Dad Annetta Janka-Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Quellas sa zuppan mintgatant er en cifras, perquai datti quest mais in pèr locuziuns tipicas per tschintg bellas cifras rumantschas, natiralmain chattadas en il DRG. 


1. Dus

Tge chapesch'ins sut l'expressiun «esser en dus»? Atgnamain ch'ins è en dus e ch'ins fa insatge ensemen e betg sulet. Ma en tscherts vitgs munta l'expressiun er il suandant: Per Tschlin vul «esser in duos» era dir ch'ins è sturn, forsa perquai ch'ins vesa alura tut da maniera dubla?!? Per Scuol percunter pon ins dir «ella es in duos» per ina dunna ch'è en speranza. Precis, atgnamain èn ins gea en dus cura ch'ins spetga in uffant. Per la Surselva signifitga «esser sin dus/duas» ultra da quai ch'ins è gista pront per far insatge u ch'ins è indecis.


2. Set

Surtut en l'Engiadina chatt'ins pliras expressiuns che cumbinan set cun autras cifras. En tscherts vitgs, sco p.ex. a S-chanf din ins «quel so set e quatter» per ina persuna che craja ch'ella sappia dapli che autras. A Tschierv percunter duvr'ins per quai «set e ses» ed a Sent «set e quattordesch». E cura ch'insatgi «disch set e quatter» a Schlarigna, survegn l'auter ina charplina da quella persuna.

Tut insatge auter è enconuschent en tut las valladas rumantschas, numnadamain il «ni per set ni per deschset» per signalisar ch'ins na veglia betg far insatge – tuttina per tge pretsch. Per Vaz è attestà er il cuntrari: «per set u dischset» per dir ch'ins vendia insatge per tut pretsch, pia char u bunmartgà.

3. Indesch

Sche quels da Breil din «jeu sun or sils endisch» lura signifitga quai ch'els èn a la fin, pia propi sin ils fiers – quai po esser cun lur sanadat u era cun ils daners. Il legher è ch'en rumantsch grischun dovr'ins perquai la medema frasa, ma cun «quattordesch». E cura ch'ina suppa è memia liquida e debla din quels da Curaglia «ina suppa dellas indisch». Per ina persuna che na sa betg propi ir enturn bain cun daners din ins dal rest era: «quella fa or da ventgadus indesch», vul dir ch'ella fa permez la facultad, tge donn.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


4. Ventgaquatter

Per tut l'Engiadina, Val Müstair ed il Surmeir è attestada questa frasa: «quai ma fa vegnir las ventgaquatter» che signifitga ch'ins daventa ravgià e ch'insatge dat sin la gnerva. Pertge datti quai exact per ventgaquatter e betg p.ex. per ventgatrais u ventgatschintg? Quai n'è dal tuttafatg betg cler. Ina chaussa attestada è percunter questa: Per Cinuos-chel datti anc in auter spruh in pau macaber «fer our da vanchaquatter ündesch» per persunas che vegnan bainbaud a murir.


5. Trenta

Quels dad Alvagni din «ir li trenta» cura ch'i van en malura e «far ir tot li trenta» cura ch'i fan ir insatge en malura. Pertge fa precis la cifra trenta ir en malura insatgi u insatge? Quai na decleran quels dad Alvagni betg … Interessant è che «il trenta» po en tut la Rumantschia er esser in'expressiun per il diavel. A mai plascha il meglier la varianta «ün mat/ün puob dal trenta» per in dianter furbaz. Il «trentaisem, trenteisen u trentesim» è dal reminent il num per ina messa da mort trenta dis suenter la sepultura.



Text: Annetta Janka-Zini
Fotografia: Ed anc in'ulteriura locuziun cun la cifra set: «El lavura per set» din ins d'in um ch'è fitg lavurus. Pia in che fa tant sco quests set signurs qua che guardan tuts ora sco copiads in da l'auter. (Caviezel-Wieland / Fototeca dal DRG)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Gleiti eis ei aschi lunsch. Il musical tenor il roman da Jules Verne „En 80 dis entuorn il mund“ vegn presentaus ella sala plurivalenta a Vella. Cun canzuns sco per exempel "We are the Champions" da Queen, "Purple Rain" da Prince, "Just the way you are" da Bruno Mars ed aunc biaras autras vegn purschiu ina producziun impressiunonta cun live band. In highlight da la producziun cun reschisur e coreografia professiunala ei la gronda preit da LED (dapli che 40 m2). Entras ils maletgs, presentai sin quella en cumbinaziun cun in’impressiunonta show da glisch survegn mintga scena in’atmosfera tut speciala. Ils giuvenils dalla Surselva giogan, contan e saultan sin ina tribuna cun in fantastic maletg ed ina imponenta show.  

Las producziuns han liug:Musicals Surselva

Venderdis, ils 18 d’october allas 20.00 uras
Sonda, ils 19 d’october allas 20.00 uras
Dumengia, ils 20 d’october allas 17.00 uras 

Venderdis, ils 25 d’october allas 20.00 uras
Sonda, ils 26 d’october allas 20.00 uras
Dumengia, ils 27 d’october allas 17.00 uras 

Gievgia, ils 31 d’october allas 20.00 uras
Venderdis, il 1. da november allas 20.00 uras
Sonda, ils 2 da november allas 20.00 uras 

Bigliets san vegni reservai online ni era per telefon mintgamai gliendisdis entochen sonda allas 19:00 - 19:45 (078 853 32 95) .

Dapli informaziuns sut www.musical-surselva.ch

Il comité d'organisaziun dal musical Surselva regala 2x2 bigliets. Registrai sutvart e gudagnai!

Registrar e gudagnar:

 

  
Joomla forms builder by JoomlaShine

 


 
Fotografias: (c) www.musical-surselva.ch

Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA. Nus regalain 2x2 bigliets per las producziuns dals 18.10/19.10.2019. Mintga persuna registrada a partir da 16 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 15.10.2019 a las 20:00. Il num dal victur u da la victura po vegnir publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà: 

Üna s-charpa da muntogna. Marca Lowa, grondezza 38, model da duonna. Chattà da meis figl (9ons) sül tet da las garaschas chi cunfinan a nos üert. 

Ün triangul da panna. Amo intact. Chattà da meis figl sül viadi a chasa davo il trenamaint da ballapè. 

Ün bindel d’avertimaint. Our da plastic, alb e blau. Na rodlà insembel inandret. Tut cun sai da meis figl davo scoula. Argumaint: „Quel es super per giovar“. 

Üna chadaina da ruina. Chi chi tilla ha chattà ingio nun es dal tuot cler, ma ella d’eira dandettamaing in corridor. 

Duos fiers d’chavà da ruina. Annada ca. 1950. Ün fier sarà stat d’ün mül. Chattà aint illa belma cun giovar pro l’aual Clozza. Da chi? Trais jadas as poja ingiavinar. 

Ün öglier d’uffant. Brün, cun correctura. Chattà cun rumir sü la chamonna da Battasendas. Tut a chasa da mia figlia (7 ons) perquai cha „forsa savaina dovrar quel ün di“.  

Chi chi tschercha chatta, haja nom.

Mo meis uffants gnanca nu tscherchan, els chattan simplamaing. Id es incredibel cun che roba ch’els vegnan a chasa da temp in temp. Mincha chat vain trattà sco ün s-chazi. Chi saja la chadaina da ruina o la singula s-charpa – tuot savaina tenor els garanti dovrar amo ün di. Eu n’ha l’impreschiun cha mincha plunder cha oters büttan davent aposta o perdan sainza lair splacha a la fin finala pro no. E uei sch’eu less liquidar üna o tschella truvaglia, lura daja opposiziun totala.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


S-chazi o plunder?

Cha mia nona ramassaiva blera roba inclegia amo. Ella derivaiva da la generaziun da guerra. Palantschin e schler d’eiran implids per „cas urgiaints“. Mo meis uffants vivan in ün temp da l’abundanza. Els nun han mai pati fom, els han tuot quai ch’els douvran ed amo ün bun pa daplü. E listess. Ramassar para dad esser alch biologic. Quel vizi sarà francà profuondamaing in no. Co as pudessa uschigliö declerar quist desideri dals umans da ramassar adüna daplü possess?

Cumpromiss?

Eu sun ün tip chi selecziunescha jent. Il sistem es simpel: Che dovraina? Che nu dovraina? Il problem es be cha meis uffants han tuot ün’otra oppiniun a reguard ils criteris da roba dovrabla co eu. Per els ha mincha oget ün serv. Els sun eir adüna be gusts scha’l Coop lantschescha darcheu ün’acziun da ramassar marcinas, tacharöls, emojis etc. Eu invezza vez darcheu be il crom chi resta a la fin finala perquai suot.

Dimena stuvaina chattar ün cumpromiss. Ils fiers d’chavagl pon restar sün balcun e portar furtüna a no. La chadaina svanischa uschè svelt co pussibel – voul dir apaina cha’ls uffants nu pensan plü landervia. A la s-charpa da muntogna spetta listessa sort. Il triangul da panna depuonaina in schler, il bindel d’avertimaint eir. Uf.

Eu n’ha fingià il sgrisch da la frasa cha’ls uffants clomaran bainbod darcheu cun gnir da port’aint: „Mamma, eu n’ha chattà alch sul cool“! Mo chi sa, forsa chattna ün di propi amo alch „sul cool“. Co füssa cun üna trua plain marenghins?

Text: F. Hofmann, Scuol
Fotografia: Pexels
Prüma publicaziun: November 2017

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.

 

 

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

 


Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els passentan lur temps cun far nuot e cun spitgar sin Godot. Els sez enconuschan buca Godot, els san gnanc sch’ei dat insumma el. En certs muments han els denton speronza che Godot arrivi beinprest. Spitgar sin Godot ei in’activitad senza senn – forsa schizun empau lungurusa. El cumpara numnadamein mai. Il sulet che varga ei il temps. Estragon e Wladimir spetgan.

Muments vits

Per beinenqual ei spitgar in temps nizeivel, per auters ina peina. La veta ei spitgar – ils carstgauns quels che han da spitgar. Mintgin – ti ed jeu. Alla cassa dil Volg, sin posta, alla staziun dil tren ni alla staziun dil bus. Avon il kino, avon il teater, avon la bar. Savens el restaurant. Al runal ni per ir sin tualetta. Sin rispostas, sin persunas, sin muments, sin midadas. La sera en letg sin la sien, la damaun sin ch’il svegliarin scalini. Sin l’amur dalla veta, sin la fin d’ina sesida lungurusa, sin l’entschatta da zatgei interessant, sin ch’il mund mondi sutsu, sin ina naschientscha ni sin la mort. Il temps da spetga para savens vits. El varga pli plaun, el ei liungs – sligiaus dil sentiment da temps. Nus spitgein e sperein sin in mument d’acziun – sin il mument che Godot cumpara.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Spitgar ei lungurus

Il temps da spetga ei in temps denter dus temps – en in cert senn ina zona vita, in temps che nus lein savens puspei emblidar, perquei che nuot para da schabegiar. Forsa schizun in temps empau lungurus? Duront spitgar mirein savens viaden el telefonin, scrivin tonnas messadis, repartin likes, tedlein musica e navighein tras la reit digl internet per sepiarder sin paginas infinitas. E lu vesin nus che la persuna che ha recepiu il messadi da whatsapp ha gia legiu el. Ok ... e nus spitgein – sin sia risposta! Tenin strusch ora la tensiun.

Daco ha ella buca gest scret anavos a mi? Ha ella buca temps, ni forsa enzatgei pli perdert da far? Vul ella buca scriver, ni ha ella forsa autras prioritads?

Nus mirein per l'aria – contemplein ils carstgauns entuorn nus, tedlein lur dialogs ni silmeins fragments da quels e fagein apparentamein nuot.

Ti sas buca patertgar nuot

Quei ei nunpusseivel. Estragon e Wladimir fan nuot auter che spitgar sin Godot e patertgar igl entir temps vid quel, schegie ch’els enconuschan buc el. Jeu contemplel la dunna cun il manti tgietschen, fetsch in link tier la persuna ch'jeu hai scret il messadi e sedamondel daco ch'ella ha aunc adina buca rispundiu?

Ok, sch'ella rispunda buca tochen damaun marvegl dun jeu in telefon! Jeu spetgel e fantiseschel – emprovel da sedeclarar la situaziun, enquerel declaraziuns per mei e pil mund. Forsa ha ella veramein buca temps. Jeu spetgel. Jeu stoi tener ora da spitgar. Igl ei buc sempel e perquei forsa insumma buca lungurus, mintgaton schizun empau stentus. Spitgar e schar vargar il temps, senza piarder la pazienzia. Jeu spetgel e sperel che Godot arrivi tuttina aunc e ch'il toc da teater prendi forsa tuttina ina fin da surpresa.

Emprima publicaziun: December 2017
Funtaunas: Becket Samuel, Waiting for Godot, 1952
Fotografia: Pixabay
Text A. Nay, http://www.annatinanay.ch/

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

 

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Quest mais na datti nagut da scuvrir e reactivar, damai che gea mintgina e mintgin da nus posseda ses num per ils tartuffels cotgs en paletscha, ubain ils «Gschwellti». Però co als numnan atgnamain ils auters? Qua ina schelta or dal panopticum tartuffelesc.


1. tartuffels or da l’aua e sut l’aua

Tartuffels vegnan cotgs en l’aua. Ina giada cotgs, èni lura simpels «tartuffels or da l’aua» – ch’i saja lura tenor ils da Guarda «mailinterra our da l’aua», tenor in pèr Puters «ardöffels our da l’ova» ubain a la sursilvana «truffels ord l’aua». Entadim la Val Lumnezia però, enta Vrin, là datti tals che san co ch’i va propi: «truffels sut l’aua». Cler, pir sut l’aua pon ils tartuffels daventar tartuffels or da l’aua.


2. tartuffels en pel

Cura ch’ils tartuffels cun paletscha èn tras, ston els ora dal bogn da chalur. Usché blut bluttitschs or da la padella hani lura num a Bever «ardöffels in pel», a Mulegns «tartiffels an pel», ad Andeer «hardeffels en pel» u si Curaglia «truffels cun pial». Qua sin maisa, exposts a las egliadas engurdas, èn quests tartuffels vestgids be cun lur pel creatiras plitost deplorablas. Probabel perquai cuvran intgins ils tartuffels en pel cun ina cuverta – betg per als tegnair chaud, mabain sco act da cumpassiun.

3. tartuffels en chamischa

Per inqual poni esser memia maldeschents, quests tartuffels en lur cumparsa svestgida. Perquai als tirani en ina chamischa: davent da sisum la Surselva, nua ch’ils Tujetschins din «truffels ain tgamischa», fin giudim la Surselva datti exemplars da «truffels cun camischa». «Tgameischas» portan er ils «tiffels» da Tinizong e Mulegns ed en Engiadin’Ota èn derasads ils «ardöffels in chamischa». Dal rest vestgeschan er ils Franzos ils tartuffels a moda sumeglianta, però pli poetic-picant: «pommes de terre en robe de chambre».
… Ch’insatgi da la morala lavurusa ha lura gì l’idea sturna da stuair transfurmar la bella chombra (pli empermettenta) ed anc crear «pommes de terre en robe des champs», quai vulain nus ignorar.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45


4. tartuffels en mandura

Propi bella figura fa lura il «mailinter in mandura» – en Engiadina il tartuffel en paletscha par excellence! Parada cun mandura fan ils tartuffels però er en il Surmeir e schizunt la Surselva enconuscha singuls «truffels en mondura» (p.ex. a Ladir). Dal reminent èn er ils tartuffels da la Svizra tudestga equipads sco «Herdöpfel mit Montur».

Però ils S-chanfiners, quels na sa cuntentan betg mo cun ina schica mandura. Là portan ils tartuffels per imponer in tenu pli militaric, siglind or da la padella sco «ardöffels in unifuorma». … pronts per sa sacrifitgar per il bainstar e la prosperitad da la patria.


5. caisers

In tartuffel militar po far impressiun, ma anc dapli fa in imperatur. Sa sche fanfaras resunavan, cura ch’i mettevan sin maisa ils caisers a Susch ed a Strada? Gea davairas, là mangiavani «caisers (in mandura)»! Betg ch’ils tartuffels en paletscha avessan quel num en memoria ad ina visita dad in imperatur (u forsa cun excepziun da Carl il Grond incognito?). … Na: questa denominaziun deriva dal simpel fatg ch’i deva ina sort da tartuffels cun il num Kaiser Wilhelm. Tuna halt banal e main imperial.



Text: Silvana Derungs
Fotografia: Tschintg tartuffels davent da sut l’aua fin sin il tron imperial (S. Derungs)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

L’America Latina

Dad Angelica Carigiet (GiuRu) -


L’America Latina 

Natira nundetg imposanta, glieud amicabla e da magliar extrordinari. Il viadi entscheiva miez matg a Peru. Sil programm stattan dus meins America Latina. Aschia che ins astga segir buca munchentar dad ir sil Macchu Picchu. La miraglia da crap regorda aunc oz vid il pievel anzian dils Inkas. Ils Inkas possedevan il pli grond imperi il qual els numnavan „Tawantinsuyu“, tgei che munta „la tiara dallas quatter valladas“.

 

Salar de Uyuni

Navenda plus 25 grads celsius cuntinuescha nies viadi en in liug nua che la temperatura sesbassa duront la notg sin minus quendisch grads. Il desiert da sal a Bolivia. Cheu eis ei buc d’impurtonza nua ch’ins mira, pertgei tut tgei ch’ins vesa ei planira alva. Quest desiert da sal ei il pli grond dil mund e mesira dapli che 10’000 kilometers quadrat. Traversar el cun auto ei perquei ina dètga sfida.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81

 

Rio de Janeiro

Cheu ei buca pli la ferdaglia in tema mobein la criminalitad, pertgei Rio de Janeiro ei in dils pli malsegirs marcaus dil mund. Denton sentan ins buca quei e cun in saung giudezzi duess era nuot schabegiar. Ei fuss denton bia memia donn da buc visitar il marcau da Brasilia per quei motiv. Il marcau porscha bialas rivas, cuolms contonschibels cun pendicularas, vestas spectacularas sur il marcau e capeivlamein aunc ina miracla dil mund, la secunda sin quest viadi, la statua da Christus sil Corcovado.

 

Inslas galapagos

Naven dalla massa da glieud ora tier ina gruppa dad inslas solias el Pacific. Vias naturalas, luschards al maun dils trutgs, tartarugas salvadias, flora e fauna nundisada. Buc per nuot enconuschent sco in dil pli bials loghens. Ed a tgi che la purschida dalla natira ella tiara tonscha buc, lez sfundra ella natira sut l’aua. Tgauns dall’aua, tartarugas, rajas, peschs e curalas gaglias. Definitivamein il davos liug nua ch’ins lai encrescher per nos cuolms e per la tschugalata!


Text e fotografia: Agelica Carigiet, GiuRu


Suonda LATABLA!


Da Flavia Hobi – Anne-Louise Kleberg Joël – tuna buc suenter in num romontsch, ella Rumantschia sesenta ella denton dacasa. Oriundamein dad Odense en Danmarca eis ella dapi 21 onns adina puspei en Svizra. Oz stat Anne-Louise a Vella ed ei meinafatschenta dalla Casa d’Angel a Lumbrein. „Damai che jeu hai da far cun bia glieud duront luvrar, gaudel il ruaus ton pli el temps liber; seser sin canapé cun in bien cudisch danès e strihar il gat ni far yoga – aschia sai jeu serevegnir il meglier.“

Cunquei che Anne-Louise ei carschida si cun plirs lungatgs, ha ella sviluppau ina gronda affinitad. 1997 eis ella arrivada a Vella per luvrar in unviern en in’ustria. Leu ha ella lu spert empriu da salidar e da dumbrar per romontsch. Grazia a siu plascher per lungatgs ha la Danesa era giu naven dall’entschatta in grond interess per il romontsch. Da vegnir sin in bien nivel ei per ella denton vinavon ina sfida, ha la perfecziunista bein la pretensiun a sesezza da „variar l’expressiun dil lungatg plidau e dad ir pli fetg en detagl cun la muntada dils singuls plaids.“


Jeu tschontschel aschi bia romontsch sco pusseivel, era cun glieud dils auters idioms romontschs


Oz descriva Anne-Louise il romontsch sco lungatg da famiglia; mintga di lavura, scriva e discuora ella per romontsch. „Jeu tschontschel aschi bia romontsch sco pusseivel, era cun glieud dils auters idioms romontschs – damai che jeu cape-schel buc adina tut.“ Cunquei ch’igl ei per Anne-Louise buc pli logic da tschintschar tudestg che romontsch, mida ella buc aschi tgunsch sche enzatgi sa buc bein romontsch. La guida da cultura ha era la disa da salidar la glieud per romontsch e lura vegn ella spert sisu sche la glieud sa romontsch ni buc. Aschia datti per exempel era ella Casa d’Angel adina in „beinvegni“ per tuts. Ils turists selegran dad udir il lungatg romontsch, ch’ei „purtader dalla cultura ed igl ei impurtont dad intermediar ei.“

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Anne-Louise ha studegiau historia e scienzas da religiun ad Aarhus ed a Turitg. Ella era gia adina fascinada da baselgias e dall’art ch’ei sesviluppada en siu contuorn sco era dil concept cardientscha: „Co e daco crei la glieud e co fa quel-la cardientscha secuntener igl individi e funcziunar la societad?“

Era sch’ella sesenta a casa ella Lumnezia - secapescha che la Danmarca maunca mintgaton ad Anne-Louise. Seigi la cultura, la natira, la famiglia ed ils amitgs da pli baul. Mo grazia als mieds electronics eisi pli sempel da mantener il contact. „Ils Danès seigien ils Talians dil nord, ha enzatgi detg a mi; nus essan buc fetg exacts, pli creativs e dein dapli peisa all’estetica ni la componenta sociala sco part dil resultat dad in process.“ In tec sco ils Talians caracterisescha Anne-Louise era ils Lumnezians, star da cumpignia e cantar vegni era leu scret grond. E surtut ha ella che plai il humor che semeglia a quel dalla Danmarca.

 

Ina super gruppa da glieud engaschada 

casa dangelLa Casa d’Angel e la plazza dad Anne-Louise, ch’ei cul temps carschida sin 50%, exista pér dapi 2015. La gronda sfida seigi da buc vuler memia bia, mobein dad era saver dir na. Cunquei ch’il romontsch ed il tudestg ein omisdus buc lungatgs mumma, schabegian plitost sbagls linguistics. „Mo lu tratgel tant pis e sperel che enzatgi anfli il sbagl – quei vul numnadamein dir che enzatgi ha legiu il text e gliez ei il pli impurtont.“

Spezialmein gauda Anne-Louise muments co „cu jeu arvel igl esch dil fuorn dil cristagl e vesel co ils egls dils affons tarlischan cu els vesan il grond cristagl dil péz Regina.“ Ella selegra era adina puspei dils commentaris el cudisch da hosps, che partan lur plascher vida las exposiziuns e las occurrenzas organisadas ella Casa d’Angel. Engrazieivla ei Anna-Louise era per la fundaziun da cultura, „ina super gruppa da glieud engaschada – seigi quei sco survigiladers, sco guids ni el cussegl da fundaziun.“ Quei motivescha ella aunc dapli da far sia lavur sco meinagestiun cun gronda passiun.

Engraziel fetg per il discuors, Anne-Louise!


Intervista: Flavia Hobi
Fotografia: (c) Marco Hartmann, Somedia


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Da Benedetto Vigne – Duas festas popularas, visitadas e reportadas. 

Igl eran massunas furmiclas che cumparivan da tuttas quatter varts da l’enorma arena da la Fête des Vignerons, tschientineras e tschientineras, figurunas cotschnas-brinas cun antennas sil chau ed in buttatsch davos or, ed ellas travagliavan e schaschinavan en las vignas, racoglievan barduns dad iva, tagliavan las vits, stgatschavan ils sturnels ladruns, e tranter en sautavani e chantavani, celebravani vendemia, chors magnifics che resunavan da tuttas varts, da dretg, da sanester, da davos e davant, s’entaissend en ina grondiusa sinfonia quadrofonica, e las furmiclas cumpartivan las tribunas e stgalas cun massa auters figurants e figurantas, mercenaris e viticulturs, sfranzinellas da cancan e chartas da jass, chaschaders e pestgaders, il manifest d’ina bella e cordiala vischinanza, betg mo da Vevey ed il bellezza Lavaux, mabain da l’entira Romandie. E cur ch’ils cuntadins da la cuntrada vischina friburgaisa entravan en scena cun lur cortegi da veritablas vatgas, chantond, er els en canon cun ils quatter vents, lur vegl «ranz des vaches», la famusa «lioba lioba», lura – e quai è vegnì relatà da pliras varts – èn blers egls da quels var ventg milli aspectaturs ed aspectaturas s’emplenids cun larmas. E dal reminent, pertutgond las furmiclas: salips devi er, er els cun antennas ed alettas, verdas però. Ed els eran plitost responsabels per la musica, per cuntrabass e clarinetta, precis sco enten la paraula.


Tut quai m’è vegnì puspè endament trais emnas pli tard, cur che jau seseva, mez avust, en la sala da scola a Zuoz, a tadlond ils texts dal project «100 onns tranteren». Viola Cadruvi aveva gist per mauns da leger sia parafrasa moderna da la veglia chanzun «Salep e la furmicla». Il salip era penetrà en il furmicler, el s’era furà, cun ses panzer glischant straverd, tras las miraglias da dascharina. Ma la schuldada furmiclera al aveva arrestà ed al manà davant sia regina. Quai ch’il salip aveva spetgà, cun la speranza da pudair far la curt a la bella venerada cun sia musica enivranta. Ma el ha fatg il quint senza l’ustiera. La regina, vestgida en nair e cotschen, ha dà in pitschen segn a la schuldada, e quella s’è immediat bittada sin l’intruder, ha cumenzà al snizzar e sfratgar, da moda che ses tschurvì è siglientà direct sin l’altar da la regenza. Las furmiclas han maglià il rest cun panzer, pel ed ossa. E Cha da Fö, noss trubadur da la ghitarra distorsiunada, ha commentà questa bellezza «horror story» cun il riff tschuf dal «Iron Man» dals vegls Black Sabbath. Uarrggh!

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45


Las larmas hai lura dà pir il di suenter, sin il Plazzet da Zuoz, a chaschun da l’act festiv da quest festival per ils 100 onns da la Lia Rumantscha. I n’era betg gist usché tgemblà sco il fanadur a Vevey, ma la raspada radunada deva in bel maletg d’ina Rumantschia viva ed unida, d’ina bella e cordiala vischinanza. Ladins, Sursilvanas, e perfin dus, trais Sursetters. E cur che la fulla ha chantà cuminaivlamain, animada e sustegnida da divers chors maschadads, «gl’è bagn betg en sulet paeis», quasi l’imni surmiran, haja gì grondas bregias da «far cun», jau aveva litteralmain il cor en gula, sco din ils talians. Il qual è restà là er anc durant las autras duas chanzuns patrioticas. Ma dai!

Ina larma metaforica haja lura spons intginas uras pli tard, puspè en la sala communala. Cura che Cha da Fö è turnà a concertar ensemen cun sia Marie, ex-marusa oramai. In concert arcaic, tellurgic, violent e delicat en ina, na, decididamain betg il salip e la furmicla, ella, la bella diala tschurra a la battaria, pitgond pels e cimbals cun maun ferm ed inventiv, el, la bestga barbusa a la ghitarra, malquieta, agitada, zappitschond sur las distorsiuns ed attatgas da sias sis cordas. E pir ils dus che chantavan, sul sulets e baud ensemen, in cridar ed in urlar, il sbratg da Munch dal viv. E cur ch’a la fin Roland Cha da Fö «Scandella» ha stgaraventà – sco antruras il cusrin Pete Townshend – ses instrument cun tutta ravgia bel a plat giun plaun, avain nus tuts e tuttas savì, quai pudess esser stà lur davos concert. Sniff.

Text: Benedetto Vigne
Fotografia: ©Mayk Wendt / Lia Rumantscha


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Dad Annatina Nay – Tut ei empau auter al festival Buatsch. Atmosfera patschifica sin in bein puril, neginas fuolas, negin stress, ina tuor da siemis e spisas regiunalas. Il festival ei vegnius organisaus dil collectiv Tersnaus e menaus tras ils 2-4 d'uost 2019 sin in bein puril a Tersnaus en Lumnezia. Il festival Buatsch ei part dall’ exposiziun FUTUR - Co lein nus viver ellas muntognas? L’exposiziun ha liug duront in onn en l’entira Val Lumnezia. Davos il project stattan la fundaziun Cultura Lumnezia, la meinagestiun Anne-Louise Joël ed il curatur Michael Hiltbrunner. Differentas artistas e differents artists ord l’entira svizra ed igl exteriur sefatschentan cun la tematica dil futur da vitgs muntagnards. Els porschan ovras d’art en fuorma d’acziuns e scomis cun la populaziun indigena. Puspei viver ellas muntognas – fuss quei insumma in’opziun?

 

Tier la storscha viers Tersnaus spetgan entgins dil team Buatsch cun in rapid. Quel survescha sco bar e transport da bagascha. In braulio, tschun minutas a pei, in ulteriur caraun e treis muossavias pli tard, arriv’ins sil il bein puril dalla famiglia Albin – il liug dil festival Buatsch.

In festival cul num «Buatsch»?
All’entrada cumpr’ins in bigliet e survegn ina medaglia: in pign buatsch da gep suleraus en aur ch’ins sa pender entuorn culiez. Ei dat prezis directivs – pagar sa mintgin con ch’el ni ella vul. Sin meisa schai il budget dil festival – ei regia transparenza. Per tgi che sedecida dad aunc gidar last minute, dat ei ina gliesta per s’inscriver. Ei dat informaziuns davart il sistem dil festival – tgei ch’ei da far e suandar. Negins stumbels da cigarettas giun plaun sigl areal dil bein puril. Sil cup vegn scret il num, lavar giu la vischala sto mintgin sez, il campadi secatta ordvart sin pastira e la tualetta en nuegl. Tut ei empau auter - il Buatsch celebrescha l’amur el detagl. Igl ei vegniu baghegiau e creau cun engaschi. La tribuna che schai amiez il prau ei in construct rufinau. «Nus vein baghegiau dus dis vidlunder», tradescha in gidonter. Il pli cumplicau seigi ei stau da baghegiar il tetg. La tribuna penda ella preit ed il publicum dil buatsch gauda la pli biala vesta vi sin la Lumnezia su.

Collectiv Tersnaus
Il collectiv ei ina gruppa da giuvnas e giuvens che giogan cul patratg dad inagada vuler viver ellas muntognas. Oz dumbra ella rodund sis entochen diesch persunas. Entschiet hat tut circa avon in onn. L’emprema sentupada cul tema «Viver ellas muntognas» giu liug il zercladur 2018 a Tersnaus. Entochen ussa ha ei dau duas sentupadas a tala moda. La secunda ha giu liug il schaner 2019 ad Uors. Entgins dils participonts e dallas participontas vivan uss gia ellas muntognas, auters habiteschan en marcaus ni ella bassa. Els tuts siemian da forsa saver viver in di els cuolms. In dils iniziants dil project ei Leander Albin. El ei carschius si a Tersnaus sin in bein puril. Leander vesa il grond potenzial da loghens rurals oravontut en connex cul spazi da viver. Siu interess schai ella cumbinaziun dall’agricultura, dalla tradiziun da mistregns vegls e novas fuormas da habitar.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


Buatsch ei in microvitg
La via viers igl areal da festival meina sper la «cuschina» vi, il clavau ei uss ustria e bar, lavar giu vischala san ins tier la staziun «Abwaschstrasse» dasperas e dretg da quella secatta la posta. Ina posta al festival? Al Buatsch san ins scriver brevs analogas. Mintga pèr uras vegn la scaffa da brevs svidada e las brevs repartidas. Ins ha il sentiment da secattar en in «micromund». Al Buatsch vegn celebrau e viviu nostalgia e communitad sin ina moda creativ-scharmanta. Turnar anavos tier gl’origin para dad esser in punct central – ils dalla bassa tuornan ellas muntognas. Visitadras e visitaders arrivan plitost da lunsch che damaneivel, mo era entginas persunas indigenas anflan quella fin d’jamna la via a Tersnaus.

Il programm ei pulpius e l’atmosfera lucca. Concerts e musica, cuors da jarvas curativas, baghegiar ina tuor da siemis, exposiziun da buatscha vid la preit avon nuegl, prelecziuns, diversas tschaveras da cuminonza e far uorden la dumengia endamaun. Ina fin d’jamna idillica per serecrear en micromund utopic. Il festival buatsch ei daveras ina pèdra el lidimer ch’ei ha valiu la peina da cattar.

Ulteriuras informaziuns

Festival: www.buats.ch

Program dall’exposiziun FUTUR:
https://culturalumnezia.ch/wp-content/uploads/2019/05/futur.-CasadAngel2019.pdf

Blog cun ulteriuras contribuziuns en connex cun l’exposiziun futur:
https://culturalumnezia.ch/blog/category/blog/

Purtret dil collectiv Tersnaus (tudestg):
https://culturalumnezia.ch/blog/ein-turm-aus-traeumen-am-buatsch-festival/


Text: Annatina Nay
Quei text cumpara igl uost 2019 medemamein en ina versiun meins detagliada sil blog FUTUR, Cultura Lumnezia.
Fotografia: © AVI Sliman Photography


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. E mintga idiom e dialect rumantsch han sa chapescha lur atgnadads che procuran mintgatant per malchapientschas tranter ils Rumantschs. Qua in pèr da quels pleds. Tgi da vus enconuscha anc autras malchapientschas?


1. Has stizzà la cazzola?

Sch'in Sursilvan u in Sutsilvan di quai, alura na chapeschan ils Ladins ed ils Surmirans betg propi. Betg ina surpresa: La «cazzola», «chazzoula» u «chazzöla» na pon ins betg stizzar, quai è gea in guaffen dal miradur, numnadamain la palutta da miradur. La «cazzola» percunter è la «glüm» engiadinaisa e la «lampa» surmirana ch'ins po natiralmain stizzar. Omadus pleds han dal rest il medem origin, mo las significaziuns en ils divers idioms rumantschs èn sa sviluppadas differentamain. Ed a Savognin poi dar anc ina confusiun: Là din ins «purtar se cazzolas» per purtar ad insatgi sin il dies.


2. Metta il taglier sin maisa!

… di il Jauer ed è surstà, cura che la Sursilvana u il Surmiran metta in plat sin maisa empè d'ina cuppa. En la Val Müstair ha «taglier» numnadamain ina dimensiun pli gronda che en las autras regiuns rumantschas. Omadus vegnan duvrads en la cuschina, i dependa da la grondezza e pissera per risadas cuschinond. In'autra malchapientscha en cuschina datti tar il pled ladin «test». Co èsi pussaivel da cuschinar cun in test? Quai è bain ina prova u in examen?!? Natiralmain, ma en l'Engiadina signifitga quai era la «cazzetta» per cuschinar.

3. Tes tat è gea fitg giuven

Quai pudess in Ladin dir da maniera surpraisa ad in Sursilvan, Sutsilvan u Surmiran che preschenta ses tat. Igl è fitg simpel: il tat engiadinais n'è betg il tat dals auters idioms. En l'Engiadina è il tat numnadamain il «basat» e pia ina generaziun pli vegl. Il tat sursilvan, sutsilvan e surmiran percunter è il «bazegner» vallader ed il «non» puter. En da quests cas èsi natiralmain in agid, sch'ins enconuscha il context e la situaziun. Il medem cas datti cun la «tatta».

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


4. Quai è mia femna

I n'è betg adina uschia ch'il medem pled po avair duas significaziuns totalmain differentas, en auters cas vai mo per nianzas. In da quests pleds è «femna» per «dunna». Era qua avain nus ils Ladins che fan insatge auter. Entant che «femnas» engiadinaisas vegnan ad esser permaladas, sch'insatgi las numna uschia, è quai per las autras regiuns rumantschas acceptà. Interessant èsi da savair che quel fenomen n'è betg uschè vegl. Pli baud n'era l'expressiun er en l'Engiadina betg pegiurativa e pia betg insultanta. Dal rest, en tut la Rumantschia datti natiralmain «dunnas» e «donnas» … Il medem fenomen avain nus tar il «magliar» sursilvan e «magler» surmiran. Per ils Ladins fan quai mo ils animals e per umans tuna quai memia grop; quels «mangian».


5. Il falien e l'arogn

E sper quests pleds che sa sumeglian datti ina pluna da quels che vesan ora cumplettamain differents, ma han la medema significaziun. Qua mo in pèr exempels: «il falien» sursilvan, «il filun» sutsilvan e «la filunza» surmirana èn «l'arogn» engiadinais. «L'entschatta» sursilvana, «l'antscheata» sutsilvana e «l'antschatta» surmirana dattan «il scumanzamaint» surmiran ed «il cumanzamaint» ladin. «Il scalfin» sursilvan e surmiran ed «il scalfegn» sutsilvan èn «la putscha» ladina. Ed «il dies» sursilvan, sutsilvan e surmiran è «la rain» valladra e «las arains» puteras.

Text: Annetta Zini
Fotografia: «Il test è sin platta.» – «Häää, ardas tes examen u tge??» (P. Scheuermeier / Fototeca dal DRG)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Pagina 1 da 15

Forsa er insatge per Vus:

ARTITGELS POPULARS:

Alternativ, melancolic e fin - Intervista cun Ursina

09 da schaner 2017

Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...

In grond sigl sur las sumbrivas

18 da fanadur 2017

Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...

Berna first!

27 d'avrigl 2017

Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...

Charezzas e revoltas

12 da settember 2016

Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...

A la scuverta da Klaus Johann Grobe

06 d'october 2016

Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...

Buna glüna

17 da schaner 2018

Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

Go to top