquint da Cla Biert...

Il raquint Pamngronds as poja leger davo in „Betschlas malmadüras/Das Gewitter“ da Cla Biert.

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

Prüma publicaziun: Schner 2017

Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per Vus:

ARTITGELS POPULARS:

Alternativ, melancolic e fin - Intervista cun Ursina

09 da schaner 2017

Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...

In grond sigl sur las sumbrivas

18 da fanadur 2017

Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...

Berna first!

27 d'avrigl 2017

Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...

Charezzas e revoltas

12 da settember 2016

Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...

Buna glüna

17 da schaner 2018

Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...

A la scuverta da Klaus Johann Grobe

06 d'october 2016

Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

Go to top