Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Quest mais na datti nagut da scuvrir e reactivar, damai che gea mintgina e mintgin da nus posseda ses num per ils tartuffels cotgs en paletscha, ubain ils «Gschwellti». Però co als numnan atgnamain ils auters? Qua ina schelta or dal panopticum tartuffelesc.


1. tartuffels or da l’aua e sut l’aua

Tartuffels vegnan cotgs en l’aua. Ina giada cotgs, èni lura simpels «tartuffels or da l’aua» – ch’i saja lura tenor ils da Guarda «mailinterra our da l’aua», tenor in pèr Puters «ardöffels our da l’ova» ubain a la sursilvana «truffels ord l’aua». Entadim la Val Lumnezia però, enta Vrin, là datti tals che san co ch’i va propi: «truffels sut l’aua». Cler, pir sut l’aua pon ils tartuffels daventar tartuffels or da l’aua.


2. tartuffels en pel

Cura ch’ils tartuffels cun paletscha èn tras, ston els ora dal bogn da chalur. Usché blut bluttitschs or da la padella hani lura num a Bever «ardöffels in pel», a Mulegns «tartiffels an pel», ad Andeer «hardeffels en pel» u si Curaglia «truffels cun pial». Qua sin maisa, exposts a las egliadas engurdas, èn quests tartuffels vestgids be cun lur pel creatiras plitost deplorablas. Probabel perquai cuvran intgins ils tartuffels en pel cun ina cuverta – betg per als tegnair chaud, mabain sco act da cumpassiun.

3. tartuffels en chamischa

Per inqual poni esser memia maldeschents, quests tartuffels en lur cumparsa svestgida. Perquai als tirani en ina chamischa: davent da sisum la Surselva, nua ch’ils Tujetschins din «truffels ain tgamischa», fin giudim la Surselva datti exemplars da «truffels cun camischa». «Tgameischas» portan er ils «tiffels» da Tinizong e Mulegns ed en Engiadin’Ota èn derasads ils «ardöffels in chamischa». Dal rest vestgeschan er ils Franzos ils tartuffels a moda sumeglianta, però pli poetic-picant: «pommes de terre en robe de chambre».
… Ch’insatgi da la morala lavurusa ha lura gì l’idea sturna da stuair transfurmar la bella chombra (pli empermettenta) ed anc crear «pommes de terre en robe des champs», quai vulain nus ignorar.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!


4. tartuffels en mandura

Propi bella figura fa lura il «mailinter in mandura» – en Engiadina il tartuffel en paletscha par excellence! Parada cun mandura fan ils tartuffels però er en il Surmeir e schizunt la Surselva enconuscha singuls «truffels en mondura» (p.ex. a Ladir). Dal reminent èn er ils tartuffels da la Svizra tudestga equipads sco «Herdöpfel mit Montur».

Però ils S-chanfiners, quels na sa cuntentan betg mo cun ina schica mandura. Là portan ils tartuffels per imponer in tenu pli militaric, siglind or da la padella sco «ardöffels in unifuorma». … pronts per sa sacrifitgar per il bainstar e la prosperitad da la patria.


5. caisers

In tartuffel militar po far impressiun, ma anc dapli fa in imperatur. Sa sche fanfaras resunavan, cura ch’i mettevan sin maisa ils caisers a Susch ed a Strada? Gea davairas, là mangiavani «caisers (in mandura)»! Betg ch’ils tartuffels en paletscha avessan quel num en memoria ad ina visita dad in imperatur (u forsa cun excepziun da Carl il Grond incognito?). … Na: questa denominaziun deriva dal simpel fatg ch’i deva ina sort da tartuffels cun il num Kaiser Wilhelm. Tuna halt banal e main imperial.



Text: Silvana Derungs
Fotografia: Tschintg tartuffels davent da sut l’aua fin sin il tron imperial (S. Derungs)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

L’America Latina

Dad Angelica Carigiet (GiuRu) -


L’America Latina 

Natira nundetg imposanta, glieud amicabla e da magliar extrordinari. Il viadi entscheiva miez matg a Peru. Sil programm stattan dus meins America Latina. Aschia che ins astga segir buca munchentar dad ir sil Macchu Picchu. La miraglia da crap regorda aunc oz vid il pievel anzian dils Inkas. Ils Inkas possedevan il pli grond imperi il qual els numnavan „Tawantinsuyu“, tgei che munta „la tiara dallas quatter valladas“.

 

Salar de Uyuni

Navenda plus 25 grads celsius cuntinuescha nies viadi en in liug nua che la temperatura sesbassa duront la notg sin minus quendisch grads. Il desiert da sal a Bolivia. Cheu eis ei buc d’impurtonza nua ch’ins mira, pertgei tut tgei ch’ins vesa ei planira alva. Quest desiert da sal ei il pli grond dil mund e mesira dapli che 10’000 kilometers quadrat. Traversar el cun auto ei perquei ina dètga sfida.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha

 

Rio de Janeiro

Cheu ei buca pli la ferdaglia in tema mobein la criminalitad, pertgei Rio de Janeiro ei in dils pli malsegirs marcaus dil mund. Denton sentan ins buca quei e cun in saung giudezzi duess era nuot schabegiar. Ei fuss denton bia memia donn da buc visitar il marcau da Brasilia per quei motiv. Il marcau porscha bialas rivas, cuolms contonschibels cun pendicularas, vestas spectacularas sur il marcau e capeivlamein aunc ina miracla dil mund, la secunda sin quest viadi, la statua da Christus sil Corcovado.

 

Inslas galapagos

Naven dalla massa da glieud ora tier ina gruppa dad inslas solias el Pacific. Vias naturalas, luschards al maun dils trutgs, tartarugas salvadias, flora e fauna nundisada. Buc per nuot enconuschent sco in dil pli bials loghens. Ed a tgi che la purschida dalla natira ella tiara tonscha buc, lez sfundra ella natira sut l’aua. Tgauns dall’aua, tartarugas, rajas, peschs e curalas gaglias. Definitivamein il davos liug nua ch’ins lai encrescher per nos cuolms e per la tschugalata!


Text e fotografia: Agelica Carigiet, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Flavia Hobi – Anne-Louise Kleberg Joël – tuna buc suenter in num romontsch, ella Rumantschia sesenta ella denton dacasa. Oriundamein dad Odense en Danmarca eis ella dapi 21 onns adina puspei en Svizra. Oz stat Anne-Louise a Vella ed ei meinafatschenta dalla Casa d’Angel a Lumbrein. „Damai che jeu hai da far cun bia glieud duront luvrar, gaudel il ruaus ton pli el temps liber; seser sin canapé cun in bien cudisch danès e strihar il gat ni far yoga – aschia sai jeu serevegnir il meglier.“

Cunquei che Anne-Louise ei carschida si cun plirs lungatgs, ha ella sviluppau ina gronda affinitad. 1997 eis ella arrivada a Vella per luvrar in unviern en in’ustria. Leu ha ella lu spert empriu da salidar e da dumbrar per romontsch. Grazia a siu plascher per lungatgs ha la Danesa era giu naven dall’entschatta in grond interess per il romontsch. Da vegnir sin in bien nivel ei per ella denton vinavon ina sfida, ha la perfecziunista bein la pretensiun a sesezza da „variar l’expressiun dil lungatg plidau e dad ir pli fetg en detagl cun la muntada dils singuls plaids.“


Jeu tschontschel aschi bia romontsch sco pusseivel, era cun glieud dils auters idioms romontschs


Oz descriva Anne-Louise il romontsch sco lungatg da famiglia; mintga di lavura, scriva e discuora ella per romontsch. „Jeu tschontschel aschi bia romontsch sco pusseivel, era cun glieud dils auters idioms romontschs – damai che jeu cape-schel buc adina tut.“ Cunquei ch’igl ei per Anne-Louise buc pli logic da tschintschar tudestg che romontsch, mida ella buc aschi tgunsch sche enzatgi sa buc bein romontsch. La guida da cultura ha era la disa da salidar la glieud per romontsch e lura vegn ella spert sisu sche la glieud sa romontsch ni buc. Aschia datti per exempel era ella Casa d’Angel adina in „beinvegni“ per tuts. Ils turists selegran dad udir il lungatg romontsch, ch’ei „purtader dalla cultura ed igl ei impurtont dad intermediar ei.“

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Anne-Louise ha studegiau historia e scienzas da religiun ad Aarhus ed a Turitg. Ella era gia adina fascinada da baselgias e dall’art ch’ei sesviluppada en siu contuorn sco era dil concept cardientscha: „Co e daco crei la glieud e co fa quel-la cardientscha secuntener igl individi e funcziunar la societad?“

Era sch’ella sesenta a casa ella Lumnezia - secapescha che la Danmarca maunca mintgaton ad Anne-Louise. Seigi la cultura, la natira, la famiglia ed ils amitgs da pli baul. Mo grazia als mieds electronics eisi pli sempel da mantener il contact. „Ils Danès seigien ils Talians dil nord, ha enzatgi detg a mi; nus essan buc fetg exacts, pli creativs e dein dapli peisa all’estetica ni la componenta sociala sco part dil resultat dad in process.“ In tec sco ils Talians caracterisescha Anne-Louise era ils Lumnezians, star da cumpignia e cantar vegni era leu scret grond. E surtut ha ella che plai il humor che semeglia a quel dalla Danmarca.

 

Ina super gruppa da glieud engaschada 

casa dangelLa Casa d’Angel e la plazza dad Anne-Louise, ch’ei cul temps carschida sin 50%, exista pér dapi 2015. La gronda sfida seigi da buc vuler memia bia, mobein dad era saver dir na. Cunquei ch’il romontsch ed il tudestg ein omisdus buc lungatgs mumma, schabegian plitost sbagls linguistics. „Mo lu tratgel tant pis e sperel che enzatgi anfli il sbagl – quei vul numnadamein dir che enzatgi ha legiu il text e gliez ei il pli impurtont.“

Spezialmein gauda Anne-Louise muments co „cu jeu arvel igl esch dil fuorn dil cristagl e vesel co ils egls dils affons tarlischan cu els vesan il grond cristagl dil péz Regina.“ Ella selegra era adina puspei dils commentaris el cudisch da hosps, che partan lur plascher vida las exposiziuns e las occurrenzas organisadas ella Casa d’Angel. Engrazieivla ei Anna-Louise era per la fundaziun da cultura, „ina super gruppa da glieud engaschada – seigi quei sco survigiladers, sco guids ni el cussegl da fundaziun.“ Quei motivescha ella aunc dapli da far sia lavur sco meinagestiun cun gronda passiun.

Engraziel fetg per il discuors, Anne-Louise!


Intervista: Flavia Hobi
Fotografia: (c) Marco Hartmann, Somedia


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


Da Benedetto Vigne – Duas festas popularas, visitadas e reportadas. 

Igl eran massunas furmiclas che cumparivan da tuttas quatter varts da l’enorma arena da la Fête des Vignerons, tschientineras e tschientineras, figurunas cotschnas-brinas cun antennas sil chau ed in buttatsch davos or, ed ellas travagliavan e schaschinavan en las vignas, racoglievan barduns dad iva, tagliavan las vits, stgatschavan ils sturnels ladruns, e tranter en sautavani e chantavani, celebravani vendemia, chors magnifics che resunavan da tuttas varts, da dretg, da sanester, da davos e davant, s’entaissend en ina grondiusa sinfonia quadrofonica, e las furmiclas cumpartivan las tribunas e stgalas cun massa auters figurants e figurantas, mercenaris e viticulturs, sfranzinellas da cancan e chartas da jass, chaschaders e pestgaders, il manifest d’ina bella e cordiala vischinanza, betg mo da Vevey ed il bellezza Lavaux, mabain da l’entira Romandie. E cur ch’ils cuntadins da la cuntrada vischina friburgaisa entravan en scena cun lur cortegi da veritablas vatgas, chantond, er els en canon cun ils quatter vents, lur vegl «ranz des vaches», la famusa «lioba lioba», lura – e quai è vegnì relatà da pliras varts – èn blers egls da quels var ventg milli aspectaturs ed aspectaturas s’emplenids cun larmas. E dal reminent, pertutgond las furmiclas: salips devi er, er els cun antennas ed alettas, verdas però. Ed els eran plitost responsabels per la musica, per cuntrabass e clarinetta, precis sco enten la paraula.


Tut quai m’è vegnì puspè endament trais emnas pli tard, cur che jau seseva, mez avust, en la sala da scola a Zuoz, a tadlond ils texts dal project «100 onns tranteren». Viola Cadruvi aveva gist per mauns da leger sia parafrasa moderna da la veglia chanzun «Salep e la furmicla». Il salip era penetrà en il furmicler, el s’era furà, cun ses panzer glischant straverd, tras las miraglias da dascharina. Ma la schuldada furmiclera al aveva arrestà ed al manà davant sia regina. Quai ch’il salip aveva spetgà, cun la speranza da pudair far la curt a la bella venerada cun sia musica enivranta. Ma el ha fatg il quint senza l’ustiera. La regina, vestgida en nair e cotschen, ha dà in pitschen segn a la schuldada, e quella s’è immediat bittada sin l’intruder, ha cumenzà al snizzar e sfratgar, da moda che ses tschurvì è siglientà direct sin l’altar da la regenza. Las furmiclas han maglià il rest cun panzer, pel ed ossa. E Cha da Fö, noss trubadur da la ghitarra distorsiunada, ha commentà questa bellezza «horror story» cun il riff tschuf dal «Iron Man» dals vegls Black Sabbath. Uarrggh!

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Las larmas hai lura dà pir il di suenter, sin il Plazzet da Zuoz, a chaschun da l’act festiv da quest festival per ils 100 onns da la Lia Rumantscha. I n’era betg gist usché tgemblà sco il fanadur a Vevey, ma la raspada radunada deva in bel maletg d’ina Rumantschia viva ed unida, d’ina bella e cordiala vischinanza. Ladins, Sursilvanas, e perfin dus, trais Sursetters. E cur che la fulla ha chantà cuminaivlamain, animada e sustegnida da divers chors maschadads, «gl’è bagn betg en sulet paeis», quasi l’imni surmiran, haja gì grondas bregias da «far cun», jau aveva litteralmain il cor en gula, sco din ils talians. Il qual è restà là er anc durant las autras duas chanzuns patrioticas. Ma dai!

Ina larma metaforica haja lura spons intginas uras pli tard, puspè en la sala communala. Cura che Cha da Fö è turnà a concertar ensemen cun sia Marie, ex-marusa oramai. In concert arcaic, tellurgic, violent e delicat en ina, na, decididamain betg il salip e la furmicla, ella, la bella diala tschurra a la battaria, pitgond pels e cimbals cun maun ferm ed inventiv, el, la bestga barbusa a la ghitarra, malquieta, agitada, zappitschond sur las distorsiuns ed attatgas da sias sis cordas. E pir ils dus che chantavan, sul sulets e baud ensemen, in cridar ed in urlar, il sbratg da Munch dal viv. E cur ch’a la fin Roland Cha da Fö «Scandella» ha stgaraventà – sco antruras il cusrin Pete Townshend – ses instrument cun tutta ravgia bel a plat giun plaun, avain nus tuts e tuttas savì, quai pudess esser stà lur davos concert. Sniff.

Text: Benedetto Vigne
Fotografia: ©Mayk Wendt / Lia Rumantscha


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


Dad Annatina Nay – Tut ei empau auter al festival Buatsch. Atmosfera patschifica sin in bein puril, neginas fuolas, negin stress, ina tuor da siemis e spisas regiunalas. Il festival ei vegnius organisaus dil collectiv Tersnaus e menaus tras ils 2-4 d'uost 2019 sin in bein puril a Tersnaus en Lumnezia. Il festival Buatsch ei part dall’ exposiziun FUTUR - Co lein nus viver ellas muntognas? L’exposiziun ha liug duront in onn en l’entira Val Lumnezia. Davos il project stattan la fundaziun Cultura Lumnezia, la meinagestiun Anne-Louise Joël ed il curatur Michael Hiltbrunner. Differentas artistas e differents artists ord l’entira svizra ed igl exteriur sefatschentan cun la tematica dil futur da vitgs muntagnards. Els porschan ovras d’art en fuorma d’acziuns e scomis cun la populaziun indigena. Puspei viver ellas muntognas – fuss quei insumma in’opziun?

 

Tier la storscha viers Tersnaus spetgan entgins dil team Buatsch cun in rapid. Quel survescha sco bar e transport da bagascha. In braulio, tschun minutas a pei, in ulteriur caraun e treis muossavias pli tard, arriv’ins sil il bein puril dalla famiglia Albin – il liug dil festival Buatsch.

In festival cul num «Buatsch»?
All’entrada cumpr’ins in bigliet e survegn ina medaglia: in pign buatsch da gep suleraus en aur ch’ins sa pender entuorn culiez. Ei dat prezis directivs – pagar sa mintgin con ch’el ni ella vul. Sin meisa schai il budget dil festival – ei regia transparenza. Per tgi che sedecida dad aunc gidar last minute, dat ei ina gliesta per s’inscriver. Ei dat informaziuns davart il sistem dil festival – tgei ch’ei da far e suandar. Negins stumbels da cigarettas giun plaun sigl areal dil bein puril. Sil cup vegn scret il num, lavar giu la vischala sto mintgin sez, il campadi secatta ordvart sin pastira e la tualetta en nuegl. Tut ei empau auter - il Buatsch celebrescha l’amur el detagl. Igl ei vegniu baghegiau e creau cun engaschi. La tribuna che schai amiez il prau ei in construct rufinau. «Nus vein baghegiau dus dis vidlunder», tradescha in gidonter. Il pli cumplicau seigi ei stau da baghegiar il tetg. La tribuna penda ella preit ed il publicum dil buatsch gauda la pli biala vesta vi sin la Lumnezia su.

Collectiv Tersnaus
Il collectiv ei ina gruppa da giuvnas e giuvens che giogan cul patratg dad inagada vuler viver ellas muntognas. Oz dumbra ella rodund sis entochen diesch persunas. Entschiet hat tut circa avon in onn. L’emprema sentupada cul tema «Viver ellas muntognas» giu liug il zercladur 2018 a Tersnaus. Entochen ussa ha ei dau duas sentupadas a tala moda. La secunda ha giu liug il schaner 2019 ad Uors. Entgins dils participonts e dallas participontas vivan uss gia ellas muntognas, auters habiteschan en marcaus ni ella bassa. Els tuts siemian da forsa saver viver in di els cuolms. In dils iniziants dil project ei Leander Albin. El ei carschius si a Tersnaus sin in bein puril. Leander vesa il grond potenzial da loghens rurals oravontut en connex cul spazi da viver. Siu interess schai ella cumbinaziun dall’agricultura, dalla tradiziun da mistregns vegls e novas fuormas da habitar.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45


Buatsch ei in microvitg
La via viers igl areal da festival meina sper la «cuschina» vi, il clavau ei uss ustria e bar, lavar giu vischala san ins tier la staziun «Abwaschstrasse» dasperas e dretg da quella secatta la posta. Ina posta al festival? Al Buatsch san ins scriver brevs analogas. Mintga pèr uras vegn la scaffa da brevs svidada e las brevs repartidas. Ins ha il sentiment da secattar en in «micromund». Al Buatsch vegn celebrau e viviu nostalgia e communitad sin ina moda creativ-scharmanta. Turnar anavos tier gl’origin para dad esser in punct central – ils dalla bassa tuornan ellas muntognas. Visitadras e visitaders arrivan plitost da lunsch che damaneivel, mo era entginas persunas indigenas anflan quella fin d’jamna la via a Tersnaus.

Il programm ei pulpius e l’atmosfera lucca. Concerts e musica, cuors da jarvas curativas, baghegiar ina tuor da siemis, exposiziun da buatscha vid la preit avon nuegl, prelecziuns, diversas tschaveras da cuminonza e far uorden la dumengia endamaun. Ina fin d’jamna idillica per serecrear en micromund utopic. Il festival buatsch ei daveras ina pèdra el lidimer ch’ei ha valiu la peina da cattar.

Ulteriuras informaziuns

Festival: www.buats.ch

Program dall’exposiziun FUTUR:
https://culturalumnezia.ch/wp-content/uploads/2019/05/futur.-CasadAngel2019.pdf

Blog cun ulteriuras contribuziuns en connex cun l’exposiziun futur:
https://culturalumnezia.ch/blog/category/blog/

Purtret dil collectiv Tersnaus (tudestg):
https://culturalumnezia.ch/blog/ein-turm-aus-traeumen-am-buatsch-festival/


Text: Annatina Nay
Quei text cumpara igl uost 2019 medemamein en ina versiun meins detagliada sil blog FUTUR, Cultura Lumnezia.
Fotografia: © AVI Sliman Photography


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. E mintga idiom e dialect rumantsch han sa chapescha lur atgnadads che procuran mintgatant per malchapientschas tranter ils Rumantschs. Qua in pèr da quels pleds. Tgi da vus enconuscha anc autras malchapientschas?


1. Has stizzà la cazzola?

Sch'in Sursilvan u in Sutsilvan di quai, alura na chapeschan ils Ladins ed ils Surmirans betg propi. Betg ina surpresa: La «cazzola», «chazzoula» u «chazzöla» na pon ins betg stizzar, quai è gea in guaffen dal miradur, numnadamain la palutta da miradur. La «cazzola» percunter è la «glüm» engiadinaisa e la «lampa» surmirana ch'ins po natiralmain stizzar. Omadus pleds han dal rest il medem origin, mo las significaziuns en ils divers idioms rumantschs èn sa sviluppadas differentamain. Ed a Savognin poi dar anc ina confusiun: Là din ins «purtar se cazzolas» per purtar ad insatgi sin il dies.


2. Metta il taglier sin maisa!

… di il Jauer ed è surstà, cura che la Sursilvana u il Surmiran metta in plat sin maisa empè d'ina cuppa. En la Val Müstair ha «taglier» numnadamain ina dimensiun pli gronda che en las autras regiuns rumantschas. Omadus vegnan duvrads en la cuschina, i dependa da la grondezza e pissera per risadas cuschinond. In'autra malchapientscha en cuschina datti tar il pled ladin «test». Co èsi pussaivel da cuschinar cun in test? Quai è bain ina prova u in examen?!? Natiralmain, ma en l'Engiadina signifitga quai era la «cazzetta» per cuschinar.

3. Tes tat è gea fitg giuven

Quai pudess in Ladin dir da maniera surpraisa ad in Sursilvan, Sutsilvan u Surmiran che preschenta ses tat. Igl è fitg simpel: il tat engiadinais n'è betg il tat dals auters idioms. En l'Engiadina è il tat numnadamain il «basat» e pia ina generaziun pli vegl. Il tat sursilvan, sutsilvan e surmiran percunter è il «bazegner» vallader ed il «non» puter. En da quests cas èsi natiralmain in agid, sch'ins enconuscha il context e la situaziun. Il medem cas datti cun la «tatta».

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


4. Quai è mia femna

I n'è betg adina uschia ch'il medem pled po avair duas significaziuns totalmain differentas, en auters cas vai mo per nianzas. In da quests pleds è «femna» per «dunna». Era qua avain nus ils Ladins che fan insatge auter. Entant che «femnas» engiadinaisas vegnan ad esser permaladas, sch'insatgi las numna uschia, è quai per las autras regiuns rumantschas acceptà. Interessant èsi da savair che quel fenomen n'è betg uschè vegl. Pli baud n'era l'expressiun er en l'Engiadina betg pegiurativa e pia betg insultanta. Dal rest, en tut la Rumantschia datti natiralmain «dunnas» e «donnas» … Il medem fenomen avain nus tar il «magliar» sursilvan e «magler» surmiran. Per ils Ladins fan quai mo ils animals e per umans tuna quai memia grop; quels «mangian».


5. Il falien e l'arogn

E sper quests pleds che sa sumeglian datti ina pluna da quels che vesan ora cumplettamain differents, ma han la medema significaziun. Qua mo in pèr exempels: «il falien» sursilvan, «il filun» sutsilvan e «la filunza» surmirana èn «l'arogn» engiadinais. «L'entschatta» sursilvana, «l'antscheata» sutsilvana e «l'antschatta» surmirana dattan «il scumanzamaint» surmiran ed «il cumanzamaint» ladin. «Il scalfin» sursilvan e surmiran ed «il scalfegn» sutsilvan èn «la putscha» ladina. Ed «il dies» sursilvan, sutsilvan e surmiran è «la rain» valladra e «las arains» puteras.

Text: Annetta Zini
Fotografia: «Il test è sin platta.» – «Häää, ardas tes examen u tge??» (P. Scheuermeier / Fototeca dal DRG)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

Dad Alina Müller (GiuRu) - Co gira uschè pro tai? Laiva be sveltin scriver at dir, ch’eu sun rivada bain darcheu a chasa. I’m ha fat grond plaschair da’t vzair davo tant temp darcheu üna jada. D’eira ils ultims ons halt ün pa cumplichà da far giò alch cun tai. Tü est bainschi relativ flexibla che chi pertocca il temp cha tü stast a disposiziun per inscunters. Bun, oter co d’inviern scha tü hast üna pitschna crisa e serrast bod tuot las vias per at ragiundscher. Quai es però schon okay, minchatant as douvra eir ün pa temp per sai. Lura esa schon legitim da’s isolar ün pa. Quai nu fetscha neir oter. Schi’s ha simplamaing bler intuorn las uraglias ed id es fraid ed i naiva lura nu’s haja minchatant simplamaing nöglia vöglia da vzair amo üna pruna umans. Lura sera eir meis pass dal Güglia o dal Flüala persunals. Quels chi lessan lura alch da mai, dessan halt spettar, fin ch’eu am n’ha remissa (o tour il Veraina ed investar alch raps). In tscherts reguards eschna listess fich sumgliaintas. Quai n’haja schon badà, dürant mia visita. Ma che chi d’eira plüchöntsch difficil a reguard la prouva da’ns inscuntrar: Vis geografic est pac flexibla, nun? E pro mai esa güsta l’incuntrari: Eu n’ha pac temp. Stüdi ed uschè, sast. Ma per la paja d’eira bler in viadi. Nussas duos nu d’eiran ils ultims ons güsta uschè cumpatiblas. Eir in general am para.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!


Ma davo divers ons haja per furtüna listess funcziunà: Nus vain passantà bundand ün’eivna insembel. I’s ha però schon badà cha nus ans vain vivüdas ourdglioter. O nu’t para eir? Per l’üna veivast tü be plü amo üna stanza da giast per mai. Uschiglö vaivast adüna üna stanza uschè propcha plü o main fixa. Uschè üna cha’ls paraints survegnan schi fan visita. Uossa veivast be plü amo üna chi’s da a cuntschains distnats. Ils prüms dis am steiva schon adüsar ün pa vi quella situaziun nouva. Ma quai es schon in uorden. Eu at n’ha laschada massa lönch dalla vart, es bain cler cha tü nu spettast sün mai. Quai nu vessa brich fat oter. E per l’otra ans vaina simplamaing eir sviluppadas in fich differentas direcziuns. Eu n’ha l’impreschiun cha tü t’hast eir müdada ferm. Tü hast uossa otras persunas intuorn tai co plü bod. Eu nu cugnuosch d’inrar amo inchün chi’d es pro tai. Eu nu’t less gnir massa dastrusch e mia vista nun es dal sgüra gnanca zich objectiva, ma eu n’ha l’impreschiun, cha tschertas persunas at nüzchan oura ün pa. Ellas sun simplamaing là pervi cha tü est güsta in moda. Ed eu pens, ch’els nu resguardan teis caracter, els nu discuorran tia lingua. Els s’impratunischan da tai. Quai am fa schon ün pa trista. Ma minchatant as stoja ir tras curiusas fasas per far progress. Eu speresch cha quista fasa at pourta inavant sün tia via. Nu’m piglast dal mal quel commentari, nun?

Pervi cha: Eu vaiv adonta da tuot il sentimaint da gnir a chasa cur ch’eu at n’ha vissa. Xaswia almain. Gnir a chasa es sco chi’s sa ün sentimaint relativ cumplex. Ma i d’eira ün bel sentimaint prüvà. I d’eira fich bel, da’s saintir darcheu üna jada uschè. Nu vaiva insè gnanca spettà d’avair ün tal sentimaint. Ma inse nun esa gnanca da star stut: Nus vain passantà divers ons da mi’uffanzia insembel ed eu vaiva blers bels mumaints pro tai. Quai vaiva displaschaivelmaing bod invlidà.

Eu nu’t less imprometter, cha no giain dad hoz inan in ün futur cumünaivel. Eu crai, per quai nun eschna tuottas duos amo na prontas. Ma chi sa, forsa ch’ün di varaina darcheu üna fasa cun üna relaziun plü stretta. Las schanzas sun uossa in mincha cas plü grondas davo noss’eivna cumünaivla. Crajast eir?

Eu m’allegr sün nos prossem inscunter.

Cordials salüds da Cuoira
Alina

 


Text e fotografia: Alina Müller, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Corina Gustin – Walter Rosselli, uriund tessinais, ha stübgià lingua e litteratura rumantscha a Friburg ed a Turich e translatescha cudeschs da gronds auturs rumantschs sco per exaimpel Dumenic Andry, Göri Klainguti, Oscar Peer e Leo Tuor. Dal 2014 ha el retschevü il Premi Terra Nova da la Fundaziun Schiller Svizra per sia translaziun francesa dal roman «La Chasa veglia» dad Oscar Peer. D'incuort ha el publichà seis prüm agen cudesch rumantsch cul titel «Cuntradas Imaginarias». In noss' intervista quinta el sur dal cudesch, sur da viadis reals e surreals e che ch'el pensa dal rumantsch.


T'algordast da teis cudesch predilet d'uffanzia?

Eu legiaiva enorm jent ils cudeschs da lectüra cha no surgnivan in scoula obligatorica, pitschnas antologias chi gnivan sü da l’Italia e chi d’eiran per mai vairas minas d’or, cun poesias, istorgias cuortas, tocs da romans, ingiavineras, proverbis. Vaiv’eu ün predilet? Eu nu craj. Eu legiaiva lura eir jent fablas e cudeschs d’aventüras. Il preferì da quels d’eira forsa l’Isla dal tresor, da R. L. Stevenson.

 

Chenün es hoz teis cudesch predilet e perche?

Uossa sco avant nu riv eu d’avair be ün cudesch predilet. Eu leg jent da tuot, tanter l’antica, il medieval ed il contemporan, svizzer ed ester. La seguonda part dal Quijote am fascinescha tant sco las fablas dad Esop ed ils raquints arctics da Jørn Riel.

 

Cura hast cumanzà a scriver novellas (da libra voluntà)?

Fich tard, pür davo ils quarant’ons e plütost darar. Eu scriv daplü cronicas (cun quellas n’haja cumenzà avant) o poesia co novellas da ficziun.

 

Tü discuorrast diversas linguas. Che es unic vi dal rumantsch e perche es el usche prezius?

Sco mincha lingua es il rumantsch unic e prezius sco tal, pel simpel fat dad esser üna lingua.

 

Perche hast tü imprais rumantsch?

Il prüm be pel buonder, lura per approfundir. E plü ch’eu imprendaiva, damain ch’eu savaiva, plü ch’eu scuvriva robas nouvas ed interessantas per imprender.

 

Che fan ils Rumantschs güst cun lur lingua? E che fan els fos?

Güst fana da tilla mantgnair e da scriver e leger litteratura per rumantsch. La creatività litterara mantegna la lingua viva, armonica e dinamica.

Fos, per part forsa d’as dar fadia cun ün purissem excessiv chi nu reflectescha adüna la realtà da la lingua. E forsa da dar oura dicziunaris richissims ma cun pleds chi nu vegnan dovrats e chi fan cha no oters esters vain lura ün linguach chi savura da dicziunari.

 

Che text o passascha dad ün cudesch rumantsch at ha fat la plü gronda impreschiun ?

Bleras passaschas our da La müdada, da Cla Biert, ed eu dschess eir il cudesch inter (chi m’ha occupà dürant blers ons), m’impreschiunan adüna darcheu per blers aspects.

 

T‘algordast da teis sentimaints cur cha tü hast let quellas la prüma giada?

Sentimaints variabels, in evoluziun constanta. N’ha sgüra stuvü tillas leger plüssas jadas per tillas cleger, incleger e savurar inandret.



Tuot es i fich svelt e dandet d’eira il cudesch qua. La versiun rumantscha es perfin cumparüda avant l’original.

 

Tü hast d’incuort publichà teis prüm agen cudesch rumantsch - davo avair translattà numerusas ouvras dad auturs rumantschs in diversas otras linguas. Hast gnü dubis da publichar quel?

Dubis n’haja lönch gnü pustüt scha publichar u na l’original talian. Cur ch’eu n’ha lura decis da til publichar, ed eir da publichar üna versun rumantscha, temp dad avair dubis nun haja plü gnü – tuot es i fich svelt e dandet d’eira il cudesch qua. La versiun rumantscha es perfin cumparüda avant l’original, chi vain oura pür quist utuon.

 

Perche e chi at ha dat il curaschi da müdar idea?

Clà Riatsch m’ha lönch fat curaschi per publichar quels texts sco cudesch (oriundamaing tils vaiv’eu scrits sco texts independents per üna revista). „Fa ün cudeschet“, am dschaiva’l adüna darcheu, ed eu: „Tü sbattast!“

 

Tü vast jent a spass cul tren?

Fich jent. Eu viag adüna cul tren, na plü mincha di per la lavur (eu lavur a chasa), ma regularmaing per ir a spass o per visitar la famiglia. Eu nun ha auto e nu vögl avair.

 

Tü citeschast suvent auturs rumantschs aint il cudesch - che autur rumantsch es teis predilet e perche?

Eir culla litteratura rumantscha es quai difficil per mai da chattar oura ün’autura o ün autur predilet. Quels chi vegnan menziunats direct o indirectamaing aint il cudesch sun aint il ravuogl da meis predilets, ma blers mancan in quell’ouvra, sco Rut Plouda, Leta Semadeni, Dominique Dosch, Dumenic Andry e Göri Klainguti, per exaimpel.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Cun che persuna cuntschainta gessast tü il plü jent sün viadi e cun chenüna pigliessast cun tai sün ün‘isla solitaria ed isolada?

Eu vegn uossa sün viadi be plü cun la persuna chi cumparta meis minchadi – id es lura tuot bler plü simpel. Ma per cha l’insla resta solitaria ed isolada füss quai ideal dad ir sulet…

 

Tocca viagiar pro tia hygiena psichica?

In ün tschert sen forsa bain. Cur ch’eu d’eira plü giuven d’eira il viagiar sco realisar sömmis da plü bod. Uossa viag eu damain e lasch eir al sömmi si’aigna vita.

 

Quant suvent vast sün viadis imaginars?

Forsa mincha di ün païn…

 

Che viadi imaginar es teis predilet e perche?

Las chaminadas tras la champogna e la muntogna da meis cumün, ingio ch’eu giaiva a chaminar sco uffant e giuvnot, e lura l’Islanda dals novanta o dal cumanzamaint da quist tschientiner. I d’eira tuot bler plü insolit co hoz, sco our da raquints. Ed ils algords sun uossa vegls avuonda per as masdar culla fantasia.


Eu sun ün observatur contemplativ, na analitic


Che viadi real o che destinaziun at ha plaschü il meglder e perche?

Meis prüm viadi in Islanda, dal 95. I d’eira apunta tuot bler plü simpel ed insolit co hoz, magic. Bleras bellas cuntradas, citads e cumüns pitschens e modests, glieud na cumplichada e minchatant perfin predschs radschunaivels. Vias da terra e crappa ruotta, catram be illas citads. Be pacs autos, pustüt ladas e volvos, fich vegls. Pacs turists – adüna agreabel cur chi’s es svess turist… Uossa s’ha il pajais standardisà, banalisà per blers aspects.

 

Tü est ün grond observatur. Es quai üna schmaladicziun o üna benedicziun?

Üna benedicziun. Eu sun ün observatur contemplativ, na analitic. Ed eu nu sforz mia memoria plaina fouras da retgnair tuot quai ch’eu vez.

 

Che es tia filosofia da vita?

Viver. E laschar viver e scriver. E minchatant scriver.

 

Che t'occupa pel mumaint?

Tscherchar l’equiliber tanter tradüer e scriver e profitar dal temp liber.

 

Chi o che t'inspirescha e perche? Chi o che es stat la plü gronda inspiraziun in tia vita?

Spassegiar, chaminar

 

Che nu sa la glieud da tai?

Quai chi nu’s sto dar inavant.

 

In tschinch ons…

Chi sa ?

 

Il rumantsch es per mai…

Üna bella lingua

 


Cudesch:
Cuntradas imaginarias
Rumantsch vallader, 102 paginas
CHF 18.00
ISBN: 978-3-03845-062-7

Biografia:

Nat dal 1965 a Preonzo (Ti) e viva a Montreux. Stüdi da lingua e litteratura rumantscha, iberica e scandinava a Fribourg e Turich. El es translatur liber per catalan, frances, rumantsch, spagnöl e talian.


Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Claudia Cadruvi


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. L'onn passà avain nus emprais d'enconuscher diversas expressiuns da la fradaglia. En quest mais da stad vulain nus ans deditgar a tschintg maletgs per dis da gronda chalur.


1. has anc flad?

Avant pauc temp avain nus gì da quels dis: igl era chalurs ed il flad vegniva si da maniera pli greva. Ins fa en da quels cas attenziun da betg perder il flad e stat mo patgific senza moviment, il pli gugent en sumbriva. E sch'i capita tuttina ch'ins è tut ord flad, hai num a Tschlin «eu nu poss trar il flà e stendsch bod». «Que piglia bod il fled» din en quellas situaziuns las Puteras e per ils Surmirans piglia la chalur gista «tot igl flo». Ed en Surselva hai num: «da buca puder si cul flad». Per quels da Lumneins èsi alura era «sco da fladar fiuc» – pia bunamain sco in magliafieu che spida fieu.


2. suadas chaudas

Il pli natiral cura ch'ins ha chaudischem è ch'ins sua. Duas variantas per exprimer suadas or da tut las foras èn s'etablidas bunamain en tut la Rumantschia. Dad ina vart datti il «suar sco in pudel» e da l'autra vart il «suar sco in prer u in pader». Hmmm, tge connex vegnan ad avair il pudel ed il spiritual? Quai n'è betg dal tut cler, ma igl è da sperar che omadus hajan suenter la suada main chaud – precis sco noss Rumantschs. L'expressiun da quels da Mustèr «suar sco in giat tratg ord l'aua» ma plascha en quest connex il meglier. Pauper giat. E cura ch'ins ha suà, toff'ins para da boc.

3. in chaud da …

I para che bunamain mintga vitg haja sia atgna expressiun per dis chauds. Per l'Engiadina Bassa datti per exempel questas expressiuns cura ch'igl è chodischem: «ün chod terribel, pesant, stit o stip». «Ün chad da coschar» a Müstair ed ün «chad dad arder» a Zuoz èn gia expressiuns pli extremas. Il «tgod da crappar u da brasar» dad Alvagni e quel «digl unfiarn» da Lantsch laschan pensar ch'il chaud saja insupportabel. A Trun vai anc pli terribel: «caul da murir u da stenscher».

L'ironic è che quels da Müstair din «id es ün chad chi fa süar sot il nas» er en situaziuns fitg fraidas.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


4. sco en in furn

As imaginai in di plain sulegl, senza in ventin e cun temperaturas fitg autas. Il sulegl arda vi dal tschiel e procura ch'i fa in chaud da buglir. En questas situaziuns pon las Rumantschas ed ils Rumantschas duvrar questa moda da dir: «oz èsi sco en in furn». Il sulegl brischa e dat pia fieu. Geabain, igl è alura uschè chaud sco il fieu en il furn. Ed ins n'arriva betg da mitschar da la chalur, ins sto spetgar sin la saira senza sulegl ch'è pli fraida, precis sco il furn che daventa puspè fraid cura ch'il fieu è ars.


5. dar si il spiert

En divers vitgs da la Rumantschia aud'ins l'expressiun «oz èsi per dar si il spiert» per dis cun temperaturas fitg autas. Quai na vul dir nagut auter che ch'ins na funcziunia betg pli endretg cura ch'igl è fitg chaud. Precis sco in auto che dat si il spiert cura ch'ins ha fatg memia blers kilometers u cura che ses motor ha memia chaud. Noss tip per dumagnar la situaziun: far sco ils chauns a Zernez e «chatschar our la lenghia» per fladegiar. U anc meglier: forsa gida era da nudar u da mangiar in glatsch per ch'il spiert sa quieteschia puspè?

Text: Annetta Zini
Fotografia: Tgi sa, sche quests paders suan era sut lur vestgadira … (Fototeca dal DRG)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - 
L’eivna dals 9-17 da gün ha’l proget intercultural «Building Walls - Breaking Walls Grischun» gnü lö per la prüma jada illa Rumantschia. 16 giuvenils dad Israel, dalla Palestina, da l’Irlanda dal Nord e da la Republica Irlandaisa ma eir da la Svizra han reconstrui dürant set dis ün vegl mür süt sü sur Tschierv. Dürant quist’eivna han las partecipantas ed ils partecipants eir vis la bella cuntrada da la Val Müstair cun ir in muntogna o i’l cumün ingio ch’els han inscuntrà la glieud da la Val. Il böd dal proget organisà da l’uniun NaKultur cun sez in Svizra es nempe eir il barat cultural. Las sairas s’haja discuttà da mürs e cunfins, preschantà ils aigens pajais cun lur conflicts e soluziuns per surmuntar sfidas in quel pajais.

«This experience of building something together and learning a skill that is pretty much forgotten, is something that is common to both Ireland and Israel and the Arab World and Switzerland. It’s been surprising for me how much common ground I’ve found with everybody» – David, participant d’Israel

La televisiun rumantscha ha visità il chomp a Tschierv e ha rapportà i’l telesguard davart il proget realisà in collavuraziun cun la Biosfera Val Müstair e l’organisaziun jugend.gr chi promova lavur voluntaria da giuvenils. L’eivna ha es ida a fin cun ün lung viadi i’l tren fin oura illa chapitala grischuna. Là han las partecipantas ed ils partecipants s’inscuntrats cun Uolf Candrian. El es il president da la giuventüna rumantscha (GiuRu), ed ha organisà üna tura tras la cità veglia da Cuoira davent dal Welschdörfli. Cun surpassar la Plessur eschna entrats i’l territori germanisà davo 1464, voul dir ün pa avant il cumünet roman. Güsta pro’l Obertor han tuot las partecipantas ed ils partecipants pudü provar ün crap-persic grischun aint illa s-chalitaria dal pastizier Arthur Bühler. Ün participant ha dafatta vis il cudesch da la Val Müstair expost illa vaidrina da la butia.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!


Ils craps-persic sun ün bun exaimpel per aspects positivs d’üna convivenza stretta tanter duos differentas culturas. Otto Hürsch (1860-1947) da Zofingen ill’Argovia ha lavurà in üna pastizaria a Cuoira. Davo ün giarsunadi da trais ons è’l turnà a Cuoira perquai ch’el ha vis qua il plü grand potenzial grazcha a las rutas mercantilas vers l’Italia cun oters prodots sco per exaimpel marzipan. Uschè ha’l creà ün nouv recept pels craps-persic, precis co cha Arthur Bühler tills producescha amo hoz in damanaivel dal Obertor.

Ün ester da la Bassa ha realisà che valurs cha Cuoira vess. Uschè esa eir cun las linguas: Motivar rumantschas e rumantschs da dovrar nossa lingua e da sa partecipar ad occurrenzas per promouver l’adöver da la lingua es plü greiv, invezza cha per exempel üna estra chi ha imprais rumantsch vegn aposta per üna vernisascha d’ün catechissem a Glion o sü Laax be per üna radunanza. Nus svess nu vezzain amo brich che cha nus ris-chain da perder e pür cur cha quai es massa tard realisaina che cha nus vain laschà pro. Cun nos ambiaint capita il listess. Ils cunfins da la Rumantschia nu sun neir davo tschient ons amo na stabels.

«Das Projekt verbindet zwei Dinge, die mir wichtig sind: Religionen/verschiedene Kulturen und Umweltschutz. Wir sind mit verschiedenen Leuten in Kontakt gekommen, haben viel Neues erfahren und das gemeinsame Arbeiten an der Mauer schweisste uns sehr zusammen, obwohl wir alle total andere Hintergründe haben.» – Sarah, participanta svizra


Davo üna spassegiadina sper il Gansplatz via, l’ustaria preferida dal poet Giachen Chasper Muoth, e sur il Arcas vers la baselgia da San Martin ingio cha Comander ha 1524 predgià la refuormaziun. Cha eir la religiun ha gnü üna granda influenza nu n’haja brich dit perche cha las partecipantas ed ils partecipants d’eiran stanguels dal chod. Be cha ils prüms cudeschs stampats stan tuots aint in ün context religius n’haja dit, religiun nun es adüna be alch negativ. Davo passar tras la halla da la chasa municipala e sur l’aual da mulin chanalisà eschna arrivats i’l parc da Benedetg Fontana chi ha laschà 1499 la vita al cunfin da las trais lias. Fontana es tenor la legenda in seis ultim pled sa drizzà als mats sün il chomp da battaglia. Ün fat chi nu vegn suvent brich manzunà i’l discuors davart guerras istoricas, ils sudats nu d’eiran homens, dimpersè d’eirna suvent giuvenils tanter 16 e 30 ons. Dimena l’età cha la GiuRu cumpiglia hozendi.


L’ultima fermada vaina fat avant la Chasa Rumantscha, las tuortinas da nuschs offeridas da la Lia Rumantscha han dat forza per surmuntar l’ultim toc fin pro l’usteria. Davo üna buna tschaina d’eirna amo i’l Schall & Rauch.

Sch’inchün ha interess da viagiar üna jada i’l desert da la Palestina e dad Israel o sün in’insla irlandaisa, la GiuRu ha publichà ils termins in nos prospect Events. Quist’eivna sun partecipantas ed partecipants sün ün’insla irlandaisa, ma il prossem proget ha lö dals 26 october fin ils 4 november 2019 ad Israel. T’annunzia per mail direct pro la GiuRu scha tü voust rapreschantar la Svizra e la Rumantschia dürant ün’eivna da construir mürs sechs. Nus surpigliain pro viadis interculturals la mità dals cuosts dal viadi.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: Uolf Candrian, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Pagina 1 da 15

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Buna glüna

17 da schaner 2018

Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...

La guida

14 da november 2017

Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...

Cars salids

29 d'avust 2017

Dad Annatina Nay - ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi...

Buc pli schi fitta ed empau anti

13 d'avrigl 2017

Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...

Concurrenza: 24 bieras per il dretg tip - Svizra cunter Brasilia

12 da zercladur 2018

La biera stagiunada, na filtrada vain prodütta daspö il 2004 a Tschlin e quai cun üna qualità constanta. Ella vain fatta exclusivamaing our da malt «Granalpin», our dad offa biologica...

La Cana...

24 d'avust 2016

Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...

Fit, pli fitta, fitness! Nr. 1

11 da favrer 2017

Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...

Fit, pli fitta, fitness! Nr. 2

14 da mars 2017

Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...

Go to top