GiuRu

GiuRu

La GiuRu (Giu­ven­te­tgna Ru­man­tscha) em­pro­va da pro­mo­ver con­tacts tran­ter la giu­­ven­­te­tg­na da las tschintg dif­­fe­ren­tas re­giuns ru­­man­­tschas e da la bas­sa. Ella por­scha a giuv­nas Ru­­man­­tschas e giu­vens Ru­­man­tschs raps, com­­mu­n­i­ca­­ziun ed agid per la re­a­li­­sa­­ziun d’in pro­ject cul­tu­ral ru­mantsch. La GiuRu è uniun af­­fi­li­ada a la Lia Ru­­man­­tscha e po tra­­met­­ter qua­ter de­le­gads a las ra­­du­­nan­­zas ge­ne­ra­las. En­tant che la GiuRu fi­­gu­­re­­scha sco uniun te­­tga­la per las uniuns da giu­­ven­­te­tgna lo­ca­las, è la YEN la uniun te­tga­la da las mi­­no­­ri­­tads lin­­gui­s­ti­­cas da l’Eu­ro­pa.

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - 
L’eivna dals 9-17 da gün ha’l proget intercultural «Building Walls - Breaking Walls Grischun» gnü lö per la prüma jada illa Rumantschia. 16 giuvenils dad Israel, dalla Palestina, da l’Irlanda dal Nord e da la Republica Irlandaisa ma eir da la Svizra han reconstrui dürant set dis ün vegl mür süt sü sur Tschierv. Dürant quist’eivna han las partecipantas ed ils partecipants eir vis la bella cuntrada da la Val Müstair cun ir in muntogna o i’l cumün ingio ch’els han inscuntrà la glieud da la Val. Il böd dal proget organisà da l’uniun NaKultur cun sez in Svizra es nempe eir il barat cultural. Las sairas s’haja discuttà da mürs e cunfins, preschantà ils aigens pajais cun lur conflicts e soluziuns per surmuntar sfidas in quel pajais.

«This experience of building something together and learning a skill that is pretty much forgotten, is something that is common to both Ireland and Israel and the Arab World and Switzerland. It’s been surprising for me how much common ground I’ve found with everybody» – David, participant d’Israel

La televisiun rumantscha ha visità il chomp a Tschierv e ha rapportà i’l telesguard davart il proget realisà in collavuraziun cun la Biosfera Val Müstair e l’organisaziun jugend.gr chi promova lavur voluntaria da giuvenils. L’eivna ha es ida a fin cun ün lung viadi i’l tren fin oura illa chapitala grischuna. Là han las partecipantas ed ils partecipants s’inscuntrats cun Uolf Candrian. El es il president da la giuventüna rumantscha (GiuRu), ed ha organisà üna tura tras la cità veglia da Cuoira davent dal Welschdörfli. Cun surpassar la Plessur eschna entrats i’l territori germanisà davo 1464, voul dir ün pa avant il cumünet roman. Güsta pro’l Obertor han tuot las partecipantas ed ils partecipants pudü provar ün crap-persic grischun aint illa s-chalitaria dal pastizier Arthur Bühler. Ün participant ha dafatta vis il cudesch da la Val Müstair expost illa vaidrina da la butia.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Ils craps-persic sun ün bun exaimpel per aspects positivs d’üna convivenza stretta tanter duos differentas culturas. Otto Hürsch (1860-1947) da Zofingen ill’Argovia ha lavurà in üna pastizaria a Cuoira. Davo ün giarsunadi da trais ons è’l turnà a Cuoira perquai ch’el ha vis qua il plü grand potenzial grazcha a las rutas mercantilas vers l’Italia cun oters prodots sco per exaimpel marzipan. Uschè ha’l creà ün nouv recept pels craps-persic, precis co cha Arthur Bühler tills producescha amo hoz in damanaivel dal Obertor.

Ün ester da la Bassa ha realisà che valurs cha Cuoira vess. Uschè esa eir cun las linguas: Motivar rumantschas e rumantschs da dovrar nossa lingua e da sa partecipar ad occurrenzas per promouver l’adöver da la lingua es plü greiv, invezza cha per exempel üna estra chi ha imprais rumantsch vegn aposta per üna vernisascha d’ün catechissem a Glion o sü Laax be per üna radunanza. Nus svess nu vezzain amo brich che cha nus ris-chain da perder e pür cur cha quai es massa tard realisaina che cha nus vain laschà pro. Cun nos ambiaint capita il listess. Ils cunfins da la Rumantschia nu sun neir davo tschient ons amo na stabels.

«Das Projekt verbindet zwei Dinge, die mir wichtig sind: Religionen/verschiedene Kulturen und Umweltschutz. Wir sind mit verschiedenen Leuten in Kontakt gekommen, haben viel Neues erfahren und das gemeinsame Arbeiten an der Mauer schweisste uns sehr zusammen, obwohl wir alle total andere Hintergründe haben.» – Sarah, participanta svizra


Davo üna spassegiadina sper il Gansplatz via, l’ustaria preferida dal poet Giachen Chasper Muoth, e sur il Arcas vers la baselgia da San Martin ingio cha Comander ha 1524 predgià la refuormaziun. Cha eir la religiun ha gnü üna granda influenza nu n’haja brich dit perche cha las partecipantas ed ils partecipants d’eiran stanguels dal chod. Be cha ils prüms cudeschs stampats stan tuots aint in ün context religius n’haja dit, religiun nun es adüna be alch negativ. Davo passar tras la halla da la chasa municipala e sur l’aual da mulin chanalisà eschna arrivats i’l parc da Benedetg Fontana chi ha laschà 1499 la vita al cunfin da las trais lias. Fontana es tenor la legenda in seis ultim pled sa drizzà als mats sün il chomp da battaglia. Ün fat chi nu vegn suvent brich manzunà i’l discuors davart guerras istoricas, ils sudats nu d’eiran homens, dimpersè d’eirna suvent giuvenils tanter 16 e 30 ons. Dimena l’età cha la GiuRu cumpiglia hozendi.


L’ultima fermada vaina fat avant la Chasa Rumantscha, las tuortinas da nuschs offeridas da la Lia Rumantscha han dat forza per surmuntar l’ultim toc fin pro l’usteria. Davo üna buna tschaina d’eirna amo i’l Schall & Rauch.

Sch’inchün ha interess da viagiar üna jada i’l desert da la Palestina e dad Israel o sün in’insla irlandaisa, la GiuRu ha publichà ils termins in nos prospect Events. Quist’eivna sun partecipantas ed partecipants sün ün’insla irlandaisa, ma il prossem proget ha lö dals 26 october fin ils 4 november 2019 ad Israel. T’annunzia per mail direct pro la GiuRu scha tü voust rapreschantar la Svizra e la Rumantschia dürant ün’eivna da construir mürs sechs. Nus surpigliain pro viadis interculturals la mità dals cuosts dal viadi.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: Uolf Candrian, GiuRu


Suonda LATABLA!


La Lia Rumantscha, l’Uniun cultura e ballape rumantsch (CBR) e la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) tscherchan

ballapeists e ballapeistas
per ün pitschen turnier amical: 
Sanda, ils 10 d’avuost 2019 a Zuoz! 

 “La Turnierada” ho lö insembel cun la Festa da “100 onns Lia Rumantscha” e rinforza nossa amicizcha cun las minuriteds linguisticas chantunaisas. Il di ho nom VISITA e spordscha ballapè, üna discussiun da podium sur da “Lavur da giuventetgna en las minoritads”, la Libraria Viva e concerts da Bibi Vaplan, Doro Gjat ed il Jena-Ruaz-Quartett. Dapü infos chattast cò o suot: https://www.100onns.ch/108-detail-rd-new

Ballapeists e ballapeistas da tuot la Rumantschia giouvan insembel scu squedra cunter trais oters teams furmos ad hoc. In tuot giuvaregian 4 squedras à 11 giuveders.
Per squedra do que 2 gös à 2*20 minutas pro gö.

Temp d’arriv: Las 11.00 ils 10-08-2019 (arriv, organisaziun, etc.)
Gös: Las 14.00 fin las 18.00 cun finel
Lö: Lyceum Alpinum Zuoz (granda plazza), Engiadina
Partenza: Individuelmaing, ils 11-08-2019

Ils gös vegnan moderos live.

La Lia Rumantscha surpiglia ils cuosts per la pernottaziun aint il Lyceum Alpinum, ün manger e l’entreda als concerts la sanda.

Annunzcha’t fin ils 20 gün 2019
Per plaschair indicher nom, prenom, adressa e numer da telefon.

Annunzcha suot: https://tinyurl.com/giurucbrlr
Cun dumandas poust contacter:

Marco Cavegn
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
076 511 82 63

Romana Walther
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
078 734 11 96


Suonda LATABLA!


Dad Asa Hendry - Il seminari da pastgas dalla YEN (Youth of European Nationalities) ha giu liug quest onn a Sfântu Gheorghe ella Rumenia. Era ina delegaziun dalla GiuRu ei stada dalla partida. Leta Arpagaus, Angelica Augustin ed jeu havein passentau in’entira jamna cun curonta auters giuvenils da differentas minoritads dall’entira Europa en in pign hotel ella Transilvania. Vampirs havein nus buca entupau, persuenter havein nus scuvretg la minoritad ungaresa ella Rumenia.


Ils workshops dalla jamna ein cunzun stai edicai alla protecziun dils dretgs da minoritads e la participaziun dalla giuventetgna en decisiuns politicas. Nus havein empriu d’enconuscher la scala da paticipaziun cun quella ch’ins sa mesirar con fetg che giuvenils vegnan cumpiglai en decisiuns politicas. Sil scalem il pli bass anflan ins la manipulaziun dalla giuventetgna ed il maldiever da duvrar ella sco decoraziun per per exempel campagnas d’elecziun.

Votaziun e decisiun davart commembradi tier la YEN

Sil scalem il pli ault sesanfla la participaziun directa a decisiuns politicas senza animaziun da carschi. La YEN funcziuna tenor quei principi sco nus havein saviu endriescher alla radunonza generala il davos di dalla jamna. Las delegaziuns dallas differentas organisaziuns da giuventetgna dallas minoritads europeicas han saviu vuschar e decider davart organisaziuns che han candidau per in commembradi tier la YEN. Vinavon havein nus era saviu proponer ed eleger candidats e candidatas per ils posts libers ella suprastonza dalla YEN. La radunonza generala ha cuzzau igl entir di. In di stentus denton era fetg interessant damai che nus havein survegniu in’investa co che talas organsaziuns funcziunan.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Sesidas da dialogs cun stakeholders dalla politica

In auter di havein nus denton era inscuntrau ils scalems pli bass dalla scala da participaziun da giuventetgna. Alla fin dils workshops ha ei dau sesidas da dialogs cun stakeholders dalla politica. Nus havein giu la pusseivladad da discuorer cun els davart tematicas da minoritads. In dils politichers ha nezzegiau la caschun ed ha priu cun ses fotografs. Suenter siu plaid dad introducziun, nua ch’igl ei vegniu fatg husliamein fotografias, ha el pachetau ensemen sias caussas ed ei svanius avon che l’emprema runda da dialog ha insuma entschiet. Els discuors havein nus era scuvretg las differentas vestas ch’ils politchers han davart la giuventetgna e la tematica da minoritads.

Dus da quater politichers han insuma gnanc priu serius nossas damondas, mobein semplamein raquintau dad els sez. Tier la damonda co els lavurien ensemen cun las 18 autras minoritads dalla Rumenia han els scurlau il tgau e manegiau, ch’ei rendi buca da sustener tut quellas. Nus havein denton era fatg ina fetg buna experientscha cun Frédéric Piccavet. El ha tedlau tier a nus activamein ed ha rispundiu nossas damondas a moda constructiva. Cunzun ha el era sustegniu ed encuraschau nus da daventar politicamein activs. La fin finala eran nus denton tuts dil meini ch’ils dialogs ein stai ina fetg buna experientscha.

Empriu havein nus en mintga cass ina massa.

Suenter ina jamna pleina ed intensiva havein nus priu il tren da notg per viagiar anavos ella Svizra. Avon che ir a casa havein duas da nus treis denton aunc fatg ina viseta a Bucarest. In marcau dad ault cun in traffic selvadi en midada constanta. Staunclas essan nus caminadas atras las vias. Il vargau sozialistic dalla Rumenia ei aunc clar vesibles.

Plastic ei in problem, per reciclar maunca l’infrastructura

Il proxim di el tren havein nus denton era giu peda igl entir suentermiezdi tochen ch’igl ei vegniu stgir da mirar giuadora e contemplar las cuntradas. Plastic e rumien ei in ver problem, per reciclar maunca l’infrastructura. Perquei vesan ins muntaneras da nuorsas cun lur pasturs che pasculeschan sin las pastiras tschuffas e ston beiber ord dutgs e flums ch’ein medamein pertuccai dalla polluziun. Nus havein denton era traversau cuntradas vastas nua ch’ins ha mo viu cheu e leu in vitget nua ch’il fem sesalzava ruasseivlamein ord ils tgamins e gaglinas els curtgins gronds. Il tren ha duvrau scheniv uras entochen che nus essan finalmein arrivai a Vienna nua che nus havein aunc inagada midau tren per las proximas siat uras entochen Sargans.

Cu che nus havein viu il Calanda ed essan arrivai a Cuera havein nus buca pli saviu co seser ed essan ballontschai levgiadas cun in sacados plein novas experienzas ed ina munconza a sien da pliras notgs ora ell’aria frestga dil Grischun.

Text: Asa Hendry, GiuRu
Fotografia: Asa Hendry, GiuRu


Suonda LATABLA!


Da Ralf Beer (GiuRu) -

«Grüezi», salidain jau e mes collegas unisono l’um vegl che vegn encunter durant viandar.
«Tge grüezi? Nus schain buna saira!», respunda quel tut indignà.
«Oha, sorry, äh, perstgisai», faschain nus. «Buna saira, natiralmain.»
Il vegl para d’esser calmà e passa cun in surrir.

Atgnamain era questa situaziun sintomatica per il process da salidar en Rumantschia – ils pli blers dian quasi adina emprim «Grüezi». L’um vegl da noss inscunter aveva mettain era mo fatg a nus la reproscha, perquai ch’el aveva udì che nus discurrivan rumantsch ensemen. Uschiglio avess el forsa era ditg «Grüezi».

Insaco partan ils Rumantschs consequentamain da la premissa ch’els hajan esters avant els. Qua ina situaziun exemplarica: Rumantschs che dattan la bucca d’auters durant star en colonna en l’Europaparc en Germania. Quant penibel èsi, sche la persuna, a la quala ins ha gist attribuì ina curiusa furma da chau ed ina frisura tarladida, sa maina tuttenina e giavischa in bel di per rumantsch?

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Sco sulettas occurrenzas nua ch’ins pudeva salidar in ester senza dubis en il linguatg matern ed esser segir ch’i dat ina resposta en il medem, valan anc oz – almain tar las generaziuns pli veglias – las Scuntradas Rumantschas che avevan lieu mintga trais onns davent dal 1985 fin l’onn 2000. Tant pli surstada ed intgantada reagescha ina persuna rumantscha lura sch’ins respunda sin in «Grüezi» cun «Bun di» u «Buna saira».



Ah, quai è in da qua...quel sto gea esser in flot!


Las fatschas seriusas e malsegiras daventan prest levgiadas ed allegradas. Sch’ins spassegia per exempel sco um tras in guaud ed entaupa ina dunna, para quella per il solit d’esser senza quitads uschespert ch’ella auda ils pleds salidants per rumantsch. «Ah, quai è in da qua...», pensa ella probabel, «...alura è gea tut en urden. Quel sto gea esser in flot!».

Uschia sa manifestescha la tema umana da l’ester en Rumantschia sur ina simpla floscla da salidar. Subconscientamain sa mussa qua era la persvasiun dals Rumantschs ch’ils Rumantschs sajan paschaivels, onests e senza putgads. En l’ideologia rumantscha n’existan nagins criminals, violents, terrorists ed amocaders rumantschs. Ma insaco constatti gea era.

U quants gronds delinquents rumantschs enconuschais vus? Nulla, in... u dus?

Ussa ch’il giubileum da 100 onns da la Lia Rumantscha s’avischina, èsi uschia mo da sperar ch’i dettia puspè in lieu nua ch’ins possia laschar star ils «Grüezis» envers esters.

Text: Ralf Beer, GiuRu
Fotografia: C. Gustin


Suonda LATABLA!


Da Samuel Bislin (GiuRu) - Tgei enquera in inschignier ad ina scuntrada dall’uniun tetgala dalla giuventetgna da minoritads linguisticas e naziunalas dall’Europa, dalla YEN (Youth of European Nationalities)? Daco ha el survegniu in diplom da “viu in pèsch”? 

 

Grazi’allas vacanzas da semester ed il cletg da buc haver clausuras duront il davos semester da master all’ETH en miu studi, ha ei dau la pusseivladad unica da prender part al seminari da Kick-off dalla YEN. Quel ha giu liug dils 10 als 17 da fevrer a Donja Stubica en Croazia ed ei vegnius organisaus dall’uniun «O-mreža» che representa la giuventetgna dalla minoritad Serba en Croazia. L’accomodaziun cun bogn cuvretg era megliera che spitgada. Las tschaveras eran localas, naziunalas ed internaziunalas, mo il vegan e vegetaric ei per part ius en emblidonza al buffet.

Jeu hai giu il plascher da viagiar cun la giuvna Surmirana (e veterana als seminaris dalla YEN) Angelica Augustin e da representar la GiuRu e cunquei la minoritad romontscha (dil mund ). Nus havein priu il tren da notg directamein da Turitg sur Ljubljana a Zagreb per in prezi fetg favoreivel. Da leu era il transport organisaus cunvegnentamein tochen avon il hotel a Donja Stubica, nua ch’il seminari ha giu liug. Igl emprem era ina e scadina fatscha nunenconuschenta, quei ha lura semidau fetg spert l’emprema sera duront il «Speedating». Leu hai jeu buca mo empriu d’ enconuscher nova glieud, mobein era ina u l’autra minoritad.

La moda d’instrucziun dil seminari era informala cun in’atmosfera aviarta, per star activs ha ei adina puspei dau «energizers» e la teoria (schetga) ei vegnida intermediada a mod’activa (cun far in teater, discutar aspects, problems, etc.). Al marcau da brat (exchange market) ha ei lura dau d’empruar e schigiar da tuttas sorts maglias –dultschas (dultschergnem), scharfas (ajvar), curiosas (caviar) –ed avunda da beiber ord mintga tiara e cultura dallas minoritads presentas. Igl andutgel, il paun cun péra, il röteli ed ils condoms dalla GiuRu eran naven beinspert.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45


Malgrad sien (levar las 6:30) entras l’jamna intensiva (ed il guder il temps da cuminonza) ha giu liug il vendergis l’excursiun tradiziunala per l’jamna da seminari dalla YEN. Suenter che la majoritad dils participonts era sedurmentada e nus carrai la mesa tiara, essan nus setschentai al liug da naschieschientscha da Nikolai Tesla (nuot cun autos, mobein electricitad) e survegniu ina tura dils dus baghetgs ed il museum. Vinavon el bus sur pass e carauns, essan nus arrivai il suentermiezgi als lags da Plitvitschga, famus per lur cascadas e l’aua clar-blau turchisa. En quellas auas han ils Romontschs era cattau in pèsch spitgond datier dalla riva ed aschia gudignau la scumessa ed in diplom. Surpri dallas biaras impressiuns essan nus returnai beintard anavos a casa.

L’jamna ei vargada pli spert che spitgau e prest er’ei gia puspei dumengi’endamaun (p.p schon sonda sera) e temps da prender cumiau. Avon havein nus denton aunc festivau noss’jamna, la scuntrada ed ils novs amitgs el pool, egl jacuzzi e cun ina fiasta cun saltar tochen la damaun.

Tgei resta a mi da quell’jamna? Sper tut las impressiuns ed ils novs amitgs per l’ entira Europa entuorn, hai jeu empriu bia novas davart lur minoritads ed ils problems che fatschenta els. Plinavon ha quei era sensibilisau mei, con bein ch’ei va cun l’acceptanza dil lungatg romontsch en Svizra cumparegliau cun autras minoritads linguisticas. Denton ha ei era dau novas ideas ed impuls per motivar la giuventetgna da s’engaschar per lur lungatg mumma, cultura, tradiziuns e d’esser loschs sin siu scazi unic cultral. En quei senn tenor il motto dil seminar da Kick-off dalla YEN “Stand up!”= STAI SI giuventetgna.


Text e fotografia: Samuel Bislin, GiuRu


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Dad Alessio Schmed (GiuRu) - Gia da pign ensi vegni mussau tgei impurtonza ch’il ’’normal’’ ha.

Il style, la religiun, il caracter ed aunc bia dapli sto correspunder alla norma. E sche buc, saudan ins buca vitier. Exact quei fa tema als carstgauns, buca suder vitier, igl ei la tema ch’ils auters rien e tauschien o els.

Tgei ei denton ’’normal’’? Normal ei quei che la gronda massa, pia la societad pretenda che correspunda alla norma. Ei dat senz’auter persunas che vulan suder tier quella massa stricta. Els adatteschan lur caracter e piardan aschia l’atgna persunalitat. Sche ti vul pia suder tier quella populaziun ’’normala’’, stoss ti correspunder alla norma, detg auter: esser normals.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Quei secuntener sco la norma vegn furmaus entras biars facturs: entras las medias socialas, trends, la moda e naturalmein entras ils carstgauns, nua che cunzun ils geniturs, scolasts ed influencers giogan ina rolla impurtonta. Da viver diltut senza vegnir manipulaus ei buca pusseivel, nun che ti vuls viver ina entira veta persuls senza las medias socialas.

La finala ei quei la decisiun da mintga singul carstgaun, con bia libertad ch’el vul. Ins sto semplamein enconuscher las consequenzas ch’ei ha, sch’ins correspunda buca alla norm.

Sche ti eis sessezs eis ti buca normals, mobein singulars, in carstgaun cun in’atgna persunalitat ch’ei dat mo inaga sin quei mund.

Text e grafica: Alessio Schmed, GiuRu


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Dad Alessio Schmed (GiuRu) - S’imaginescha inaga co ch’ei fuss sch’ei regess pasch sin quei mund, e patratga vid las consequenzas che aschi ina greva e tuttina leva caussa purschess.

Mo per far quei stuein nus emprem capir enzatgei. Sin quei mund stoss ti e tut tschels carstgauns enconuscher ina differenza, numnadamein quella dil bien ed il schliet, e cumbatter per la buna vart. Ei fuss schi sempel. Daco funcziunescha quei lu buc? «Tschels ein e buca megliers.’», ei ina stgisa che biars drovan.

Ei entscheiva denton suletamein cun tei. Ils patratgs dils auters sas ti buca midar, ti sas denton influenzar e schizun manipular auters carstgauns. E damai che ti vivas buca persuls, influenzeschas ti mintgadi persunas, sche ti vul ni buc.

Sche ti sedecidas per la buna vart influenzeschas ti auters carstgauns cun tia energia positiva, la quala che ti survegns pil pli automaticamein anavos. Tuppamein capeschan buca tut ils carstgauns quei, e fan diever dalla schliata vart.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!


In niev naschiu ha negins patratgs negativs, ni ha in affon pign gia inaga fatg enzatgei dil schliet a ti? Quei tut dapenda dalla educaziun e dil contuorn, con bia energia positiva ni negativa ch’in carstgaun porta en el.

Sche ti capeschas quei ni buc, metta uss avon co ch’ei fuss cun sulettamein la buna vart. Sch’ei dess negin’uiara, scuidonza, tema ed odi, persuenter dapli carezia, fidonza, legria, toleranza e ventira, vivess ins sin quei mund sco el paradis cun in tgierp fisic.

Ussa schai vida tei!

Text e grafica: Alessio Schmed, GiuRu


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Da Uolf Candrian (GiuRu) - La davosa fin d’jamna dil november ha in «hackathon» giu liug a Turitg. Per il 50avel giubileum ha il forum helveticum, ina plattafuorma da brat svizra, clamau a quei event cul tema plurilinguissem – ed ord quei motiv ein era fetg biars romontschs separticipai all’occurenza. Il «hackathon» dil forum helveticum organisaus cun sustegn da l’organisaziun nonguvermentala opendata.ch ha aschia contonschiu participonts da tuts quater lungatgs ufficials svizzers. Era il radio romontsch ha visetau l’occurenza e rapportau, mo uss setschentan las damondas: Co va ei vinavon? E pertgei ein tons romontschs separticipai? E per tgei vai insumma?


Cun ils aspects criptografics dil romontsch cun tons codes linguistics e barrieras interidiomaticas ha igl interess sill’emprema egliada da far nuot. Pertgei cun agid da opendata, pia datas libras, vul ins gie sesarver e pussibilitar la communicaziun. Quei ei la finamira d’in hackathon, in plaid scaffius ord la combinaziun da maraton e haccar sco Nikki Böhler da opendata.ch ha declarau a Pietro Jacomet (RTR). Igl ei buca manegiau ch’ins hagi da luvrar cul zappun per bien romontsch, mobein cul computer. Il term deriva perguess ord digl engles culla muntada crutsch, ins sa patertgar vid in pirat che entra ina barca cun agid d’in tal crutsch – semplamein che la barca ei in computer. Haccar ha denton buc exnum ina connotaziun negativa, il plaid descriva era semplamein in expert en programar e davos l’idea da datas libras stat era che concerns mundials san buca seprofitar sin cuosts da nossas infurmaziuns. Ell’olma tuttina empau pirats, mo cun ina nobla finamira: En plitost cuort temps han ins priu en mira da realisar en teams interdisciplinars projects – diesch concepts ein vegni inoltrai ordavon ed entginas ideas ein sesviluppadas avon liug – che surveschan alla plurilinguitad en Svizra.

Giuria sustegn project romontsch
Ils haccaturs ein semess alla lavur vendergis sera ed han sonda sera presentau lur resultads ed il stan dil project. Ina giuria ha elegiu el num dil forum helveticum dus projects ch’ei vegnan a sustener cun 2’000.- francs. In dils projects tscherni per in emprem sustegn entras il forum ei il «dicziunari davos la miur» presentaus e svilupaus vinavon da Martin Cantieni (PSR) e siu team. Quei program duei egl avegnir avischinar ils romontschs da tuttas valladas, pertgei el mund digital existan las muntognas che freinan il brat buc. In problem che setschenta ella Romontschia ei ch’ins legia buca artechels en tschels idioms. Quei ei dau en egl a mi allas meisas rodundas organisadas dalla Pro Svizra Rumantscha (PSR) ensemen culla Lia Rumantscha (LR) a caschun dalla fin prevedida dalla gasetta La Quotidiana, silmeins en fuorma stampada sco para. Mo ozilgi ei quei pusseivel, ch’ei biars onns buca stau il cass. Sin il visur san bustabs vegnir midai, ina versiun interlineara sa vegnida scretta sin in’autra dimensiun e sto buca vegnir sfurzada denter las lingias. En quei mument ch’il lectur capescha buc in plaid sa el menar la miur sin quel e la translaziun cumpara. Prender il vocabulari giud cruna mo per leger las novas dil gi da tschella vallada fa negin, era arver firefox ed encurir il dicziunari vallader dall’UDG ei memia stentus, biars gnanc san ch’ei dat quel insumma e viceversa. Vitier vegn aunc in problem tgei che pertucca igl emprender tschels idioms.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!


Stampau ni libramein accessibel
Cun mirar suenter el vocabulari il plaid tudestg colligia nies tschurvi dus plaids ord differentas famiglias linguisticas. In exempel: sch’jeu capeschel buc il plaid ladin “inscuntrar” e mirel suenter il plaid el vocabulari dat quel a mi «Treffen». Sch’jeu vessess uss enstagl il plaid “s’entupar” hai jeu gia certs bustabs ch’ein tuttina. Il medem cul plaid surmiran “antop”. Sch’jeu legiel quei, capeschel jeu nuot senza context, pér cun visualisar il plaid sursilvan vesel jeu las parallelas tier nies “entupar”. Per stampar in vocabulari mo per che in pèr romontschs capeschien meglier tschels idioms ei la fiera e la damonda memia pintga, mo el mund digital vala ei la peina da colligiar las colonnas da plaids existentas. La digitalisaziun ei era ina schanza per la gasetta; cun in product innovativ che porscha zatgei dapli che la sempla versiun stampada – ch’ei denton practica ed era in’object d’interacziun sociala, seigi en famiglia ni en biro – e contonscher in niev publicum da lecturs. Igl ei aunc memia baul per vuler satrar la stampa che ha surviu tons onns. Che gest il project dil «dicziunari davos la miur» vegn tschernius per in sustegn muossa che l’idea ha potenzial. Seigi quei en surmuntar il foss grond che setrai atras la Romontschia ni semplamein era per in’existenza persistenta da nies lungatg, il qual duess la fin finala esser la mira da tuts projects romontschs – era da giubileums che sfarlatan forsa empau bia mo per ina suletta occurenza sch’ei resta nuot. Dalla sessiun che ha giu liug extra muros a Flem enteifer il territori romontsch ei in tozzel onns plitard strusch zatgei da sentir, perfin il bi cavazzin “Ruinaulta” ha da cumbatter encunter il pendant tudestg sin tuttas plattafuormas.

La digitalisaziun
El mund dallas medias ei la digitalidaziun in fenomen fetg giuven cun effects buca prevesibels, gest quels gis ha la redacziun dil blickamabend stuiu serrar las portas, e quei ei buca l’unica gasetta ch’ei svanida. La confederaziun ha perquei interess e sustegn era la damonda dalla Lia (LR) che vul metter print, radio e televisiun sut in tetg sin ina plattafuorma digitala cumineivla. La damonda che interessa era tschels ei, va text cheu buc a piarder? Contribuziuns visualas ed auditivas pon trer pli fetg l’attenziun dil consument ch’in text che va sutsura. In video per puter cun suttetels levgiescha da capir, cheu sto il text tener encunter, il vocabulari intertextual ei ina tala opziun. Il prototip sa denton pér translatar da romontsch el tudestg sin paginas egl internet, pia ideal per quels ch’emprendan romontsch, mo aunc buc igl uaffen  che vegn a levgiar il contact interidiomatic. Entochen ch’il prototip daventa concrets san ins denton gia far diever dil navigatur firefox per rumantsch, ch’ei fetg sempel da telecargar ed installar sch’ins inoltrescha quels treis cavazzins el navigatur preinstallau. Integrau en firefox ei era in correctur per romontsch ed ils haccaders che vesan il diember d’utilisaders pon ins aschia segiramein era motivar da cuntinuar cun lur engaschi per nies lungatg-mumma en lungatgs sco C++, HTML ch’ein pils biars da nus plitost criptografics.

Text e fotografia: Uolf Candrian, GiuRu


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Da Flavia Hobi (GiuRu) - Dapi igl avrel ei Giuanna Beeli da Sagogn presidenta dalla YEN (Youth of European Nationalities). Sch’ella s’engascha gest buc per quei uffeci, lavura ella all’Universitad da Berna sco assistenta al departement per historia dil temps modern tempriv. En siu temps liber gauda Giuanna igl ir per la pézza, da far musica ni era in bien cudisch. Ella ei gest turnada dalla sesida da suprastonza, nua ch’il plan da lavur pigl onn proxim ei vegnius planisaus. Quei plan „ha era giu plaz per entgin’idea persunala, biaras restan denton aunc da concretisar.“ Nus havein vuliu saver tgei che Giuanna ha empriu, viu e contonschiu entochen ussa duront ses emprems meins en uffeci sco presidenta dalla YEN.


Surprender in uffeci ella suprastonza dalla YEN vul dir bia lavur voluntaria prestada sper la professiun, independent tgei posiziun. Pia logic ch’ins lavura aschia las seras e las fin d’jamnas. „Igl ei intensiv, denton buca memia bia, ed era ina lavur che porscha dabia plascher e satisfacziun.“ Il palancau nua che la YEN semova ei surtut europeic. L’organisaziun pussibilitescha aschia allas organisaziuns commembras sco p.ex. alla Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) il link, las colligiaziuns, enteifer la lavur locala, naziunala ed europeica. Pia eisi grond, tenor Giuanna aber buc memia grond: „El dentertemps sundel jeu s’endisada vid las novas dimensiuns, emprendel denton aunc adina bia caussas novas, mo saiel era seschar sin in bien team.“

Tut ils projects seigien sin buna via; il project dils „Minority Messengers“ sesanfla uonn per exempel ella fasa da pilot. „L’idea ei da scolar giuvnas e giuvens ch’ein activs en lur minoritad da visitar lur regiun e discuorer davart la situaziun da lur minoritad, denton era dallas autras, e da mussar alla giuventetgna locala differents mieds d’activissem.“ Plinavon han ils „Minority Messengers“ era la pusseivladad da „visitar organisaziuns da giuventetgna da minoritads ch’ein aunc buca partenarias dalla reit dalla YEN“. Las visetas dils „Minority Messengers“ duein cuntinuar proxim onn e la finamira ei era da motivar dapli glieud giuvna per separticipar a quei project. 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


Dapi ch’ella ha entschiet siu uffeci era Giuanna quater gadas el biro dalla YEN ella capitala dalla Tiaratudestga. L’entira administraziun dalla YEN vegn menada da Berlin. Tgei che pertucca il viagar sco tal ei Giuanna – cunquei ch’ei dat temps cun dapli e fasas cun pli paucas occurrenzas – intragliauter circa ina ga al meins sin viadi. „Las destinaziuns ein fetg multifaras e buca adina semplas da contonscher, cunquei che las biaras minoritads vivan plitost ella periferia.“

Concernent la sfida pli gronda menziuna Giuanna il menar dad ina organisaziun sco la YEN, quei ensemen cun il rest dalla suprastonza. Las ideas e finamiras duein gie menar l‘organisaziun en ina buna direcziun prosperonta. Era difficultus ei per Giuanna il fatg che la YEN sco organisaziun nunguvermentala (NGO) drova per la prestaziun dad ina lavur da giuventetgna buna e seriusa mintg’onn sustegn finanzial, pia la dependenza dalla buna veglia dallas instituziuns.

Schanzas numna Giuanna biaras, „surtut emprendan ins diltut cun s’engaschar en ina tal’organisaziun – naven dil saver gir „viva!“ en 40 differents lungatgs sur gl’emprender d’enconuscher ina pluna glieud ed extender las reits socialas ell’entira Europa tochen tiel capir la politica europea e la funcziun ed impurtonza dad NGOs ed organisaziuns da giuventetgna.“

Grond engraziament Giuanna per tias rispostas e vinavon bien success cun tiu uffeci a favur dallas minoritads linguisticas ed aschia era a favur dil romontsch!


Text: Flavia Hobi, GiuRu
Fotografia: Jakob Schäfer


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Da Naomi Arpagaus ed Uolf Candrian (GiuRu) - Uss ein las memorias d’ina jamna plein program aunc frestgas e valan la peina da vegnir messas a pupi. Ina delegaziun dalla Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) ei numnadamein separticipada igl uost ad ina sentupada da minoritads europeicas organisau entras l’uniun tetgala YEN. Il festival da diversitad cul tetel «Terp of Tales / Tuma da Tarablas» ha giu liug a Grou en vischinonza da Ljouwert/Leeuwarden en Frislandia.

Entschiet ha tut la dumengia, ils 5 d’uost culla arrivada da varga in tozzel differentas minoritads a Grou, in vitget sper l’aua, nua ch’il tschiel para d’esser infinits, damai che la tiara ei aschi platta. Gl’emprem che croda en egl a nus ein las numerusas vaccas, dallas qualas ils indigens ein loschs. Gia l’emprema sera havein nus gudiu la cuminonza multilinguistica. Strusch sefermar da raquintar in a l’auter nossas historias havein nus saviu. Aschia havein nus empriu ina massa:

La Frislandia ei ina provinzia nua che la maioritad discuora fris. Perquei s’identifichescha il pendant dalla GiuRu, la FYK (Frysk Ynternasjonaal Kontakt) era culla bandiera e las colurs da lur provinzia. Tier nus Grischunès ei quei empau auter. Nossa bandiera, gie perfin mintga suletta dallas Treis Ligias partgin nus cun dus auters lungatgs. Mo tumas havein era nus, silmeins a Domat. En Frislandia ein las tumas denton fatgas a maun, elevadas sur generaziuns per evitar che casas e clavaus vegnien inundai. Perquei ei igl animal il pli impurtont per l’agricultura era la vacca. Sin duas persunas dumbran ins aunc oz ina vacca. Pér la construcziun dils deics ha surpriu la funcziun dallas tumas ch’ils fris numnan “terp”.

Il di d’excursiun havein nus visitau ina baselgia eregida silla pli aulta tuma dalla regiun, ch’ei denton gia puspei vegnida decumponida parzialmein. Il sulom fetg fritgeivel ei vegnius vendius el contuorn per crear niev terren. Era a Domat ei ina tuma vegnida spazzada per duvrar la glera per construir l’A13.

Duront quella jamna havein nus denton buca mo contemplau la cuntrada e fatg excursiuns, mobein era luvrau, numnadamein en quater luvratoris. Suenter l’inauguraziun ufficiala dil seminari cun sault tradiziunal e presentaziuns da Geart Tigchelaar, in poet fries e Vera, ina artista locala, eisi iu liber.

Furmar ina historia per la presentaziun finala

La mira dall’jamna era ch’ils giuvenils dallas quater disciplinas lungatg, musica, teater e digital storytelling creschien ensemen per furmar in product final che sa vegnir presentaus. Per aschia mussar che diversitad colligia ed unescha. Quei ha mo saviu funcziunar cugl engaschi da mintgin e grazia a Nina Peckelsen dalla minoritad frisa che ha mussau sias qualitads sco reschissura e dramaturga ed ha coordinau tut. Ensemen culs menaders dils differents luvratoris ei l’idea carschida da presentar alla sera finala la historia d’ina matta che banduna siu vitget per emprender d’enconuscher il mund. Sin siu viadi entaupa ella ina massa novs carstgauns che muossan ad ella la rihezia dall’amicezia e l’impurtonza dalla diversitad. Cun returnar el vitg schlargia ella il horizont a ses conamitgs e vegn puspei integrada. Cun quell’idea el tgau ha mintga luvratori empruau dad elaborar lur contribuziun alla show finala.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Quater luvratoris

Per il luvratori cul tetel lungatg ei Asa S. Hendry vegnida dumandada dalla YEN sch’ella havess tschaffen da menar la gruppa. Gl’emprem suentermiezdi ei denton medemamein Ralf da «Loesje» staus dalla partida. El ha representau in collectiv che creescha placats el num d’ina giuvna da 20 onns che ha aunc buca piars igl idealissem. Sin quels placats stattan cuortas parolas che fan ponderar il lectur. Tenor quei princip han era ils participonts creau tals placats cun lur agens messadis. Il rest dall’jamna han ils giuvenils scret historias cuortas ed elavurau poesias per la presentaziun finala. Tematicas principalas eran l’identitad, la patria e la colligiaziun culla natira.

El luvratori da cant e musica havein nus experimentau bia cun harmonias e differents instruments per crear melodias tier emoziuns che la gruppa da teater stueva silsuenter giugar avon. Mintgin ha presentau ina ni pliras canzuns da sia minoritad e cun bia exercezi eis ei era reussiu a nus d’emprender da pronunziar ils auters lungatgs, aschia che nus havein denter auter saviu presentar canzuns dalla minoritad aromuna ed ina canzun slovena. La finala havein nus perfin aunc creau nossa atgna canzun ‘Listen’ cun in text encuraschond per engles che la gruppa da lungatg ha furniu.

La rama dall’entira historia ha la gruppa da teater furmau. Cun costums e requisits sempels ei la historia dalla matta vegnida raquintada ed illustrada. Ils participonts han empriu da sedeliberar da lur temas e semussar autentics ellas differentas scenas che variavan denter trest, malsegir, cool e ventireivel. Per els steva medemamein il saltar sil program. Plinavon ha la menadra da teater mintga damaun fatg exercezis per vegnir neunavon culs participonts da tuts luvratoris.

Sut digital storytelling capeschan ins la moda e maniera da raquintar ina historia cun agid da videos e maletgs muentai. Exact quei han ils participonts da quei workshop fatg duront quell’jamna. A moda creativa han els empriu d’elavurar in script e metter en practica quel. En quels videos han els saviu realisar lur ideas ed han per part schizun creau sez costums e zambergiau culissas da pupi e cartun. Negins cunfins han limitau la creativitad.

Presentaziun finala: Surprendent bien

La presentaziun finala ha giu liug la sonda, ils 11 d’uost a Ljouwert/Leeuwarden, la capitala dalla provinzia Fryslân ch’ei vegnida construida sin treis tumas elevadas a maun. Uonn ei Ljouwert medemamein la capitala culturala dall’Europa, ensemen cun Valletta (Malta), pia il liug ideal per in festival da diversitad. E propi, igl ei gartegiau da coordinar las differentas disciplinas ina cun l’autra e crear ina presentaziun communabla e quei era cun ina buna prisa humor. Giuanna Beeli, la presidenta dalla YEN, ha giu la caschun d’entscheiver la sera finala e suenter la pausa ha Naomi Arpagaus clamau anavos l’attenziun dil publicum sunond la canzun romontscha ‘Salischina’ sin ina melodica, in instrument cun claviatura. Las poesias ein vegnidas recitadas, las canzuns cantadas, las scenas giugadas, ils videos mussai ed igl auditori ha applaudau. «Cou’e minder.» manegian ils Fris sche enzatgei plai propi, plaid per plaid munta quei «savess esser mender».

Aschia ei in ulteriur brat nunemblideivel ius encunter la fin. Cun ina massa novas impressiuns e grondiusas experientschas el cor semettin nus puspei encunter casa, anavos tier nos cuolms. Entschatta october ha gia la proxima sentupada liug. Quella gada a Bratislava, la capitala slovaca. La GiuRu po puspei tarmetter treis-quater participonts ni participontas per mo 100.- francs per in’jamna en vacanzas tier la giuventetgna tudestg-slovaca. Tgi havess peda ed interess? Bugen s’annunziar tier la GiuRu, era per informaziuns pigl onn che vegn. Pertgei ad onn han adina quater sentupadas liug, mintga stagiun ina.

La presentaziun finala anfl’ins cheu: https://youtu.be/uBkQrapI_Dw

Text: Naomi Arpagaus, Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: La delegaziun romontscha sil deic; Asa S. Hendry, Giuanna Beeli, Uolf Candrian e Naomi Arpagaus


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Pagina 1 da 3

follow us

Go to top