Dad Alina Müller (GiuRu) - Co gira uschè pro tai? Laiva be sveltin scriver at dir, ch’eu sun rivada bain darcheu a chasa. I’m ha fat grond plaschair da’t vzair davo tant temp darcheu üna jada. D’eira ils ultims ons halt ün pa cumplichà da far giò alch cun tai. Tü est bainschi relativ flexibla che chi pertocca il temp cha tü stast a disposiziun per inscunters. Bun, oter co d’inviern scha tü hast üna pitschna crisa e serrast bod tuot las vias per at ragiundscher. Quai es però schon okay, minchatant as douvra eir ün pa temp per sai. Lura esa schon legitim da’s isolar ün pa. Quai nu fetscha neir oter. Schi’s ha simplamaing bler intuorn las uraglias ed id es fraid ed i naiva lura nu’s haja minchatant simplamaing nöglia vöglia da vzair amo üna pruna umans. Lura sera eir meis pass dal Güglia o dal Flüala persunals. Quels chi lessan lura alch da mai, dessan halt spettar, fin ch’eu am n’ha remissa (o tour il Veraina ed investar alch raps). In tscherts reguards eschna listess fich sumgliaintas. Quai n’haja schon badà, dürant mia visita. Ma che chi d’eira plüchöntsch difficil a reguard la prouva da’ns inscuntrar: Vis geografic est pac flexibla, nun? E pro mai esa güsta l’incuntrari: Eu n’ha pac temp. Stüdi ed uschè, sast. Ma per la paja d’eira bler in viadi. Nussas duos nu d’eiran ils ultims ons güsta uschè cumpatiblas. Eir in general am para.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!


Ma davo divers ons haja per furtüna listess funcziunà: Nus vain passantà bundand ün’eivna insembel. I’s ha però schon badà cha nus ans vain vivüdas ourdglioter. O nu’t para eir? Per l’üna veivast tü be plü amo üna stanza da giast per mai. Uschiglö vaivast adüna üna stanza uschè propcha plü o main fixa. Uschè üna cha’ls paraints survegnan schi fan visita. Uossa veivast be plü amo üna chi’s da a cuntschains distnats. Ils prüms dis am steiva schon adüsar ün pa vi quella situaziun nouva. Ma quai es schon in uorden. Eu at n’ha laschada massa lönch dalla vart, es bain cler cha tü nu spettast sün mai. Quai nu vessa brich fat oter. E per l’otra ans vaina simplamaing eir sviluppadas in fich differentas direcziuns. Eu n’ha l’impreschiun cha tü t’hast eir müdada ferm. Tü hast uossa otras persunas intuorn tai co plü bod. Eu nu cugnuosch d’inrar amo inchün chi’d es pro tai. Eu nu’t less gnir massa dastrusch e mia vista nun es dal sgüra gnanca zich objectiva, ma eu n’ha l’impreschiun, cha tschertas persunas at nüzchan oura ün pa. Ellas sun simplamaing là pervi cha tü est güsta in moda. Ed eu pens, ch’els nu resguardan teis caracter, els nu discuorran tia lingua. Els s’impratunischan da tai. Quai am fa schon ün pa trista. Ma minchatant as stoja ir tras curiusas fasas per far progress. Eu speresch cha quista fasa at pourta inavant sün tia via. Nu’m piglast dal mal quel commentari, nun?

Pervi cha: Eu vaiv adonta da tuot il sentimaint da gnir a chasa cur ch’eu at n’ha vissa. Xaswia almain. Gnir a chasa es sco chi’s sa ün sentimaint relativ cumplex. Ma i d’eira ün bel sentimaint prüvà. I d’eira fich bel, da’s saintir darcheu üna jada uschè. Nu vaiva insè gnanca spettà d’avair ün tal sentimaint. Ma inse nun esa gnanca da star stut: Nus vain passantà divers ons da mi’uffanzia insembel ed eu vaiva blers bels mumaints pro tai. Quai vaiva displaschaivelmaing bod invlidà.

Eu nu’t less imprometter, cha no giain dad hoz inan in ün futur cumünaivel. Eu crai, per quai nun eschna tuottas duos amo na prontas. Ma chi sa, forsa ch’ün di varaina darcheu üna fasa cun üna relaziun plü stretta. Las schanzas sun uossa in mincha cas plü grondas davo noss’eivna cumünaivla. Crajast eir?

Eu m’allegr sün nos prossem inscunter.

Cordials salüds da Cuoira
Alina

 


Text e fotografia: Alina Müller, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Corina Gustin – Walter Rosselli, uriund tessinais, ha stübgià lingua e litteratura rumantscha a Friburg ed a Turich e translatescha cudeschs da gronds auturs rumantschs sco per exaimpel Dumenic Andry, Göri Klainguti, Oscar Peer e Leo Tuor. Dal 2014 ha el retschevü il Premi Terra Nova da la Fundaziun Schiller Svizra per sia translaziun francesa dal roman «La Chasa veglia» dad Oscar Peer. D'incuort ha el publichà seis prüm agen cudesch rumantsch cul titel «Cuntradas Imaginarias». In noss' intervista quinta el sur dal cudesch, sur da viadis reals e surreals e che ch'el pensa dal rumantsch.


T'algordast da teis cudesch predilet d'uffanzia?

Eu legiaiva enorm jent ils cudeschs da lectüra cha no surgnivan in scoula obligatorica, pitschnas antologias chi gnivan sü da l’Italia e chi d’eiran per mai vairas minas d’or, cun poesias, istorgias cuortas, tocs da romans, ingiavineras, proverbis. Vaiv’eu ün predilet? Eu nu craj. Eu legiaiva lura eir jent fablas e cudeschs d’aventüras. Il preferì da quels d’eira forsa l’Isla dal tresor, da R. L. Stevenson.

 

Chenün es hoz teis cudesch predilet e perche?

Uossa sco avant nu riv eu d’avair be ün cudesch predilet. Eu leg jent da tuot, tanter l’antica, il medieval ed il contemporan, svizzer ed ester. La seguonda part dal Quijote am fascinescha tant sco las fablas dad Esop ed ils raquints arctics da Jørn Riel.

 

Cura hast cumanzà a scriver novellas (da libra voluntà)?

Fich tard, pür davo ils quarant’ons e plütost darar. Eu scriv daplü cronicas (cun quellas n’haja cumenzà avant) o poesia co novellas da ficziun.

 

Tü discuorrast diversas linguas. Che es unic vi dal rumantsch e perche es el usche prezius?

Sco mincha lingua es il rumantsch unic e prezius sco tal, pel simpel fat dad esser üna lingua.

 

Perche hast tü imprais rumantsch?

Il prüm be pel buonder, lura per approfundir. E plü ch’eu imprendaiva, damain ch’eu savaiva, plü ch’eu scuvriva robas nouvas ed interessantas per imprender.

 

Che fan ils Rumantschs güst cun lur lingua? E che fan els fos?

Güst fana da tilla mantgnair e da scriver e leger litteratura per rumantsch. La creatività litterara mantegna la lingua viva, armonica e dinamica.

Fos, per part forsa d’as dar fadia cun ün purissem excessiv chi nu reflectescha adüna la realtà da la lingua. E forsa da dar oura dicziunaris richissims ma cun pleds chi nu vegnan dovrats e chi fan cha no oters esters vain lura ün linguach chi savura da dicziunari.

 

Che text o passascha dad ün cudesch rumantsch at ha fat la plü gronda impreschiun ?

Bleras passaschas our da La müdada, da Cla Biert, ed eu dschess eir il cudesch inter (chi m’ha occupà dürant blers ons), m’impreschiunan adüna darcheu per blers aspects.

 

T‘algordast da teis sentimaints cur cha tü hast let quellas la prüma giada?

Sentimaints variabels, in evoluziun constanta. N’ha sgüra stuvü tillas leger plüssas jadas per tillas cleger, incleger e savurar inandret.



Tuot es i fich svelt e dandet d’eira il cudesch qua. La versiun rumantscha es perfin cumparüda avant l’original.

 

Tü hast d’incuort publichà teis prüm agen cudesch rumantsch - davo avair translattà numerusas ouvras dad auturs rumantschs in diversas otras linguas. Hast gnü dubis da publichar quel?

Dubis n’haja lönch gnü pustüt scha publichar u na l’original talian. Cur ch’eu n’ha lura decis da til publichar, ed eir da publichar üna versun rumantscha, temp dad avair dubis nun haja plü gnü – tuot es i fich svelt e dandet d’eira il cudesch qua. La versiun rumantscha es perfin cumparüda avant l’original, chi vain oura pür quist utuon.

 

Perche e chi at ha dat il curaschi da müdar idea?

Clà Riatsch m’ha lönch fat curaschi per publichar quels texts sco cudesch (oriundamaing tils vaiv’eu scrits sco texts independents per üna revista). „Fa ün cudeschet“, am dschaiva’l adüna darcheu, ed eu: „Tü sbattast!“

 

Tü vast jent a spass cul tren?

Fich jent. Eu viag adüna cul tren, na plü mincha di per la lavur (eu lavur a chasa), ma regularmaing per ir a spass o per visitar la famiglia. Eu nun ha auto e nu vögl avair.

 

Tü citeschast suvent auturs rumantschs aint il cudesch - che autur rumantsch es teis predilet e perche?

Eir culla litteratura rumantscha es quai difficil per mai da chattar oura ün’autura o ün autur predilet. Quels chi vegnan menziunats direct o indirectamaing aint il cudesch sun aint il ravuogl da meis predilets, ma blers mancan in quell’ouvra, sco Rut Plouda, Leta Semadeni, Dominique Dosch, Dumenic Andry e Göri Klainguti, per exaimpel.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


Cun che persuna cuntschainta gessast tü il plü jent sün viadi e cun chenüna pigliessast cun tai sün ün‘isla solitaria ed isolada?

Eu vegn uossa sün viadi be plü cun la persuna chi cumparta meis minchadi – id es lura tuot bler plü simpel. Ma per cha l’insla resta solitaria ed isolada füss quai ideal dad ir sulet…

 

Tocca viagiar pro tia hygiena psichica?

In ün tschert sen forsa bain. Cur ch’eu d’eira plü giuven d’eira il viagiar sco realisar sömmis da plü bod. Uossa viag eu damain e lasch eir al sömmi si’aigna vita.

 

Quant suvent vast sün viadis imaginars?

Forsa mincha di ün païn…

 

Che viadi imaginar es teis predilet e perche?

Las chaminadas tras la champogna e la muntogna da meis cumün, ingio ch’eu giaiva a chaminar sco uffant e giuvnot, e lura l’Islanda dals novanta o dal cumanzamaint da quist tschientiner. I d’eira tuot bler plü insolit co hoz, sco our da raquints. Ed ils algords sun uossa vegls avuonda per as masdar culla fantasia.


Eu sun ün observatur contemplativ, na analitic


Che viadi real o che destinaziun at ha plaschü il meglder e perche?

Meis prüm viadi in Islanda, dal 95. I d’eira apunta tuot bler plü simpel ed insolit co hoz, magic. Bleras bellas cuntradas, citads e cumüns pitschens e modests, glieud na cumplichada e minchatant perfin predschs radschunaivels. Vias da terra e crappa ruotta, catram be illas citads. Be pacs autos, pustüt ladas e volvos, fich vegls. Pacs turists – adüna agreabel cur chi’s es svess turist… Uossa s’ha il pajais standardisà, banalisà per blers aspects.

 

Tü est ün grond observatur. Es quai üna schmaladicziun o üna benedicziun?

Üna benedicziun. Eu sun ün observatur contemplativ, na analitic. Ed eu nu sforz mia memoria plaina fouras da retgnair tuot quai ch’eu vez.

 

Che es tia filosofia da vita?

Viver. E laschar viver e scriver. E minchatant scriver.

 

Che t'occupa pel mumaint?

Tscherchar l’equiliber tanter tradüer e scriver e profitar dal temp liber.

 

Chi o che t'inspirescha e perche? Chi o che es stat la plü gronda inspiraziun in tia vita?

Spassegiar, chaminar

 

Che nu sa la glieud da tai?

Quai chi nu’s sto dar inavant.

 

In tschinch ons…

Chi sa ?

 

Il rumantsch es per mai…

Üna bella lingua

 


Cudesch:
Cuntradas imaginarias
Rumantsch vallader, 102 paginas
CHF 18.00
ISBN: 978-3-03845-062-7

Biografia:

Nat dal 1965 a Preonzo (Ti) e viva a Montreux. Stüdi da lingua e litteratura rumantscha, iberica e scandinava a Fribourg e Turich. El es translatur liber per catalan, frances, rumantsch, spagnöl e talian.


Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Claudia Cadruvi


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. L'onn passà avain nus emprais d'enconuscher diversas expressiuns da la fradaglia. En quest mais da stad vulain nus ans deditgar a tschintg maletgs per dis da gronda chalur.


1. has anc flad?

Avant pauc temp avain nus gì da quels dis: igl era chalurs ed il flad vegniva si da maniera pli greva. Ins fa en da quels cas attenziun da betg perder il flad e stat mo patgific senza moviment, il pli gugent en sumbriva. E sch'i capita tuttina ch'ins è tut ord flad, hai num a Tschlin «eu nu poss trar il flà e stendsch bod». «Que piglia bod il fled» din en quellas situaziuns las Puteras e per ils Surmirans piglia la chalur gista «tot igl flo». Ed en Surselva hai num: «da buca puder si cul flad». Per quels da Lumneins èsi alura era «sco da fladar fiuc» – pia bunamain sco in magliafieu che spida fieu.


2. suadas chaudas

Il pli natiral cura ch'ins ha chaudischem è ch'ins sua. Duas variantas per exprimer suadas or da tut las foras èn s'etablidas bunamain en tut la Rumantschia. Dad ina vart datti il «suar sco in pudel» e da l'autra vart il «suar sco in prer u in pader». Hmmm, tge connex vegnan ad avair il pudel ed il spiritual? Quai n'è betg dal tut cler, ma igl è da sperar che omadus hajan suenter la suada main chaud – precis sco noss Rumantschs. L'expressiun da quels da Mustèr «suar sco in giat tratg ord l'aua» ma plascha en quest connex il meglier. Pauper giat. E cura ch'ins ha suà, toff'ins para da boc.

3. in chaud da …

I para che bunamain mintga vitg haja sia atgna expressiun per dis chauds. Per l'Engiadina Bassa datti per exempel questas expressiuns cura ch'igl è chodischem: «ün chod terribel, pesant, stit o stip». «Ün chad da coschar» a Müstair ed ün «chad dad arder» a Zuoz èn gia expressiuns pli extremas. Il «tgod da crappar u da brasar» dad Alvagni e quel «digl unfiarn» da Lantsch laschan pensar ch'il chaud saja insupportabel. A Trun vai anc pli terribel: «caul da murir u da stenscher».

L'ironic è che quels da Müstair din «id es ün chad chi fa süar sot il nas» er en situaziuns fitg fraidas.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


4. sco en in furn

As imaginai in di plain sulegl, senza in ventin e cun temperaturas fitg autas. Il sulegl arda vi dal tschiel e procura ch'i fa in chaud da buglir. En questas situaziuns pon las Rumantschas ed ils Rumantschas duvrar questa moda da dir: «oz èsi sco en in furn». Il sulegl brischa e dat pia fieu. Geabain, igl è alura uschè chaud sco il fieu en il furn. Ed ins n'arriva betg da mitschar da la chalur, ins sto spetgar sin la saira senza sulegl ch'è pli fraida, precis sco il furn che daventa puspè fraid cura ch'il fieu è ars.


5. dar si il spiert

En divers vitgs da la Rumantschia aud'ins l'expressiun «oz èsi per dar si il spiert» per dis cun temperaturas fitg autas. Quai na vul dir nagut auter che ch'ins na funcziunia betg pli endretg cura ch'igl è fitg chaud. Precis sco in auto che dat si il spiert cura ch'ins ha fatg memia blers kilometers u cura che ses motor ha memia chaud. Noss tip per dumagnar la situaziun: far sco ils chauns a Zernez e «chatschar our la lenghia» per fladegiar. U anc meglier: forsa gida era da nudar u da mangiar in glatsch per ch'il spiert sa quieteschia puspè?

Text: Annetta Zini
Fotografia: Tgi sa, sche quests paders suan era sut lur vestgadira … (Fototeca dal DRG)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - 
L’eivna dals 9-17 da gün ha’l proget intercultural «Building Walls - Breaking Walls Grischun» gnü lö per la prüma jada illa Rumantschia. 16 giuvenils dad Israel, dalla Palestina, da l’Irlanda dal Nord e da la Republica Irlandaisa ma eir da la Svizra han reconstrui dürant set dis ün vegl mür süt sü sur Tschierv. Dürant quist’eivna han las partecipantas ed ils partecipants eir vis la bella cuntrada da la Val Müstair cun ir in muntogna o i’l cumün ingio ch’els han inscuntrà la glieud da la Val. Il böd dal proget organisà da l’uniun NaKultur cun sez in Svizra es nempe eir il barat cultural. Las sairas s’haja discuttà da mürs e cunfins, preschantà ils aigens pajais cun lur conflicts e soluziuns per surmuntar sfidas in quel pajais.

«This experience of building something together and learning a skill that is pretty much forgotten, is something that is common to both Ireland and Israel and the Arab World and Switzerland. It’s been surprising for me how much common ground I’ve found with everybody» – David, participant d’Israel

La televisiun rumantscha ha visità il chomp a Tschierv e ha rapportà i’l telesguard davart il proget realisà in collavuraziun cun la Biosfera Val Müstair e l’organisaziun jugend.gr chi promova lavur voluntaria da giuvenils. L’eivna ha es ida a fin cun ün lung viadi i’l tren fin oura illa chapitala grischuna. Là han las partecipantas ed ils partecipants s’inscuntrats cun Uolf Candrian. El es il president da la giuventüna rumantscha (GiuRu), ed ha organisà üna tura tras la cità veglia da Cuoira davent dal Welschdörfli. Cun surpassar la Plessur eschna entrats i’l territori germanisà davo 1464, voul dir ün pa avant il cumünet roman. Güsta pro’l Obertor han tuot las partecipantas ed ils partecipants pudü provar ün crap-persic grischun aint illa s-chalitaria dal pastizier Arthur Bühler. Ün participant ha dafatta vis il cudesch da la Val Müstair expost illa vaidrina da la butia.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Ils craps-persic sun ün bun exaimpel per aspects positivs d’üna convivenza stretta tanter duos differentas culturas. Otto Hürsch (1860-1947) da Zofingen ill’Argovia ha lavurà in üna pastizaria a Cuoira. Davo ün giarsunadi da trais ons è’l turnà a Cuoira perquai ch’el ha vis qua il plü grand potenzial grazcha a las rutas mercantilas vers l’Italia cun oters prodots sco per exaimpel marzipan. Uschè ha’l creà ün nouv recept pels craps-persic, precis co cha Arthur Bühler tills producescha amo hoz in damanaivel dal Obertor.

Ün ester da la Bassa ha realisà che valurs cha Cuoira vess. Uschè esa eir cun las linguas: Motivar rumantschas e rumantschs da dovrar nossa lingua e da sa partecipar ad occurrenzas per promouver l’adöver da la lingua es plü greiv, invezza cha per exempel üna estra chi ha imprais rumantsch vegn aposta per üna vernisascha d’ün catechissem a Glion o sü Laax be per üna radunanza. Nus svess nu vezzain amo brich che cha nus ris-chain da perder e pür cur cha quai es massa tard realisaina che cha nus vain laschà pro. Cun nos ambiaint capita il listess. Ils cunfins da la Rumantschia nu sun neir davo tschient ons amo na stabels.

«Das Projekt verbindet zwei Dinge, die mir wichtig sind: Religionen/verschiedene Kulturen und Umweltschutz. Wir sind mit verschiedenen Leuten in Kontakt gekommen, haben viel Neues erfahren und das gemeinsame Arbeiten an der Mauer schweisste uns sehr zusammen, obwohl wir alle total andere Hintergründe haben.» – Sarah, participanta svizra


Davo üna spassegiadina sper il Gansplatz via, l’ustaria preferida dal poet Giachen Chasper Muoth, e sur il Arcas vers la baselgia da San Martin ingio cha Comander ha 1524 predgià la refuormaziun. Cha eir la religiun ha gnü üna granda influenza nu n’haja brich dit perche cha las partecipantas ed ils partecipants d’eiran stanguels dal chod. Be cha ils prüms cudeschs stampats stan tuots aint in ün context religius n’haja dit, religiun nun es adüna be alch negativ. Davo passar tras la halla da la chasa municipala e sur l’aual da mulin chanalisà eschna arrivats i’l parc da Benedetg Fontana chi ha laschà 1499 la vita al cunfin da las trais lias. Fontana es tenor la legenda in seis ultim pled sa drizzà als mats sün il chomp da battaglia. Ün fat chi nu vegn suvent brich manzunà i’l discuors davart guerras istoricas, ils sudats nu d’eiran homens, dimpersè d’eirna suvent giuvenils tanter 16 e 30 ons. Dimena l’età cha la GiuRu cumpiglia hozendi.


L’ultima fermada vaina fat avant la Chasa Rumantscha, las tuortinas da nuschs offeridas da la Lia Rumantscha han dat forza per surmuntar l’ultim toc fin pro l’usteria. Davo üna buna tschaina d’eirna amo i’l Schall & Rauch.

Sch’inchün ha interess da viagiar üna jada i’l desert da la Palestina e dad Israel o sün in’insla irlandaisa, la GiuRu ha publichà ils termins in nos prospect Events. Quist’eivna sun partecipantas ed partecipants sün ün’insla irlandaisa, ma il prossem proget ha lö dals 26 october fin ils 4 november 2019 ad Israel. T’annunzia per mail direct pro la GiuRu scha tü voust rapreschantar la Svizra e la Rumantschia dürant ün’eivna da construir mürs sechs. Nus surpigliain pro viadis interculturals la mità dals cuosts dal viadi.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: Uolf Candrian, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Romana Ganzoni – Ultimamaing d’eir eu invidada a Tavo per ün talk. La discussiun ha gnü lö in occasiun dal tschöver da duonnas, ün’eivna avant l’evenimaint naziunal chi ha gnü ün success gigantesc. Las duos otras duonnas sül podium sun stattas üna politicra chantunala ed üna politicra regiunala. No eschan stattas d’accord in mincha singul punct. Solidarità. Spass. Empowerment! Tuotta saira.


Eu n’ha quintà tanter oter duos istorgias persunalas chi han gnü ün tschert resun.


1. La roba cul purtret chi s’ha da sai svess

Perche nu daja daplü duonnas illa politica ed ill’economia, perche nu daja daplüs boss feminins? Schmaladi sistem! Schmaladida ideologia! Istorgia! Tradiziun! Supressiun! Scandal! Hai, hai, quai eir. Eu per mia part prouv da schoglier problems svessa. Là ingio cha eu poss agir subit. In möd pragmatic. E schi fa rier: tant meglder. Eu crai vi da l’energia eminentamaing subersiva, creativa e deliberanta da l’umur e dal rier. Ed eu crai (sainza negar l’importanza dad instituziuns e sistems) vi da la forza da l’individuum.

Siand ch’eu d’eira lönch magistra e siand ch’eu n’ha realisà cha las mattas (diligiaintas) vaivan davo mincha examen attachas da panica («id es i mal», «eu n’ha sgüra üna nota na bastanta»), invezza cha’ls mats (ün zich main diligiaints) as vezzaivan cun gloriolas e milli sesers («id es i bainischem», «ingün problem»), siand cha’ls resultats d’eiran tuottafat viceversa, las mattas vaivan (in tendenza) tschintschers e’ls mats (in tendenza) traiers, siand cha las mattas nu’s sentivan amo adüna na meglder («mia media es listess…», «mia sour d’eira megldra»), invezza cha’ls mats d’eira cuntaints sco persics («yeah!»), siand cha quai es stat – eu repet! - üna tendenza (cun exepziuns s’inclegia) n’haja pro üna classa specialmaing adattada (e talentada cun good sense of humour) dit: Basta! Fertig! Schluss!

 

Mattas, eu nu vögl plü ingün lamentöz, ma gnanc’üna silba, uossa cumanzaivat a lodar sü a vo svessa in möd penibel ed exagierà in mincha lecziun, gnac’üna micla dubis o relativaziuns. E mats, da vo vöglia dubis! Eu vögl dudir da voss problems, mincha lecziun! Larmas! Spiegaziuns perche cha eir üna buna nota muossa cha vo nu d’eirat buns avuonda. Inferiurità!

 

Quista glieud giuvna d’eira fich per activitads teatralas e tuots e tuottas han partecipà e dramatisà chi d’eira la cana e mez.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Matta Lu. ha per exaimpel dit davo la prosma clausura, ch’ella saja persvasa cha quai saja i talmaing bain, cha ella pendarà sü l’examen sur seis let. Mat Li. invezza ha remarchà, cha el haja tschüf depressiuns daspö ch’el haja scoula pro mai, ma ch’el sapcha cha el nun haja merità meglder, ch’el haja imprais duos eivnas di e not, ma cha quai saja garanti darcheu ün duoar. Loser!, han dit las mattas.

Che rier! Che divertimaint! Ma i nu d’eira apunto be stincals e totlarias, nos psicodrama e l’exageraziun ha muossà exemplaricamaing, che tenutas chi impedischan (tendenzialmaing) a mats ed a mattas da sviluppar lur potenzial. Per ragiundscher cuntantezza esa però fich important dad activar las aignas forzas e da douvrar quellas. La magistra vess perquai eir da promouver adüna be las forzas e na intunar ils problems, ma quai es ün’otra istorgia…

2. La roba culla preparaziun

Mattas e duonnas sun tendenzialmaing ed in media plü diligiaintas e precisas, suvent preparadas (massa!) bain, suvent han però las preschantaziuns dad homens daplü – eu nom quai: Hüftschwung. Nonchalance. Per part eir suveranità. I nu fan in chotscha uschè svelt schi ston improvisar (excepziuns: adüna!). Perche? Ün punct essenzial es sgüra – sco cha üna studia reschnouva ha muossà sü – cha mats vegnan sbragits sü var ot voutas daplü sco mattas dürant l’infanzia. Ils mats imprendan fingià bod: Eu inscuntr impedimaints, na tuots chattan mias acziuns adüna ün hit (e quai sto essere listess), quai da conflicts, tschüf giò pel gnif e vegn inavant be listess. Ed implü….

Quai as quinta la prosma jada



Text: Romana Ganzoni
Fotografia: pexels.com


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


La Lia Rumantscha, l’Uniun cultura e ballape rumantsch (CBR) e la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) tscherchan

ballapeists e ballapeistas
per ün pitschen turnier amical: 
Sanda, ils 10 d’avuost 2019 a Zuoz! 

 “La Turnierada” ho lö insembel cun la Festa da “100 onns Lia Rumantscha” e rinforza nossa amicizcha cun las minuriteds linguisticas chantunaisas. Il di ho nom VISITA e spordscha ballapè, üna discussiun da podium sur da “Lavur da giuventetgna en las minoritads”, la Libraria Viva e concerts da Bibi Vaplan, Doro Gjat ed il Jena-Ruaz-Quartett. Dapü infos chattast cò o suot: https://www.100onns.ch/108-detail-rd-new

Ballapeists e ballapeistas da tuot la Rumantschia giouvan insembel scu squedra cunter trais oters teams furmos ad hoc. In tuot giuvaregian 4 squedras à 11 giuveders.
Per squedra do que 2 gös à 2*20 minutas pro gö.

Temp d’arriv: Las 11.00 ils 10-08-2019 (arriv, organisaziun, etc.)
Gös: Las 14.00 fin las 18.00 cun finel
Lö: Lyceum Alpinum Zuoz (granda plazza), Engiadina
Partenza: Individuelmaing, ils 11-08-2019

Ils gös vegnan moderos live.

La Lia Rumantscha surpiglia ils cuosts per la pernottaziun aint il Lyceum Alpinum, ün manger e l’entreda als concerts la sanda.

Annunzcha’t fin ils 20 gün 2019
Per plaschair indicher nom, prenom, adressa e numer da telefon.

Annunzcha suot: https://tinyurl.com/giurucbrlr
Cun dumandas poust contacter:

Marco Cavegn
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
076 511 82 63

Romana Walther
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
078 734 11 96


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

5 chaus

Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Ed avant che rumper noss chaus pervia da tut ses stgazis giain nus en tschertga da tschintg chaus particulars rumantschs.


1. il lavachau

A Duin din ins «oz hai dau in dètg lavatgau» cura ch'i plova fitg ferm. «Dar in lavachau» signifitga però era ch'ins legia giu ils chapitels ad in. A Sevgein din ins per quai era «semtgar in lavatgau». Fitg simpel, ins lava il chau ad insatgi. En l'Engiadina pon ins era blastemmar dond in «lavatesta». Pli particular èsi che «dar in lavachau» signifitga era dar in chanaster ad ina persuna. Jau spetg gia ussa che mia collega vegnia la proxima giada suenter sortida e dia «her n'haja dat ün lavacheu a quel tip». Speranza n'ha il tip alura betg survegnì ina enturn las ureglias, a Dardin per exempel datti era questa muntada.


2. il rumpachau

Na, qua na vulain nus betg skizzar chaus ruts per mez, ma plitost situaziuns cura ch'ins rumpa il chau figurativamain. Rumpachaus fan pensar e pensar senza fin. Suenter ina greva clausura di il Ladin «quist m'es stat ün vaira rumpatesta». Pertge atgnamain? Insatge è uschè cumplex u grev da schliar ch'ins sto studegiar talmain fin ch'il tscharvè cumenza a «fimar» e rumpa bunamain. Era fastidis san procurar per rumpachaus. Il medem vala era per situaziuns cun diras nuschs, quellas ston ins era rumper per vegnir a la finiziun. Dal rest, chaus san era esser dirs sco nuschs.


3. la creppa

Atgnamain han animals creppas ed umans chaus, ma per spass dovr'ins questa expressiun en l'Engiadina ed en Val Müstair era per umans, cun la consequenza che tut daventa in pau pli grop. A Zuoz gideva pli baud ina «creppa da mort» a tegnair davent il striegn ed a Lavin vuleva dir «avair buna creppa» ch'ins era inschinaivel. La «creppa düra» dals Ladins è enconuschenta dapertut per ils chaus dirs. Legher èn «üna creppa sco ün bouv» per quels da Ftan ed «üna creppa düra sco ün muoj» per quels da La Punt Chamues-ch. Anc pli dir è mo il «creppun». A Stogl per la paja è ina persuna ch'è «dicra da creppa» tuppa. Ed «avair sel nella creppa» utilisesch'ins en l'Engiadin'Ota per persunas fitg intelligentas.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


4. il volvachau

Quest fiss ina perfetga descripziun per ina persuna che na vul betg surpigliar responsabladad e volva davent ses chau. In volvachau è propi insatgi che sa volver ses chau e quai bunamain per 180 grads. Persunas na san quai betg far, utschels bain, per exempel la tschuetta ed apunta er il volvachau. I fiss però bel da numnar er a persunas ch'èn indecisas e midan lur opiniun mintga tant temp volvachaus. En Surselva datti dal reminent per quai gia il «volvaculiez».


5. il testard

In cun ina testa dira è en l'Engiadina ed en Surmeir sper il creppun er in «testard». A Susch è il chau uschè dir ch'el è «testard sco ün asen», a Champfèr «scu ün mül» ed a Fex perfin «scu la mülla dal papa». Per S-chanf signifitga quai alura era ch'ins è in pau tup. Per Riom n'ha in testard betg ina testa dira, mabain nagut en sia testa. Quels da La Punt Chamues-ch din «tü est stuorn scu ün giat fich testard» per collegas che han bavì memia – co ch'in giat po esser sturn n'è qua betg dal tut sclerì, ma che giats vulan adina che tut giaja suenter lur testas è enconuschent.

Text: Annetta Zini
Fotografia: Forsa che quest bov ha er ina creppa dira e parta andetg cun char e tut?! (P. Scheuermeier / Fototeca dal DRG


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

Nus regalain in cumpogn da viadi per voss pitschen o vossa pitschna - ina cofra d'uffants da (c) Samsonite.

samsonite dream rider

Far part è fitg simpel - registrar e gudagnar qua:

 

 

 

  
Joomla forms builder by JoomlaShine

 


 
La cofra "Dream Rider da (c)Samsonite" è adattada per uffants da 3-8 onns.
Fotografia: (c) www.samsonite.ch

Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA. Nus regalain 1 cofra. Mintga persuna registrada a partir da 16 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 30.06.2019 a las 22:00. Il num dal victur u da la victura po vegnir publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Fadrina Hofmann - L‘isla Mauritius es cuntschainta impustüt sco isla per honeymooners, per golfists e per palombaders. Mauritius ha eir la reputaziun dad esser üna destinaziun magari chara. Eu n‘ha paquettà aint chotschas da bogn ed uffants e sun ida a verer che cha quist‘isla ha da spordscher a trais Engiadinais cun büdschè moderat. Il resultat: ün paradis.


Ellas sun propi gigantescas. Lur panzers paran dad esser da crap, lur vistas sun sco quellas dad homins vegls, veglins cun testas bluottas. Chi dà tartarugas quia a La Vanille al süd da Mauritius n‘haja bainschi let, ma ch‘ellas am fan tant impreschiun nu vessa cret. E quantas tartarugas gigantas chi dà quia in quist parc da natüra. In gruppas s‘hana radunadas per magliar, per spassegiar e – hai e per far l‘amur.

Tartarugas 2Üna tartaruguna masculina para dad ir güsta in chalur e va davo sü a mincha femna chi lascha pro quai. Incredibel cha quist mas-chel antic es amo capabel da rampignar cun seis pais enorm sülla rain d‘üna femna. Povretta.

Meis uffants sun tuot fascinats. Il scuffel tschüffaina pür cur cha‘l mas-chel cumainza a scuffuondar. Chi vess cret cha tartarugas san far talmaing canera. Ils sbrais bass irriteschan ad üna gruppa dad Asiats chi vain subit nanpro. Tuots drizzan lur smartphones sül act d‘amur. Ün turist va uschè dastrusch per far ün selfie cul casanova chi‘m para sten indiscret - dafatta per üna bes-cha. Ils uffants rian da schloppar. „Uossa inclegia ils placats quia“, disch meis figl. Schi, eir eu. Il prüm vaivna be squassà il cheu dal placat chi scumonda da star in pè sün üna tartaruga o da trar crappa süls panzers da las bes-chas. E no vain eir ris dal placat chi scumonda da sezzer aint il puoz cun peschuns da koi. A verer l‘agir dals turists asiats sainza maniera nun‘s dan ils scumonds exotics plü da buonder.


Lö dals cuntrasts

Duos dis plü tard. Intant eschna illa cità principala da Mauritius, a Port Louis. Ils uffants han scuvert ad üna duonna cun sari chi fa disegns da henna süls mans e sülla bratscha. Na, quai cha quista duonna giuvna fa es plütöst art co be disegnar cun culur natürala sün pel. Infra pacs minuts striuna ella ün „tschüffasömmis“ sül bratsch da mia figlia ed ün ornamaint da bellezza sül man da meis figl. No eschan inchantats. Merci beaucoup, mademoiselle. No passain inavant tras il quartier Waterfront, ün quartier cun butias e restorants moderns al port da las barchas grondas. Parisols da plövgia in tuot las culuors sun pichats sü in üna giassa ed ün bügl immez üna plazzetta dan ün zich taimpra d‘Italia. Forsa cha‘ls uffants rouvan perquai da tscherchar per üna jada üna pizzeria impè da mangiar in ün dals stupends locals indigens chi spordschan specialitats da mar. Pac plü tard sezzaina sülla terassa d‘ün restorant talian, sü ot sur il port, mangiain pizza sco illa Toscana e tadlain „Felicità“ dad Al Bano e Romina Power.

HennaChe contrast cha quist‘atmosfera es in congual cul marchà stret e surchargià i‘l stil arabic cha no vain visità be ün‘ura avant. Che differenza da la pizza cul menü indic cha no vain tschnà la saira avant. Port Louis es üna cità fich variada, tant variada sco il pajais Mauritius. L‘isla i‘l mar indic es be pitschna. Ideal per tilla perscrutar dal nord fin al süd, sün terra e sül mar. Quia vegnan insembel differentas culturas, differentas religiuns, differentas cuschinas. Ün zich Africa, ün zich Asia, e dafatta ün zich Europa pervi da l‘istorgia colonialistica. Duos linguas ufficialas ha il pitschen pajais tropic: inglais e frances. Ils indigens discuorran plü jent frances. Ed il baguette gusta sco a Paris.


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Inscunter culs delfins

Ün di oura sül mar. No fain part ad ün‘excursiun da delfins, organisada dad indigens cha no vain imprais a cugnuoscher a la riva dal mar. La glieud quia es propi fich amiaivla e servizziaivla. No partin davent da Tamarin a la costa dal vest da l‘isla. La vista davent dal mar süll‘isla es fantastica. Fuormaziuns da muntognas verdas, sablun alb, minchatant cumünins, lura as vezza darcheu grips da crap da lava chi algordan cha Mauritius es vairamaing ün‘isla vulcanica. Islas plü pitschnas as rechattan davant l‘isla principala. Cun ir vers il mar vegnan las uondas plü otas. La barchina da motor tillas surpassa però sainza fadia. Dandettamaing rivaina al punct il plü ferm al süd da l‘isla. Ün hom sün‘ün‘otra barcha a motor fa segns in direcziun ost. Aha, là saran ils delfins. No ans allegrain.

Mo avant cha no vezzain als delfins, vezzaina a bundant 20 otras barchas a motor cun turists. Tuots lessan verer ils delfins. Üna scoula da delfins es propi quia. Las bellas bes-chas cun lur surrier etern attiran a la glieud sco magnets. Tscherts turists siglian perfin aint ill‘aua per nodar in vicinanza dals delfins. No restain be aint illa barcha, squassond il cheu e schmorts da tant pac respet da las bes-chas. E lura siglia ün delfin precis dasper nossa barcha aint ill‘ajer. Che bel purtret, che bel sentimaint. Ils uffants sun in‘ün‘agitaziun. No contemplain amo üna pezza als delfins chi nodan tanter e suot las barchas via, lura giaina inavant.

La barcha ans maina pro üna da las perlas da l‘isla: il crystal rock. Il grip immez il mar türkis fa subit cuvaida da siglir aint il mar e scuvrir il muond suot aua. E propi, cun sü ils ögliers da palombar vezzaina rizzas da mar, peschs in tuot la culuors, corallas e perfin ün‘anguilla. Che müravaglia!

Delphins


Scuvertas sur scuvertas

Mauritius viva per gronda part dal turissem. Minch‘on visitescha ün milliun turists l‘isla chi ha be 1,3 milliuns abitants. E listess nun esa sco in oters lös ingio ch‘ün hotel segua a l‘oter. Nos hotel es be pitschen, situà in üna laguna dasper ün grip. L‘es l‘unic hotel pro quista laguna. Cur chi‘d es reflüs vegnan ils pes-chaders cun lur perchas, e giuvnots o duonnas tscherchan chalamers, crevettas o austras be davant porta. I guarda oura curius cur cha‘ls pes-chaders stan uschè dalöntsch davent immez il mar e sun listess be fin pro l‘umbli aint ill‘aua. Id es grondius da pudair nodar in quist mar chod e be stuvair montar ils ögliers da palombar per verer pacs meters davent da la riva fingià da tuottas sorts peschs exotics. Ils uffants scuvrischan cucumbers da mar, fan tuors da sablun pels giamberets e ramassan conchas da bellezza. Minchatant marida inchün a la riva dal mar. Pel solit pro‘l tramunt dal sulai chi bogna la laguna in üna glüm bod kitschiga orandscha. Cler, l‘isla es cuntschainta sco destinaziun da honeymoon. Eu n‘ha inclet davo il prüm di perche. Eir no ans vain nempe inamurats quia – in Mauritius.

Text e fotografias: Fadrina Hofmann


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

 

Da Corina Gustin – Duonnas pon suottascriver contracts ed as pon vestir sco ch'ellas lessan – quai tuna evidaint - pero nun es amo usche lönch realità. Avant pac temp d'eira per ellas scumandà da portar chotschas, a Paris (per ledscha) de facto fin avant 6 ons. Eir in Grischun d'eiran ingüstias invers duonnas tuot normalas amo avant 40 ons. Flurinda Rascher, activista daspö ils ons 70 ed autura dal cudesch biling „Crescher e madürar“ / „Freischwimmen“ quinta sur da sia vita impreschiunanta

Avant cuort n'ha eu let ün artichel in ün magazin digital: 98 838 duonnas vivan in Grischun. Rapreschentanza da duonnas illa regenza Grischuna: nolla. Che pensast tü da quai?

Quai es amo adüna ün s-chandel! Impustüt pro las ultimas tschernas. Pels  hommens chi sun al timun nun es quai ün tema. Impustüt pens eu chi han temma da la concurenza. L‘an passà al di da las duonnas a Cuoira sun els gnüts confruntats cun il fat cha per la tscherna illa regenza nu d'eira ingünas duonnas sco candidatas. Il parti SP as ha s-chüsà. Quel parti ha adüna duonnas avuonda per candidaturas, eir sül chomp federal. Da tschels partits as haja dudi be s-chüsas marschas.

Mia reacziun: eu vusch fingià daspö ons bod be per duonnas ed in mincha cas refüs eu mia vusch per hommens chi ignoreschan a no duonnas. Displaschaivelmaing sun eir las duonnas massa pac militantas!

Eu n‘ha avant ün per dis inscuntrà üna duonna chi chatta il tschöver da duonnas na bsögnaivel ed es fich modesta cun dir „eu sun cuntainta cun quai ch‘eu survain, ils hommens san che chi‘d es bun per no“ !!


Haja dat üna situaziun speciala ingio cha tü hast decis da cumbatter l'ingüstia invers las duonnas?

Dal 1969 n‘ha eu tut domicil cun mia famiglia a Zuoz, ingio ch‘eu n‘ha chattà contact cun duonnas emancipadas, criticas e sdruagliadas. Là am es quista discrepanza gnüda consciainta.


Chi o che es ed es stat gronda inspiraziun in tia vita?

Eu n‘ha vieplü badà las difficultats da‘s far valair sco duonna illa vita da minchadi. Tras mias differentas occupaziuns ed ingaschamaints n‘ha eu gnü contacts cun bleras persunas chi am han inspirà e sensibilà. Üna gronda inspiraziun es statta la partecipaziun illa gruppa da duonnas chi‘d es descritta ill‘istorgia „Duonnas chi nu fan be s-chagna“.


As poja dir cha tia mamma d'eira teis idol?

Mia mamma d'eira üna duonna cun bler temperamaint e blers interess. Cur ch‘eu n‘ha realisà il möd da viver e pensar dad ella am ha quai fat dürant divers ans fadia. Tantplü cur ch‘eu n‘ha maridà in üna famiglia tradiziunala e plütost conservativa. Pür bler plü tard n‘ha eu cumanzà ad incleger sia vita ed am n'ha reconciliada cun seis pensar. Pür là es ella es dvantada ün tschert exaimpel per mai.

Eu sun gnüda cunfruntada cun attachas in fuorma da telefons e chartas anonimas


Hast tü stuvü viver cun attachas malvugliaintas pervi da tia' opiniun?

Cun am expuoner publicamaing per mias ideas sun eu gnüda confruntada cun attachas cunter mia oponiun - in fuorma da chartas e telefons anonims e chartas da lecturs illas gazettas.


Da che varts hast tü tschüff sustegn e da chi plütöst cuntravent?

Sustegn n‘ha eu survgni our dals circuls dal movimaint da duonnas e dad amis. Cuntravent es gnü our da circuls tradiziunals.


Hozindi pon las duonnas trar aint che ch'ellas lessan, plü bod stuvaivan ellas per part ir per ün permis special sch'ellas laivan as "vestir sco hommens" e trar aint chotschas. A Paris es gnüda müdada quella ledscha pür avant 6 ons. Che pensast tü da quai?

Eu n‘ha vivü  bod tuot mia vita in Engiadina culs invierns fraids. Chotschas nu deiran per mai ingün tema. Eu am n‘ha adüna vestida tenor agen gust, sainza verrer a dretta o a schnestera. Eir ils ans dal „Minirock“ n'ha eu passantà. Da quel temp nu n'ha eu tut  cogniziun da las criticas. Quai am plascheva dad esser ün pa provocativa.


Plü jent chotschas o schocca?

Tenor meis agens bsögns.
 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45



Scha tü pudessast müdar alch o üna decisiun in tia vita, che füss quai?

A mai vess quai adüna interessà da das-chair far ün gimnasi  e forsa ün stüdi. Eu nu m‘m algord d‘avair gnü in mera ün tschert stüdi, pero eu vaiva simplamaing la vöglia da savair daplü e perquai la vöglia dad ir inavant a scoula.


Eu m'interess ed observesch la politica e m'ingasch - pero in mia età ün pa plü moderat


Vaivast dubis da publichar ün cudesch? Scha schi: Perche e chi at ha dat il curaschi da müdar idea?

Minchatant am n‘haja dumandada co cha meis cudesch gnarà acceptà. Meis ami Lothar am ha sustgnü e dat curaschi.


Che temas t'occupan hozindi?

Eu m'interess ed observesch la politica e m'ingasch per ils drets dals umans, per üna vita sociala e pel movimaint da las duonnas. Pero in mia età ün pa plü moderat.


Avant cuort n'ha eu let ün artichel in ün magazin digital: 98 838 duonnas vivan in Grischun. Rapreschentanza da duonnas illa regenza Grischuna: nolla. Che pensast tü da quai?

Quai es amo adüna ün s-chandel! Impustüt pro las ultimas tschernas. Pels  hommens chi sun al timun nun es quai ün tema. Impustüt pens eu chi han temma da la concurenza. L‘an passà al di da las duonnas a Cuoira sun els gnüts confruntats cun il fat cha per la tscherna illa regenza nu d'eira ingünas duonnas sco candidatas. Il parti SP as ha s-chüsà. Quel parti ha adüna duonnas avuonda per candidaturas, eir sül chomp federal. Da tschels partits as haja dudi be s-chüsas marschas.

Mia reacziun: eu vusch fingià daspö ons bod be per duonnas ed in mincha cas refüs eu mia vusch per hommens chi ignoreschan a no duonnas. Displaschaivelmaing sun eir las duonnas massa pac militantas!

Eu n‘ha avant ün per dis inscuntrà üna duonna chi chatta il tschöver da duonnas na bsögnaivel ed es fich modesta cun dir „eu sun cuntainta cun quai ch‘eu survain, ils hommens san che chi‘d es bun per no“ !!


Daja üna dumonda cha ingün mai nu't ha dumandà? Üna cha tü be spettast da respuonder?

Eu nun am saint competenta da respuonder dumandas. Eu di be adüna quai  ch‘eu pens.


La musica es adüna statta importanta in tia vita – che musica taidlast il plü gugent?

La musica es fich importanta in mia vita. Eu preferisch la musica classica, coros, operas, musica spirituala e buna musica populara (per exaimpel ils Fränzlis) e sun vairamaing averta per bler.


Che es teis prossem project?

In october l'on passà n‘haja cumpli 80 ans. Meis proget es da mantegner il plaschair da viver e da restar averta per quai chi vain.


Che nu sa la glieud da tai?

Bler!


In tschinch ons…

Quai füss bel sch‘eu am sentis amo adüna uschè bain sco uossa!


Il rumantsch es per mai…
Il rumantsch es per mai basa da vita ed es mia identificaziun.


Cudesch:
Crescher e madürar. Ün'istorgia dad üna duonna da l'Engiadina
208 paginas, ISBN: 978-3-9817528-8-5

Biografia:

Nada dal 1938 a Seraplana, mama da trais uffants. Politicamaing activa per la chosa da las duonnas e dürant 12 ons manadra da la scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair.  Ella ha imprais a nodar cun passa 50 ons ed ha scrit sia biografia per seis 80avel anniversari


Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Flurinda Raschèr


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


Pagina 2 da 15

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Buna glüna

17 da schaner 2018

Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...

La guida

14 da november 2017

Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...

Cars salids

29 d'avust 2017

Dad Annatina Nay - ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi...

Buc pli schi fitta ed empau anti

13 d'avrigl 2017

Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...

Concurrenza: 24 bieras per il dretg tip - Svizra cunter Brasilia

12 da zercladur 2018

La biera stagiunada, na filtrada vain prodütta daspö il 2004 a Tschlin e quai cun üna qualità constanta. Ella vain fatta exclusivamaing our da malt «Granalpin», our dad offa biologica...

La Cana...

24 d'avust 2016

Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...

Fit, pli fitta, fitness! Nr. 1

11 da favrer 2017

Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...

Fit, pli fitta, fitness! Nr. 2

14 da mars 2017

Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...

Go to top