Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – p.ex. per declerar l’amur. Ensemen cun la primavaira èn franc era s’avanzads ils sentiments d’amur. Però: Esser inamurà è ina chaussa. Discurrer surlonder in’autra. Per il pli mancan ils pleds. Perquai èn decleraziuns d’amur documentadas plitost a moda modesta en il material dal DRG. Percunter na mancan betg ils pleds per commentar (forsa cun in pau scuidanza?) l’amur dals auters! Perquai datti qua empè da decleraziuns d’amur tschintg parairis davart sentiments ed ardiments amurus.

1. esser inamurà pir ch’ina mieur en in magnucca

D’accord. Romantic è insatge auter. Ma almain tant romantic ed erotic sco il classicher «Ella l’ha gugent»! La finala avain nus era gugent crimis u spaghettis. Lura è ina descripziun sco quella sursilvana «El ei inamuraus pir ch’ina miur en ina buna mignucca grassa» gist uschè illustrativa – era sch’ella è bravamain bravina.

2. esser stgarvunà

Pli passiunads èn Puteras e Puters, numnadamain cura ch’in è «scravuno zieva qualchün». Quai tuna lura tschuf, tuna plitost da sex sfranà fervent e frenetic, insumma dad in «murem portg» (sco i schessan a Riom). In um stgarvunà u «s’incarognà» (sco en l’entir’Engiadina), quel n’è betg mo inamurà, mabain cotg al pli aut grad – almain pli fitg che sch’el avess mo quaidas dad ina magnucca chaschiel.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


3. chatschar en il cugn

Avant che dad esser inamurà sin il piter pir èsi dentant da far in emprim pass. Ozendi dini forsa: «Quel ha fatg si ina.» («Far si ina muronza» faschevani dentant era gia l’entschatta dal 20avel tschientaner.) Circa uschè pauc sensibel tunavi para a Vella, nua ch’ins cumenzava in’allianza amurusa «catschond en il cugn». Jau m’imagin gist ina collega che schess: «Tschella sera ella disco ha Clemens catschau en il cugn». Pauc bel, pensais forsa. Ma malgrà tut ha quell’expressiun tuttin’anc in tschert scharm rustical (lumnezian). U betg?

4. metter a lomia insatge

Cumenzar romanzas cun finezza e tenerezza – quai succeda a Zuoz. Là sincereschani dad avair «miss a mögl qualchosa» suenter avair fatg in emprim pass amuraivel ed empermettent. Naginas «cugnadas» brachialas, mabain pazienza per dar temp e flad al flirt. Però, po dar, era temp per surpledar, persvader ed indeblir e magari era per manar per il nas.

Dentant attenziun als contacts interrumantschs: Gea betg confunder il «metter a lomia insatge» cun «metter a lomia insatgi»! Sch’in um da Trun smanatscha da ta metter a lomia, lura na dastgas spetgar naginas charezzas, anzi: lura ta spetga ina pulita patangada.

5. in bitsch na fa betg fora

Cun tanta marusaglia vegnan baud u tard era londervi ils bitschs. Ozendi vegnan quels mintgatant survalitads. La lingua, quella tracta da l’Engiadina fin en Surselva a moda vaira liberala quests bitschs benedids: be tant sco in pau rument – «ün bütsch vaglia tant sco ün patütsch» – vala in bitsch ad Ardez. Quai n’è pia nagin’empermischun, e na fa era betg gronds donns, gist sco a Zernez, nua che «ün bütsch nu fa foura». Perfin la Surselva è indulgenta, sincerond: «Buca mintga betsch dat lètg!» Ma là èn ils bitschs propi era senza malart, sche perfin il paun sa bitschar. Enta Vrin hai numnadmain num – cura ch’ils pauns tatgan ensemen durant esser en furn: «Il paun ha bitschau.» Basta che quel saja cotg…

Fotografia: Far paun a Flem, 1996 (F.Giger/Fototeca dal DRG)

Suonda LATABLA!


Da Benedetto Vigne - Ad Astrid Alexandre gartegia cun ses segund album «Umbrivas» ina nova capolavur da la scena rumantscha.

Jau vuless numnar Astrid Alexandre betg simplamain ina chantanta u chantadura, jau preferesch numnar ella ina «artista vocalica». Ina persuna che sa far cun sia vusch dapli che mo «chantar», ina che sa schonglar, capriolar, chaubriclar cun sias cordas vocalicas. Quella qualitad demussa Astrid gist en l’emprim toc da ses nov album «Umbrivas», cumparì l’entschatta da mars, la skizza cun il titel «Lighthouse» (bel da battegiar l’album «Umbrivas» e lura gist cumenzar cun la glisch!). E quest «far traglischant» (Leuchtturm) bogna l’artista en in mar da misterius ecos ambientals, sur ils quals la vusch principala sgulatta aut ed ostinat sco ina vela ent il vent.

Differentas texturas

Ma i na va betg per la pura demonstraziun acrobatica – gia la segunda chanzun, quella «Beautiful Mind» emprestada da l’amia Corin Curschellas, passa si en in vestgì daltut different, ina spassegiada en ponns da popsong atemporal, chantà cun vusch bassa, carmalanta. Ed uschia sa noda l’entir album da textura a textura, da clavazin a calimba, da sintetisader a ghitarra, senza però bandunar la tempra basica da l’autura. Muments africanisants, arias da chanson, escapadas da funk, minimalissems ramurus – gea, perfin in trantertun recurrent da chanzunetta d’uffant udin nus qua. Ed adina puspè interrumpa la musicista il fluss dal toc, per inserir in mument da reflexiun, da cuntradicziun schizunt, applitgond accords diminuids, melodias guerschas. Precis sco quel cuntrast tranter las sumbrivas ed il far traglischant.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha




Inamurada en chalzers

Quel cuntrapunct stilistic vegn er reflectà sin il nivel dals texts: Il «Lullaby» raquinta – en la strofa rumantscha – davart las solitas charinezzas da la natira che fan ninnar l’uffant, fertant ch’il refrain englais scungira l’uffant da betg crair a las smanatschas dals creschids. Ed en la chanzun titulanta cuntrasteschan ils maletgs dals fugitivs africans cun l’indifferenza dal rest dal mund. Ma i dat er muments ligers, ilarics, il pli tard en la chanzun finala, in’aventura d’amur nunpussaivla fixada sin in pèr chalzers.

Duas ospitanzas colureschan ultra da quai questa segunda ovra d’Astrid Alexandre, per l’ina l’idilla impressiunistica «Zervreila», scritta e chantada dal contrabassist Rees Coray. E lura il duett cun Pascal Gamboni en «Veta», la sonorisaziun d’ina poesia clav da Tresa Rüthers-Seeli: «In siemi sco sch’ei dess aunc melli stads.» Milli stads, milli atmosferas: «Umbrivas» è in album d’ina enorma ritgezza musicala, d’ina raffinezza stilistica e d’in messadi sublim, in album che reflectescha la vista cosmopolitica da l’artista vocalica, sia derivanza rumantscha, belgia e perfin … haitiana.

Text: B. Vigne, Turitg
Fotografia: (c) Mattias Nutt

Astrid Alexandre: Umbrivas (R-Tunes)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Mila Beerli (GiuRu) - Eu am sdruagl. Driv meis ögls. Il sulai splendura tras la gronda fanestra. Eu stordsch planin il cheu. Sper mai vezza ün pêr marüschlas. Hallöchen popöchen tü bun cumpogn nocturn, pensa. Apropos popöchen: Cun precauziun dozza la plüma. Tuots duos nüds raclüds. Super Mila cha tü stoust ir a la tschercha da tals indizis per savair scha tü hast durmi cun quist tip. Nu füssast forsa planet vegli’abot per schmetter da baiver tant? Almain d’eirast uschè clevra da tscherner la vart la plü facila per trar ün fil discretamaing.

Eu vegn our da let. Sülla pizza dals peis am fetscha in tschercha da mia büschmainta. La stanza es gronda. Il lain dal fuond es vegl. Ils scruoschs m’accumpognan pass per pass. Eu tir aint meis büschmaintin nair. El spüzza da füm ed a mai vegna mal. Zack, montar las chotschas suot. Meis büst e las chatschölas stoppa aint in mia tas-cha brüna. Eu svutr ün pezza. Davo ün mumaintin tegna in man üna carta da meis referat. SCHLUSSFOLGERUNG sta lasura. Quai as fa insè amo. Eu sögl sfrignir. Sün seis pult haja ün culli. Eu notesch meis nomer e poz il fözel sper seis cheu. Eu pigl meis mantel suot bratsch. Hasta la vista, amigo!

Cnarcs, cnarcs, cnarcs, toc. Eu stun i’l suler. Ingio d’eira fingià darcheu quella schmaladida tualetta? Mia vaschia schloppa bod. Quia? Oh na, quai es crai eir üna stanza da durmir, upsi. Forsa quista porta? Nope, la cuschina. Ah, voilà. Quietin serra la porta. Eu pisch, lav meis mans, baiv ün pêr schlucs da la spina, lav mia vista cun aua fraida, tilla süaint e vegn.

Eu guard intuorn. I’d ha dat nüvlas. Ils prüms guots croudan fingià giò da tschêl. Eu n’ha fraid. Il tram arriva. El es bod vöd. Eu aintr. Tschaint giò. El parta. Eu ser ils ögls. Tir il flà, chafuol. Aint ed oura. Eu bad sco chi’s derasa ün sentimaint tuot special. Il sentimaint dad esser dal tuot pro mai. Da’m sentir cumplaina. Preschainta i’l mumaint. Corp ed orma unids.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Quai n’haja d’inrar. Surtuot daspö quella stà avant tschinch ons. Quella jada vaiva 18 ons. Eu sun mütschida precipitadamaing da chasa. Cumbain: dachasa nu’s poja bod na nomnar quai ch’eu vaiv là. Plüchöntsch ün alloschi pac chasan. Cur ch’eu sun ida nu d’eira ingün trist, ne eu, ne els. L’incuntari. Eu d’eir plain persvasiun. Naïvità giuvenila. Rebel. Meis bap e si’amia staivan sün üsch. Els han ris e fat chau. Intant ch’eu prouvaiva da portar mias chaistas e tas-chas in direcziun fermativa dal bus e da nun amo perder meis ultim païn dignità ed onur, staivan els là ed as bütschaivan e sfrignivan. Lura hana serrà la porta.

Pac plü tard am rechattaiva in üna stanza d’üna chasa per students. I spüzziva. Eu sun sezzada giò sül let. La plüma, il plümatsch e’l mataratsch d’eiran plain flachas. Mettain üna pitschna regordanza da mias antecessuras ed antecessurs. Grazcha fich, vus idiots! Eu d’eir sfinida. Eu n’ha branclà meis elefantin da plüsch. Las larmas am sun gnüdas.

Ils guots battaivan cun tuotta forza cunter la fanestra. Eu tils guard. Minchatant a’s stoja dedichar a las forzas cha chosas han. O cha gestas e decisiuns han. Ed i’s sto eir dedichar als mals ch’ellas chaschunan. Ed eu ödiesch uschè versets sco quel. Versets chi’s chatta in chalenders, cudeschins cun cussagls per la vita o pro duonnas veglias süllas fotografias da profil da whatsapp. Perche ch’els nu sun vaira. E perche ch’eu n’ha cret lönch, chi sajan vaira. E davo d’eira narra chi nu funcziunan. E schi’s bada quai, nu tunan quellas lingias gnanca plü uschè bain sco chi fan parair. Lura suna simplamaing x-üna merda sentimentala chi nu porta nöglia. Id es uschè simpel da dir chi’s sto confruntar cun tuot las lezchas cha la vita at dà. Oravant tuot schi’s sezza be aint il tram e’s guarda a guotins chi fan canera. Ma quai nun es nimia na simpel schi va per robas importantas. Per amur. Per separaziuns d’inchün chi’d es i ün grond toc cun tai. E tü cun el. Lura nun es il mumaint per star salda e supportar il mal. Lura as stoja minchatant pakettar il courin in vatta e cuorrer davent. E star a la staziun. Al treffpunct. E verer davo a tips. Far bels öglins ad els. Ed ir a chasa cun els. Ed ir in let cun els. Per invlidar il rest. E per nu stuvair dar pro chi’s patischa. E per stuvair admetter cha tü füssast statta quella, chi vess amo vuglü. Ed el ha dit ch’el nu’t ama plü. Invlidar fa bain. E funcziuna. Almain per ün mumaintin. Fin chi’s sezza i’l tram e’s stübgia listess darcheu vi dad el. E vi da la forza cha sia decisiun ha gnü. Ed il mal ch’ella ha chaschunà.

Eu tir ün sagl cur ch’eu bad, cha’l tram s’ha fingià fermà pro mia fermativa. Eu pigl meis mantel suot bratsch e mia tas-cha in man e cuor our da la porta chi d’eira per furtüna amo averta. Eu ri dadot cur ch’eu stun a la fermativa e tir aint il mantel. La vita ha minchatant ün bun sentimaint per timing. E per umur. Ella sa cur chi’d es temp per interrumper impissamaints chi gnissan kitschigs schi’s tils stübgess inavant. O chi fessan mal.

A chasa vegna bivgnantada cun üna branclada da mia coabitanta. «Nua eras?» ella muossa seis rierin ch’ella ha adüna sch’ella craja d’avair scuviert ün secret. Ella fa cafè e no sezzain sün lobgia. Il sulai schmacha darcheu seis raz tras las nüvlas grossas. L’ora sbatta hoz. D’ün extrem in tschel. Sco mia vita. Ops, quai d’eira uossa fingià darcheu uschè alch simil sco ün pluffer sprüchli our d’ün chalender: Manchmal scheint die Sonne, manchmal regnet es und doch ist das Leben schön. Bäh!

«E lu? Ha el schon scret?», less’la savair. «Na», discha. Pling! Eu n’ha ün messadi d’üna nomra ch’eu nu cugnuosch. I stà scrit: Und? Was isch dini Schlussfolgerig? ;)

Text e fotografia: M. Beerli (GiuRu)


Suonda LATABLA!


 

«Lur musica as conzentrescha sül essenzial: Duos guitarras malnettas ed üna battaria tumultusa fundeschan la basa per las spassegiadas sün las qualas il chantadur Erik Jacobs maina a seis auditurs. Ün' excursiun invers ün infiern liric sainza congual.» Uschè ha descrit il Reeperbahnfestival la cumparsa dal trio svedais da Black River Delta l'on passà.

Il Mexikaner, ün drink cun status da cult inventà a Hamburg chi consista da süj da tomatas, vodka, sangrita, tabasco, sal e paiver ed es fich popular in Svezia descriva perfettamaing il seguond album «VOL. II»  da la band. Precis sco quista bavronda da vinars ha l'album madürà il temp bsögnaivel fin cha uossa vegna'l s-chadagnà da la butiglia in ün magöl e transfuormescha seis gust pesant e scharf. 13 chanzuns sun restadas sül album, 13 ouvras chi han cumanzà as fuormar i'ls cheus da trais tips uriunts dad ün cumünet cun nom Bollnäs illa provinza da Gävleborgs län fingià cuort davo cha lur prüm album «Devil On The Loose» d'eira cumparü avant circa precis duos ons.

Els vaivan cumanzà a scriver lur chanzuns a chasa ed han cuntinuà dürant diversas tourneas sco headliners ma eir sco sustegn dad otras gruppas sco per exaimpel da la band psicadelica da rock DeWolff. Erik Jacobs, Erik Nilsson e Pontus Ohlsson han mantgnü e raffinà las ingredienzas da lur rezept musical: Nilsson resta fidel a seis trattamaint resolut da la battaria, Ohlsson a sia maniera paschiunada da sunar la guitarra e Jacob a seis chant commovent chi va a cour e lura direct aint il cheu. Quai as sainta il meglder tadlond la seguonda single "Rodeo" chi siglia adöss sco ün monster energic chi spüda fö.

Fa part a la concurrenza e gudogna duos tickets per lur concert a Cuoira!



Black River Delta live in Svizra:

   

24.04.18 @ Cuoira - Blue Wonder
25.04.18 @ St.Leonard - Lac Souterrain
26.04.18 @ Olten - Coq d'Or
27.04.18 @ Frauenfeld - KAFF
28.04.18 @ Basilea - Sommercasino

 

Far part e gudagnar:

  
Joomla forms builder by JoomlaShine

 



*Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA ubain da la pagina da Facebook. Mintga persuna registrada a partir da 12 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 18.04.2018. Il num dal victur u da la victura vegn publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.

Fotografia: (c) Black River Delta
Dapli: www.blackriverdelta.net/

La dretta masdina

Da Romana Ganzoni - I d’eira ün sbagl da leger la Neue Zürcher Zeitung avant ün pêr eivnas. Esa necessari cha gazettas seriusas citeschan in detagl l’acta d’achüsa i’l cas da Rupperswil? Ün hom giuven haja – adonta ch’el d’eira para adüna calm e gentil - aschaschinà ün bel di cun crudeltà ed infamia straordinaria a sang fraid quatter umans, üna mamma e seis duos figls, ma eir l’amia dal figl plü vegl. Avant co tagliar sü la gula ha il morder (seis nom nu vain manzunà per til proteger) violà il figl plü giuven e filmà tuot, davo ha’l dat fö la chasa.

Impizzand üna famiglia vaiva’l fingià aint il cheu la prosma, la glista dals mats ch’el vulaiva torturar sexualmaing d’eira pronta, quai til varà quietà e fat ch’el nu perda ne nerva ne controlla, el pudaiva giodair il mumaint. Uossa e’l davant tribunal e duos psichiaters til attesteschan ch’el saja pront per üna terapia e cha quai saja pussibel.

La psicologia as morda aint ill’agena cua

La psicologia ha pers seis compass sco tschertas medias, l’unic compass cha la psicologia para d’avair in quist cas es la psicologia – sainza muond -, ella as morda aint ill’agena cua, cun oters pleds: Ella es autoreferenziala. Ils psichiaters saran gnüts a quella conclusiun, perche cha l’aschaschin ha savü inscenar si’incletta, imitand la normalità sociala ed emoziunala. Quai savaiva el eir far avant ils mordraretschs diabolics, id es sia natüra (voul dir: El s’adatta a mincha situaziun perfettamaing. Adüna).

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Per esser precis: ün crimen „diabolic“ daja be amo sco noziun, i’l Vest nun ha’l plü ingün lö, il nosch nun ha metafras, purtrets o concepts collectivs, il muond industrialisà nu craja d’avair dabsögn da quai, main dir il muond digital cun sia orbantün per quai chi nun es realisabel. Ma la natüra umana nu po gnir optimada, ella restarà inexplichabla, per tudais-ch „unergründlich“, chi’m para ün meglder pled.

Mai stat üna victima da mobbing

Ün muond chi ha svödà seis tschêls e cun quai eir seis infierns, üna società sainza Dieu ha ün problem. Psicologs e meidis han surtut l’incumbensa dal teolog (eir dal filosof, dal rest) chi sà alch da quai chi nu’s sà incleger, ma chi exista listess. La psicologia e la medicina sun materialistas, il material as po adüna drizzar, pustüt sch’el ha tschüf svessa bottas, perquai d’eira sgüra ün schoc per l’industria da terapia, cha l’aschaschin da Rupperswil nun es mai stat üna victima da mobbing. L’idea cha victimas fan victimas e cha quai spiega alch e tillas excuolpescha fin ün tschert punct, es fich derasada. I füss temp da darcheu metter i’l center il delict.

Ün butin da las circumstanzas?

Ils tschêls sun vöds, i resta l’eu miserabel dal singul, daplü nu daja, ingüna güstia suprema, be las furmias chi nu vöglian esser la cuolpa, i spereschan chi’s possa cumbatter tuot cun transparenza (gazetta) e terapia (psichiaters), in fuond es tuot relativ. A la fin nu daja ne cuolpa ne penitenza, minchün ha dabun üna schanza, no tuots sajan be butin da las circumstanzas, alch oter füss massa complex. Eir quist aschaschin chi po stübgiar economia in praschun. Es quai l’idea da la resozialisaziun? Cha quist uman nu vain chastià? El vain be isolà dal public. Perche chi nu da plü ingüns puchaders, be amo glieud chi nun ha tschüf la dretta masdina.


Text: R. Ganzoni, Schlarigna 
Fotografia: www.pixabay.com


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun nom “Granada Grischun” cumparü in marz 2017 pro Rotpunkt. Ün nouv es fingià in vista.

Ella quinta da seis cudesch, da persunas importantas in sia vita, da parablas engiadinaisas, perche chi’d es dad acceptar ils dubis e perche ch’ella ria fich jent e fich dadot.

 

Che cudeschs legiaivast sco uffant e han quels gnü influenza sün teis stil da scriver?

Eu legiaiva sco uffant da scoula primara sper ün lexicon sbarüffà cun blers purtrets – eu admiraiva adüna ils listess - mincha saira parablas. Da la scoula primara fin pro la matura. Quellas da Grimm in tudais-ch, „Nossas tarablas“ e „Parablas engiadinaisas“ per rumantsch. Eu nu savess da dir, che influenza cha quai ha gnü sün meis stil da scriver. Forsa scriva adonta da la temma dal  dragun chi’m voul dar fö e ruinar, adonta dal savair cha, schi’s taglia giò üna testa, creschan per quella set nouvas – minchatant. Ma forsa as imprenda da parablas eir, cha la fantasia, l’imaginaziun e’l fabular sun parts integralas da la realità. Chi chi schnea o ignorescha lur forza e pussanza nun es realistic.


T'algordast da teis cudesch predilet d'uffanzia?

Grimms Märchen sco prüm da tuot (segui da las parblas rumantschas). Schneewittchen! Plü tard eir Andersens Märchen (la relaziun cun quellas es restada fich ambivalenta, per furtüna), Tausendundeine Nacht e Bündner Sagen. L’ediziun da Tausendundeine Nacht ch’eu vaiva d’eira illustrada cun purtrets erotics ch’eu nun inclegiaiva. Bündner Sagen vaivan üna forza sco il raquint a bocca da meis bap chi d’eira ün grond raquintader ed implü muossaivna las tradiziuns narrativas fantasticas dal chantun.

Chenün es hoz teis cudesch predilet?

I dà blers cudeschs chi’m plaschan, al mumaint legia fich jent e regularmaing las poesias da Dumenic Andry.

Perche e til hast let daplü co üna jada?

Las poesias da Dumenic Andry, quai es essenza poetica, i’s po leger milla voutas, i nu perdan mai lur intensità e lur bellezza.

Quant veglia d'eirast cur cha tü hast cumanzà a scriver novellas (da libra voluntà)?

Eu n’ha cumanzà a scriver in prüma classa. Meis magister d’eira Chasper Sarott, üna figüra centrala per mia vita. El ha dat in man a mai la clav d’or per quel muond chi viagia adüna cun mai e chi’d es eir ün zop, ün tresor. Il prüm da tuot n’haja scrit portraits da meis cumpogns e mias cumpognas da classa: co chi discuorran, co chi mangian, co chi savuran.

Scriver es per mai adüna far vacanzas da l’eu e cun quai da tuot quai chi’d es banal


Vessast quella jada cret cha ün di scrivast cudeschs e vivast dal scriver?


Meis interess d’eiran in ün oter lö. Eu laiva chürar e guarir a bes-chas sco futura veterinaria (« Tierlidokter »). Ma eu savaiva adüna cha cun scriver possa ir a spass sün ün continent infinit da fantasia, concentraziun e libertà, perche ch’eu d’eira deliberada da mai svess, davent. Scriver es per mai adüna far vacanzas da l’eu e cun quai da tuot quai chi’d es banal. Quai es il plü flot chi da. Chi voul adüna esser pro sai? Tuot quist « connect » cun sai svess chi’d es moda pel mumaint, che horror ! As perder aint in alch plü grond, alch magic e misterius sco pitschen eu miserabel e limità, quai es « connect », ma sgüra na cun sai, cun tschai.

Vaivast dubis da publichar teis texts in ün cudesch? Scha schi: Perche e chi at ha dat il curaschi da müdar idea?

Eu n’ha amo adüna blers dubis e tschertas temmas. Scha meis uffant disch: Eu n’ha temma, disch eu, cha quai saja normal, ch’el nu dessa cumbatter cunter, ma ch’el dessa far tuot quai ch’el voul far adonta da la temma. Minchün e minchüna ha temma. Che chi resguarda ils dubis n’haja l’impreschiun ch’eu n’ha daplüs sco oters. Ma eu nu discuor bler da quai, i nu güda. Eu accept ils dubis, ma i nu sun fich attractivs o interessants, neir productivs, neir na per las istorgias. I sun simplamaing ün impedimaint sainza sen. E perquai: Far e quintar quai chi’s voul adonta dals dubis!

Eu n’ha ris-chà da scriver e da publichar. Quai ha vuglü curaschi, eu til n’ha sgrattà insembel l’on 2013 – cun agüd da mia famiglia, pustüt meis hom ha güdà, ma eir ün ami cun blera experienza, ün grond stilist chi ha promoss e sustgnü a mai fich ferm. Implü üna cuntschainta scriptura. Eir cun duos oters amis n’haja discurrü fich suvent da mia paschiun, ed els han fat curaschi. Tristamaing sun intant morts tuots duos da cancar, ün l’on 2015 e l’oter l’on passà. I nun han plü vis meis prüm cudesch.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Teis cudesch Granada Grischun as tratta dad ün' infanzia in Engiadina. Baseschan ils caracters sün persunas realas? A l'ün o l'oter vegnan avant cuntschaintas l'üna o l'otra persuna…


Il cudesch cumpiglia 20 raquints (mia editura ha tschernü els, eu n’ha scrit e scriv fich blers raquints inventats o chi nun han dachefar il minim cun mi’infanzia), e be desch, dimena la mità da quels sun situats in Engiadina, l’otra mità giova a Londra, Firenze, Turich, sül Alvra, a Tavo, in ün lö fictiv. Id es dimena ün cas chi sun rivats aint. Interessant, cha las istorgias engiadinaisas han la forza da definar tuot il cudesch sco cudesch d’ün’infanzia in Engiadina Eu vez quai oter. Ma quai es listess.

I dà trais persunas realas aint il cudesch : Michel, Xristina e Herr Baumann. Tuottas trais persunas han o han gnü (Herr Baumann es eir mort sco ils duos amis manzunats survart) cugnuschentscha da l’hommage – e grond plaschair. Otras persunas chi füssan tuottafat cleras nu daja. Ma scha la lectura o’l lectur ha l’impreschiun chi chi pudess esser stat l’inspiraziun es quai in uorden, eir scha quai nu d’eira meis böt.

L’uman es grondius e sgrischaivel listess mumaint


Teis texts sun captivants, divertaivels, ironics e fan rier. Teis umur es unic. D'ingionder vegn quel?

Per mai d’eira l’umur adüna üna metoda chi güda a (sur-)viver, da pitschen sü. Eu n’ha plü probabel sviluppà umur perche cha’l muond es tanter oter ün lö trist e da gronda disperaziun (ma eir per intrategner a mai svess), l’uman es grondius e sgrischaivel listess mumaint, ün esser plain tensiun ed ambivalenza. I dà il bel, il fin, il bun, ma quel as saja be giodair schi’s invlida ün’otra realtà chi exista parallel e superindividual. Invlidand l’otra realtà, l’ingüstia, la sufrentscha, tortura, guerra, malatia e tuot il trid as esa in fuond part dal nosch. Quai es greiv da tegner oura. A mai güda da quintar istorgias e da rier. Eu ri fich jent e fich dadot. A scoula media n’haja provà da rier plü da bass, ma uossa n’haja dat sü quel proget da discreziun. I nu funcziuna.

Tü est üna gronda observatura e parast dad esser fich attenta. Ün avantag per scriver ma forsa eir ün dischavantag illa vita da minchadi?

Pel solit nu duna bada o nu’m rend quint ch’eu observ adüna (che chi para dad esser mia natüra), ma, cler, minchatant poja esser ün schoc per inchün, sch’eu sà amo che stinvs ch’el vaiva aint avant 30 ons. E’l schoc da l’oter es lura eir meis schoc. I nu’s voul esser oter sco’ls oters, i’s voul esser plü simil pussibel, uschigliö as crouda our da la cumünanza, quai nun es bel.

Daja üna dumonda cha ingün mai nu't ha dumandà in connex cul cudesch? Üna cha tü be spettast da respuonder?

Na. Quella nu daja fin uossa. Ma chi sa? Forsa riv’la pro mai daman. Lura fessa a savair a „La tabla“ be subit.

Lavurast fingià vi dal prossem cudesch?

Schi, eu lavur al mumaint vi dad ün cudesch.

Chi o che t'inspirescha e perche? Chi o che es stat la plü gronda inspiraziun in tia vita?

Tuot e tuots/tuottas pon esser inspiraziun. Eu n’ha dudi frasas importantas da blera glieud tuottafat differenta, frasas chi han impreschiunà a mai – ed eir istorgias. Natüralmaing inspirescha eir glieud chi funcziuna ün zich oter sco chi’s aspettess. Glieud a l’ur da la società o glieud sainza pussanza es interessanta, lur vista, uffants suot set ons (adüna!). Gronda inspiraziun vain our dad ovras artisticas, purtrets, sculpturas, installaziuns, acziuns, cudeschs, musica, films e citads, pustüt bars. Eir il minchadi, la repetiziun dà bler, la gazetta, far uorden, cuschinar.

Che t'occupa pel mumaint?

La mort.

Che nu sa la glieud da tai?

La culur da mias chotschas suot es secreta, uschigliö es cuntschaint mincha detagl da mia vita.

In tschinch ons…

...fetscha sgüra darcheu alch totlaria. Ma eu nu sà amo chenüna.

Il rumantsch es per mai…

ün misteri, mi’amanta secreta chi fa blers strepids e plü probabel la lingua da meis cour. Ma eu nu sun mai sgüra sch’eu sun degna da la lingua chi nun es mia lingua materna e neir mia lingua paterna. Eu stögl adüna cumbatter per ella sco zvic linguistic, plain dubis. Eu tscherch üna patria immez ils pleds dad ün’unica lingua, ma siand ch’eu nu sun monolingua nu tilla chattaraja mai. Oramai saraja ün uman sainza pos. Eu sun adüna fich melancolica, forsa dafatta trista, ma eir furtünada sch’eu pens vi da la lingua da Chasper Sarott e da Dorli Biert, mia magistra da scoulina, la duonna da Balser Biert chi d’eira il frar da Cla Biert, autoritats, creschüts da quella jada chi d’eiran per mai sco gigants e gigantas – dret(ta)s Rumantsch(a)s. E che d’eir e sun eu? Nu sa.


Text: Corina Gustin / Romana Ganzoni
Fotografia: (c) Romana Ganzoni
Dapli: https://www.romanaganzoni.ch/

 

Prelecziuns ed occurrenzas:

13.04.2018 - San Murezzan
Massenlesung «Terror in Engiadina» & «Il segreto del palazzo», Reine Victoria, Via Rosatsch 18, 7500 San Murezzan (20.30)

15.04.2018 - Winterthur
Sofalesung, Atelier Sidi, St. Gallerstrasse 42 F, 8400 Winterthur (19.00)

27.04.2018 – Bad Ragaz
Prelecziun dubla cun Chris Hassler. Buchladen, 19.30 uras

19.05.2018 - Lumbrein
Referats e workshop da scriver dürant il lavuratori da scriver « ditgas – ier, oz e damaun» en Chasa d'Angel, Lumbrein

22.05.2018, Turich
Salonpalaver, Helferei, Zürich

29.05.2018 – San Murezzan
Moderaziun da la prelecziun dad Adam Schwarz chi legia our da seis roman „Das Fleisch der Welt“. Reine Victoria

31.05.2018 - Turich
Benefiz-Lesung: Prelecziun i’l Tanzhaus Turich per fügitivs da la Siria. Detagls seguan

16.06.2018 - Surselva
Not da Cultura/Kulturnacht (Surselva) a partir da 19.00. Detagls seguan

04.08.2018 - Tschlin
Poesias e chanzuns, battaisem dal nouv disc compact dad Angelo Andina, tanter oter cun CHIARA

09.09.2018 – San Murezzan

Moderaziun da "Litteratura rumantscha im Quadrat“ cun Flurina Badel, Jacques Guidon, Fadrina Hofmann, Attilio Bivetti i’l Reine Victoria, 17.00

14.09.2018 - Tavo
Frauengespräch, Tavo, 18.00

29-30.09.2018 – Nairs
LitteraturA Nairs, contribuziun e monolog

26-28.10.2018 - München
Festival der Dichterinnen, Lyrik-Biennale, München – preschantaziun da poesias

09-10.11.2018 - Brig
BergBuchBrig, Festival


Medias sozialas:

facebook


Suonda LATABLA! 



Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel cun duvrar pli savens ils ovs (e las giaglinas) per descriver situaziuns dal mintgadi. Perquai – e damai che quels han cun Pasca prest conjunctura – datti quest mais tschintg expressiuns cun ovs, chattadas en il gnieu dal DRG.

1. esser in ov en pel

Per numnar ina persuna spert permalada ha l’Engiadina qua tenor mes avis ina da las pli bellas expressiuns (uschè bella è’la, che er il vocabulari sursilvan l’ha adoptada). Uschia din ils Engiadinais dad in sensibelin finin: «Quel es ün öv in pel.» In bel maletg: quest ov senza crosa da chaltschina, be cun ina pellina, gist anc abla da tegnair ensemen in corp, in cun in’olma vulnerabla. – Ma cun il temp crescha er ina crosetta tar ovs en pel (quels umans) ed els pon (almain per muments) sa prender ensemen e laschar esser lur esser terribel sensibel.

2. crair ch’il cac haja dus mellens

Els èn halt marcants, quels spruhs or dal ressort fecal. Perquai er questa gia – veglias perdunar! – in exempel da quella partiziun. Quest qua è da la Surselva, per commentar ina persuna blagunza ed arroganta che crai che perfin sia merda saja meglra che quella dals auters: «Quel crei era che siu cac hagi dus mellens».
Mintgatant è quest tip superbi lura cruschà cun il tip sabiut. E per quel, quel che crai da savair tut (u almain tut in pau meglier) ha era l’Engiadina pront ina remartga: «Mintgatant l’öv voul esser plü scort co la giallina.»


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


3. cuar or insatge

Betg mo las giaglinas cuan, mabain era nus umans, p.ex. cuond ora malsognas u manzegnas. «Quel cua or insatge» din ins, sch’in è occupà cun studegiar e pensergnar u er inventond insatge. En sasez n’èn quai gnanc exempels spectaculars. Però: Cura avais vus duvrà l’ultima giada il (bel) pled «cuar»? – Eba.

Ma per tuttina anc as dar qua in coc cuà spezial: da dunnas en speranza schevani (in pau grop) «Quella cuva» (Panaduz) u «Ella ha puspei mess a cuar» (Flem). 

4. dar piz a cup

Cler che l’aspect pascal na dastga betg mancar en questa glista. Qua pia in pèr (be in pèr!) da las numerusas expressiuns chattadas en divers vitgs per pitgar ils ovs, u eba, per dar piz a cup:

La Surselva dat péz a cup, la Lumnezia s’exercitescha en dar la botscha ed er a Mon e Riom vegn dà botschas. Ad Alvagni hani verbalisà al botschier, e putscher èsi en Engiadin’Ota. Là dispona Zuoz dal verb tutscher u ch’i din er fer tütsch; in pau «tütsch» discurra era Schlarigna, schend simplamain fer al putschen. A Sent e Scuol fani pizza da cuc; empè da cul piz parani da dar cul lad da l’ov a Domat, dond venter a venter. A Guarda dattani a tazzas, a cazzas a Susch ed a Lavin, e cocadöv vegni dà a Tschlin. Ils Jauers tiran a cuffel ed ils Zernezers nizzegian gist il coc cumplet, dond a cuf «prüm a piz, lur’a chül e poi a buttatsch».

5. er giaglinas nairas fan ovs alvs

E per finir in proverbi da l’Engiadina: «Eir las giallinas nairas fan ils övs alvs.» I n’emporta betg co nus planisain e putschain ils ovs e quants che nus mangiain e soviso … A la fin resta il far e damanar dals umans il medem, cumbain che nus essan dad apparientscha differenta – u apunta: era giaglinas nairas fan ovs alvs. (Jau na sun dentant betg segira, sche questa devisa ma dat propi confiert – anzi, mintgatant fa quella perder il curaschi pir da dretg.)

Fotografia: Tgira da giaglinas a la scola da puras ad Aschera (W. Zeller / Fototeca dal DRG)

Suonda LATABLA!


Da Mila Beerli (GiuRu) - Meis büschmaintin nair es forsa ün pa cuort, pensa dürant ch’eu poz vi d’üna da las quatter püttas dal treffpunkt. Eu tschüt sün meis iPhone, til deblokesch, scroll tras mias conversaziuns da whatsapp. Eu m’allegr dal success ch’eu n’ha gnü hoz cun mia preschantaziun. Eu sun amo adüna plain tensiun. La saira es amo giuvna. Eu am saint stupend. Attractiva, scharmanta....  La bella vart da mia persunalità chi’d es dal sgüra ün pa manica. Uschè mumaints lessa nüzziar uschè bain sco pussibel, avant chi passan.

«Drink?», scriva a duos, trais persunas. Eu impiz il tun e lasch sparir meis telefonin illa gialoffa dal mantel.

Id es cuort avant las ses, la staziun sumaglia ad ün furmier. Eu travers il punct d’inscunter cun pass plans e consciaints. Mi’ögliada svoula sur ils passagers chi van sül o vegnan dal tren. Tranteraint prouva da dar ün’ögliada lasciva. Perche? Simplamaing, eu n’ha buonder sco cha tschels reagischan. Ün per rian, oters tschegnan sü per mai, ün oter am giavüscha üna bella saira. Ingünas reacziuns spectacularas. Rivada da tschella vart am pozza darcheu vi d’ün’otra pütta.

Eu pigl darcheu nanpro meis handy e control vi dal monitur nair meis cotschen dals lefs. Eu surri. I guard’oura bain. Eu schmach ün nuv ed il monitur as sclerischa. Amo ingünas respostas.

Eu doz mi’ögliada. Quel chi sta da tschella vart dal treffpunct am contaimpla. Eu replich l’ögliada. Eu crai, ch’el as sainta traplà. Quai almain lascha seis rier tmüch suppuoner. E listess am guarda’l adüna darcheu cun ögliadas decisas. Quai am irritescha. Eu n’ha insè fich jent situaziuns incuntschaintas e sun buondragiusa ingiò cha quist am maina. Sainza propa avair ün motiv n’haja l’impreschiun cha tuot quist pudess esser il cumanzamaint d’ün’aventüra.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Oh na! Merda! Meis cour sta salda üna secunda, cur ch’el fa il prüm pass invers mai. Para nu vessa listess na fat quint chi pudess propa capitar uschè alch. Schaisse, che fetscha? Cuorrer davent? Far sco sch’eu clappess güsta ün telefon?

«Du bisches, oder?» Eu ri. Dun dal cheu. El para surlevgià ed am dà trais bütschins sülla masella. «Freut mi.» Cumünaivelmaing sortina da la staziun.

«I macha so öppis normalerwis nid.» Aha? E che es quel «so öppis» cha tü nu fast normalmaing? Eu nu vegn landroura. In che situaziun curiusa am n’haja uossa darcheu manouvrada? Super Mila, simplamaing involar dates dad otras duonnas. Prima!

«Söllamar in dia Bar goh, wo du vorgschlaga häsch?» In mia gialoffa dal mantel fetscha uschè ferm puogn, cha mias unglas as fouran illa pel ed i cumainza a far mal. Co dessa be chattar üna bar, ch’ün’incuntschainta til ha para proponü? «Jo, dass wär sicher nett», discha, per cha la posa implida cun üna quietezza penibla nu vegna massa lunga. Merda, merda, merda! In pacas secundas vain meis schvindel scuvert ed eu passanterà la plü penibla situaziun daspö ons.

Man, man Mila! Internamaing tschercha intensivamaing strategias per listess amo laschar ir inavant üna pezzina quist göïn. Insè am plascha tuot bain dad esser in üna situaziun incuntschainta, da nu savair chi cha meis visavi es e da savair ch’el craja ch’eu saja ün’otra. «He, luag dötta isch si schu.» El muossa sün üna tabla cun custabs cotschens. CHINCHILLA BAR, sta scrit. Yes! La saira cumünaivla ha ün avegnir!

Pac plü tard sezzaina cun duos bavrondas vi dad üna pitschna maisa. Üna chandaila arda tanter nus. Seis ögls blaus glüschan. Meis cour batta. D’inrar n’haja discurrü cun inchün chi’m plaschaiva uschè bain sco el, eir sch’eu nu cugnuosch gnanca seis nom.

Ils discuors vegnan svelt fich profuonds. El am quinta da sia sour chi ha üna malatia psicica. Da sia nona chi’d es güsta a l’ospidal. D’uffant haja el gnü immens temma cha sia mamma til banduna e nu tuorna plü. Eu am mouv dürant plüsas uras e diversas bavrondas sün ün grat stret e prouv da ne esser massa distanziada ma da neir quintar alch chi til pudess irritar o chi cuntradiss a la persuna cun la quala el vess insè gnü fat giò.

Povretta, quella sarrà gnüda per nöglia al punct d’inscunter a la staziun, am va tras il cheu. Cuort tschüffa cumplaschiun. El am tocca levamaing vi da la spadla. «Allas ok?», el surria. In quel mumaint sparischan meis impissamains vi da tschella duonna. «Söllamar kli an di frisch Luft goh?» «Jo, i glauba das wür no guat tua», dia.

Nus stain suot la tabla avant la bar. Tuot intuorn nus es bognà in cotschen. Tuot in üna jada ans guardaina chaufuol i’ls ögls. El vegn adüna plü dastrusch. Eu bad seis lefs loms sün meis. Il muond intuorn nus sta salda.

«Nähmamar no as Glas Wii bi mier dihai?» «Gära!»

Text e fotografia: M. Beerli (GiuRu)


Suonda LATABLA!


 

Da Dominique Dosch - Igls treis students Curdin,  Juliette e Larissa s’antopan regularmaintg aint igl Café Belvédère a Friburg ed on adegna da rachintar ensatge. I dat discussiuns profondas davart igls studis ed igl mond – pero betg sainza bavrondas allegrontas ed enqualtgi tgutgareias.


Igl suglegl d’aton targleischa tras en vel giu sen la terrassa digl Belvédère. Curdin, Juliette e Larissa èn s’anzuglias an lour giaccas tgodas e gioldan finalmaintg puspe la taimpra studentica siva las lungas vacanzas da stad. “Tge patgific ...”, suspeira Curdin tgi ò mess an crousch la sia bratscha davos la sia tutona. “E, Giulietta, ast amprandia ensatge da gl’onn passo?” Juliette surrei. “Gea, l ’emprim’emna ston ils students be ir a café e betg a l’uni.” – “Mancumal!”, conferma Curdin. Larissa sfrigna. “E noss Curdin tgapescha finalmaintg rumantsch grischun cun tot igls sies ameis fallos. U be?” Curdin sa storscha cun en’igleida ravidonta vers Larissa. “E tge ast TE amprandia?” Larissa stebgia. “Tg’ia va gugent cracligns!”

Juliette varda pitgiv segl sies magiol da biera e circumdescha cugl det-mussader igl our. “Igl è incredibel che nus ans enconuschain gia in onn. Il temp è passà uschè spert!” – “Dei navot! Nous nign vigls! Ast gio via chels snösis digl amprem onn?”, dumonda Curdin e sa drezza pi sedretg. “Snösis?”, dumonda Juliette stupeida. “Chel pled dastgas gist puspe amblidar”, manegia Larissa e varda sen Curdin. “Te ist tez betg bler pi madeir tgi els - te ast er pir stibgia treis onns.” – “Ah gea, lura has ussa il bachelor?”, sa legra Juliette. Avant tgi Curdin so dar rasposta, igl petga Larissa sen la spatla. “Scu tgi canosch el, na.” Curdin dolza igl grogn. “Ia va pero fatg en grond zap anavant durant las vacanzas! Per la lavour am mantga angal ple la conclusiun! E chella è gio pronta”, el mossa segl sies front, “aint cò.” – “Gratulaziun. Ia schess gugent tgi te duessas am dar la tia lavour per liger, ma ia va gio ampurmess mengia bleras gedas da liger otras lavours e mai tignia aint”, conceda Larissa. Curdin teira las spatlas. “Schon bung. Ia va er nign gost da liger digl ties bilinguissem.”

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Avant tg’igl discurs sa mova sen tarragn privlous, meida Juliette igl tema: “Tge faschais vus insumma quest semester sper l’uni? Faschais insatge da la purschida da sport?” Larissa dei casche. “Ea! Ia vign a dar a volleyball!” – “Balla da volley ò chegl nom, madam purista”, baita Curdin tranteraint. “Ed ia vign aint igl craf... ainten la...” Larissa surrei triumfontamaintg. “Stanza da fitness ò chegl nom.” – “E te?”, dumonda Curdin Juliette. “Jau na sai betg. Jau prefèr da far sport suletta. Sun uschiglio betg uschè buna...” – “Ma Giulietta! Te e ties corp...!”

“Tge vot far schiglio?”, interrompa Larissa. “Primavaira passada hai jau tadlà in chor indigen da Friburg. Ed els tunavan immens bain. Tut fin e cun ina tempra simpatica. Jau ponderesch... sche jau vuless era ma participar...” – “Cantas te alloura?”, dumonda Curdin stupia. Juliette mossa sies mez surreir. “Jau hai chantà en in chor d’uffants ed in temp era en il chor da students da l’uni. Ma insaco tschertg jau insatge auter.” – “Alloura fò! Chegl tunga propi bagn”, cloma Larissa tg’è dalunga fi e flomma. Juliette dei targinond: “Gea, ma jau less betg ir suletta. Jau n’enconusch nagin dal chor...” Curdin varda sceptic. “Cunaschez betg egn e mintgign ainten chel pitschnign cantung?”

“Dai adatg tge che ti dias. Fribourg ha dapli abitants ch’il Grischun”, sfrigna Juliette. La bucca da Curdin resta mez averta. El è ansomma betg diso talas cuntraattatgas da Juliette. Larissa igl fitgescha. “TE pudessas eir a cantar cun ella! Ast betg canto aint igl chor dall’Academia?” Curdin vot replitgier ensatge, ma Juliette tgappa gio igl fi da Larissa: “Oh gea, quai fiss magnifique! Ed umens pon ils chors adina duvrar!” Curdin fò en’expressiun perplexa. “Ehm...” – “Ea, Curdin, chegl fiss per franc cool! Alloura vignst finalmaintg ene tranter indigens!”, raschunga Larissa an en fort. “Baitan chels franzos!?”, dumonda Curdin consternia.

“Cler! Ma jau gid lura a tai. Ti vegns in-dus ad emprender!”, replitgescha Juliette cun îgls sbrinzlonts. “Ea, Curdin, dei ea!”, cantigna Larissa. “Oss angal plang. Cura èn las provas?” La vousch da Curdin resta sceptica. “Dumengia saira”, rasponda Juliette. “TGE? Dumengia seira??? Alloura vessa da neir giu aposta pi bod digl Surmeir? Ischas narras?!”, s’agitescha Curdin. “En po cultura fò bagn a tè. T’imaginescha tge belas canzungs tg’els cantan...!”, amprova Larissa d’igl persvader. “Ah ea? Per exaimpel?” – “Chant en mon choeur...”, dei Juliette cun en’igleida simgionta.

“Tge? Chels baitan betg angal franzos, els cantan er franzos?” – “Dà ina giada tes telefon!”, manegia Juliette cun en tung tot persvadia. Planget tippescha Curdin la sia cefra-clav aint igl sies telefonign ed igl tanscha a Juliette, sainza lascher ella or digls îgls. Siva ena curta retschertga mossa Juliette ad el en film da youtube. “Taidla ina giada!” Ena canzung graziousa resunga digl telefonign. Vouschs fegnas cantan ena melodia simpla, ma cordiala. “Cò ins tgapescha gio navot!”, broncla Curdin. “Ia port ad els eneda ena dretga canzung!” L’igleida da Juliette arda. “Lura vegns!?” Per chell’igleida canoscha Curdin ena suletta rasposta.

Vocabulari:

  • s’anzuglias / VL: as plajà
  • gioldan / SR: gaudan
  • passo / SR: vargau
  • be / SR: mo, SM: angal
  • betg / SR: ... buc, VL: na ...
  • Mancumal! / precis uscheia!
  • U be / (oralmaintg) SR: neve?, VL: navaira?
  • ravidonta / provotgonta
  • navot / SR: nuot, VL: nöglia
  • grogn / SR: baditschun, VL: mintun
  • angal / SR: mo, VL: be
  • nign / SR: negin, VL: ingün
  • dei casche / VL: disch da schi
  • vign / SR: jeu mon
  • baita / SR: tschontscha, VL: discuorra
  • tranteraint / SR: denteren
  • dalunga / immediat
  • ene / (oralmaintg) en’eda, SR: inaga, VL: üna jada

 

Text: D. Dosch, Fribourg
Fotografia: Café du Belvédère, Fribourg

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per Vus:


Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias fassettas per exprimer quellas fradaglias che van tras pel ed ossa. Perquai oz tschintg bels u buns maletgs per dis da gronda fradur. Sa chapescha chattads en il DRG.

1. sulegl cun dents

Gist quests dis èn els qua: Quels bels dis cun in sulegl glischant recent amez l’azur senza nibel. Quels dis, cura che l’aria è satiglia ed i bricla las piclas e piztga vi da las parts dal corp betg cuvridas. Quels dis, cura che nus duvrain in schal per enzugliar e stgaudar la fatscha ed essan grats per in na-scumond da zuppentar quella. Quels dis tipics per pudair dir: «Oz avain nus in sulegl cun dents.»

2. il general Frisch

Ses num tuna plitost viscal e frestg che da caracter crudaivel, ma impressiun fai schon, sche nus sesain (p.ex. a Zernez) en stiva privada, ed insatgi di (magari in pau sut vusch): «Id es coura il general Frisch.» L’avais udì? Il Frisch a spluntond cun sia detta marvla vi da l’isch? Sentis era gia la schelira che penetrescha tras sfessas e fanestras?

Forsa ch’il general Frisch è be l’avantguardia da quell’armada da fradurs continentalas, provegnentas nà da nordost, nà da la Sibiria. E perquai schain nus – e betg mo nus Rumantschs: «Oz èsi ina vaira Sibiria.»

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


3. il cac che schela en il tgil

Veglias perdunar la tscherna da quest’expressiun forsa pauc manieraivla! Ma ozendi, en temps dad envierns malguess e miaivels, n’èn cumparegliaziuns sco «igl è in fraid sco da mez enviern» nagina buna valur da referenza pli. Qua dovri schon maletgs pli expressivs (main suttaposts a midadas climaticas) per exprimer grondas fradaglias.

In maletg fitg concret (e probabel pervi da quai era derasà dapertut) è: «Igl è in fraid ch’il cac schela en il tgil.» Quels da Marmorera vevan «in fraid tgi schela l’ava ainta la vischea». Memia direct? Main vulgar, ma pli vermus, è quel qua, documentà en l’entir Grischun: «Oz na fan ins betg verms.» Tge confiert!

4. suar sut il nas

In’autra expressiun concreta-corporala è quella da la gutella sut il nas, p.ex. sco quai che nus la chattain a Müstair: «Id es ün chad chi fa süar sot il nas.» Chaud? Gea, la frasa è duvrada ironicamain, cura ch’igl è in fraid murdent – in fraid, cura ch’ins sua sin il pli anc sut il nas. U ch’ins di lura fitg lapidar sco a Susch (però er utrò): «Hoz vain il got dal nas.»

A La Punt-Chamues-ch percunter èsi anc pli extrem: là èn las fradaglias uschè grondas ch’i na basta gnanca per far suar sut il nas u sur la bucca, mabain unicamain en bucca: «Oz as süja be suot la laungia.»

5. ils pleds schelan en bucca

Tgi sa regorda anc dad esser restà tatgà d’enviern cun la lieunga umida … betg vi da l’amia, mabain vi dal tschabargal da metal? L’enviern èsi magari meglier da tegnair serrà la bucca ed enserrà la lieunga. Pertge quella dovri. Per discurrer, per exempel. Siond conscients da quest’impurtanza, din (u schevan) quels da Scuol: «Id es ün fraid chi schelan ils pleds in bocca.» Ed ils pleds, quels èsi da guardar da betg laschar schelar…

Fotografia: Glatscher dil Terri, Pizzo di Güida e Piz Ner, 1911 (W. Derichsweiler / Fototeca dal DRG)

Suonda LATABLA!


Pagina 9 da 15

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Buna glüna

17 da schaner 2018

Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...

La guida

14 da november 2017

Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...

Cars salids

29 d'avust 2017

Dad Annatina Nay - ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi...

Buc pli schi fitta ed empau anti

13 d'avrigl 2017

Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...

Concurrenza: 24 bieras per il dretg tip - Svizra cunter Brasilia

12 da zercladur 2018

La biera stagiunada, na filtrada vain prodütta daspö il 2004 a Tschlin e quai cun üna qualità constanta. Ella vain fatta exclusivamaing our da malt «Granalpin», our dad offa biologica...

La Cana...

24 d'avust 2016

Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...

Fit, pli fitta, fitness! Nr. 1

11 da favrer 2017

Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...

Fit, pli fitta, fitness! Nr. 2

14 da mars 2017

Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...

Go to top