Romana Ganzoni

Romana Ganzoni

Autura LATABLA dapi schaner 2017 - Romana Ganzoni (*1967) es autura da Scuol. Ella lavura e viva a Schlarigna. Raquints, poesias, essais, columnas. Seis prüm cudesch cumparü in marz 2017 pro Rotpunkt, Turich, ha nom "Granda Grischun“.

Da Romana Ganzoni - La mima cha Nina admiraiva daspö adüna vaiva regalà ad ella quella broscha da corallas stupenda. Avant blers ons. Üna broscha chi cumbatta l'ögliada maligna, ha dit la mima, l'ögliada chi porta il nosch. "Nosch", quai vain da "nocere", far don.

In Talian daja il proverbi „non tutto il male viene per nuocere“. Na tuot il mal vain per far don. Quai vulaiva Nina (chi vaiva bleras temmas diffusas) gugent crajer. Ma cunquai chi nu's sà ouravant, chenün destin o che persuna chi vain per teis ütil e chenün o chi per teis don, esa meglder da far attenziun. Far attenziun cun ün bel clinöz nun es üna catastrofa. Ha pensà Nina (chi’s travestiva e decoraiva gugent).

La broscha d’eira ün bös-chin da coralla ferm e tais da la Sardegna, quella coralla cotschen sang, la coralla mediterrana. La mima vaiva dit, cha quai saja l'unica culla forza vuglüda per cumbatter il "malocchio". Uschè ha nom l'ögliada chi porta il mal e la sufrentscha.

A Nina nu d'eira cler, co cha la vess da funcziunar, quista protecziun. Es quist bös-chin cun sias manzinas per glieud noscha uschè complex che'l attira tuot l'attenziun, tschüch’oura la forza our da lur ossa e lur spiert? L'ögliada dal malfattur in spe palpa a dretta ed a schnestra, sü e giò pels romins, e’s perda? Tenor quista teoria füss la glieud chi giavüscha dal mal ad oters totla. Bel füssa!

Puchadamaing nun sta la malvulientscha in relaziun cun ün potenzial cognitiv  o intellectual, ma cun otras forzas cha Nina nu vulaiva perscrutinar uschè precis, i tilla bastaiva plainamaing dad observar che chi vain tut a man sün quist muond, che cha tscherts umans fan cun oters. Il motiv per quists crimens nu d’eira seis pisser, pustüt na sch'ella füss statta la victima. Sch'inchün vess decis da büttar sün ella quist'ögliada trida füssa oramai stat massa tard, lura nu vess güdà neir la psicologia moderna chi disch, cha l’aggressur es svessa la plü gronda victima.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Nina portaiva la broscha di per di sün seis pet, sper seis cour.

Ella nu vulaiva pardunar ad ingün chi giavüschaiva ch'ella rumpa chomma o perda sia buorsa – o ch’ella moura. Ella vess giavüschà al aggressur ch'el rumpa chomma o ch'el perda sia buorsa (la mort, quai nu giavüschaiv’la ad ingün, quai porta disfurtüna). E quai füss tantüna eir statta la funcziun chi's pudaiva sperar ch’ün bös-chin da coralla sper il cour haja: ch'el bütta inavo e refletta il giavüsch da l'oter. Cha'l funcziuna sco'l spejel da Perseus per Medusa, e cha la persuna culs impissamaints negativs stetta là – stutta, petrifichada, missa a püt.

E che füss, as dumandet Nina davo ün inscunter ed ün telefon zuond curius cun sia mima, scha la duonna ch’eu admir daspö adüna füss la persuna chi’m vuless metter in malura, sch’ella vess mis aint tuot seis ödi in mia „protecziun“, la mima cull’aura da signura, dal incuntschaint, dal muond, chi’d es statta e  restada meis idol sur ons. Che füss alura?

Nina as faiva pissers, charezzand la broscha, rivind e serrand la guogla veglia dad argient (o d’alch oter material, forsa tambac) milli voutas -  fin ch'ella ün bel di d’eira ruotta giò. Füss uossa stat il bun mumaint da tour serius il pitschen dubi cha quist mobel chi pussibiltescha ch'ella metta sü la broscha sülla blusa, sül pet, sper il cour, es il mecanissem per rivir il chavagl trojan chi invadescha ad ella cun noschs impissamaints e disfurtüna?

Ma na. Che fantasias! Nina ha laschà metter sü be aposta pro l'orais üna guoglia reschnouva ed ün guaffen per franchir da spür or, 18 carats, per 450 francs. Ella ha dimena investi abundantamaing i'l mobel. Nina vaiva, imbellind il clinöz, acconsenti ch'ella porta ün regal ambivalent.

Ün bel di, i d’eira stà, es la broscha tuot in üna jada crodada giò per terra e Nina es zappada lasura per sbagl, il clinöz es ruot in tanta tocs. Il prüm mumaint d'eira Nina tristischma, davo pacas secundas però s’ha fat viv ün sentimaint da cuntantezza, ella d’eira schligerida e nu savaiva perche.

Nina ha clet sü mincha tockin cotschen, l’ha mis davent, in ün bel sachin da valü, pensand da laschar cummodar bainbod la bella memorabilia. Ma quai nun ha’la mai fat. Ella ha invlidà il bös-chin da corallas, ella ha invlidà, ingio ch’ella vaiva miss il sachin e nun ha mai plü pensà vi dal concept dal „malocchio“.

Text e fotografia: R. Ganzoni, Schlarigna

Suonda LATABLA!

Da Romana Ganzoni -

1. di: Duos staziuns culla metro. Là suna. Milla persunas. O daplü. Mammas lavan als uffants cun aua minerala, l’ora da prümavaira nu sustegna adüna il bogn sün via, ils uffants sbrajan. Eu nu dod ils sbrais. Eu stun suot ün bös-chin dad orandschas e dod a l’hom sper mai a discuorrer aint in seis telefonin dad or. Las vuschs dals uffants nu rivan da far ün viadi uschè lung. Duos staziuns da la metro, quai po esser dalöntsch davent. Las nüvlas fuorman utschels, ün giat, sbrinzlas d’ün grond fö. Las nüvlas passan e’s disfan.


2. di: Hoz hana puli la via dals fügitivs, e quai cun savun. Ma eu nu savur la via, e neir il savun, eu stun suot il bös-chin combel dad orandschas, i paran be cullas da Nadal. Bainbod as drivan las flurs dal bös-ch. Neroli. Il parfüm as derasarà dapertuot. Id es ün’odur chi fa gnir cuntaint. Almain là, ingio chi flurischa, almain per ün mumaint. Almain a l‘ün e l’otra.

3. di: Murdieus, eir duonnas ed uffants. Drogats, povers, glieud chi sta meglder co quai chi fan stravair, da tuotta sort glieud, la vista as müda sch’ün vegn per dumandar raps, blers sun da qua, ma eir dad oters pajais. I spettan o fan musica e ramassam lura  munaida. Eu nu sà, schi’m guardan aint ils ögls, perche ch’eu nu guard aint ils ögls, eu dun ün euro e püf giò per terra.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


4. di: Id han dit chi haja dat üna demonstraziun avant duos o trais eivnas. Para sun gnüts millis advocats e güdischs illa chapitala, i nu gudognan bod nüglia. Para suna gnüts in lur vesti d‘uffizi, para hana pendü lur cravattas vi d‘ün bös-ch. Quel fa uossa concurrenza als bös-chins dad orandschas chi decoreschan las vias, id es üna pumpa, ma i nu’s stess mangiar ils früts, hana dit, para suna da tössi. Forsa dals autos. I passan blers autos, Mini-Coopers da tuot las culuors, la glieud chi nun es povra nu ris-cha plü dad ir intuorn cun autos gronds. Eu n’ha eir ün Mini-Cooper a chasa, ün blau cul têt alb.

5. di: Quia as baiva l’espresso fraid. Il camarier maisda il cafè cun glatsch e  squassa tuot in ün shaker, fin chi dà üna bella s-chima alba, lura implischa’l ün magöl da vaider e serva. Che bavronda! Eu sez sülla terrazza dal museum da l’Acropolis e guard sün quell’isla culs taimpels immez cità. Mia vita es ün’unica dumengia a mezdi. Eu pigl ün süerv da l’espresso fraid e pens vi da la fatscha da l’Aphrodite ch’eu n‘ha güsta vis. Id ha dat ün‘oxidaziun singulara sül marmel, uschè chi para cha la dessa crida larmas nairas. Aint il gift-shop cumpra la cartolina cun sü ad Aphrodite. Ella nu d’eira mia dessa prediletta fin hoz, eu admiraiva adüna ad Athene chi’d es siglida our dal cheu da seis bap, ma hoz am sainta fich daspera ad Aphrodite.

6. di: Eu tuorn a chasa.

Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: C. Gustin

Suonda LATABLA!

Da Romana Ganzoni - L’on passà n’haja spettà il bus, il nomer 31, pro’l Hegibachplatz a Turich. I d’eira bunura, temp per üna marenda, i d’eira november, ün tipic di da november o co chi s’imaginescha ün tipic di da november. Tschiera, ümidità, la glieud chi guarda süllas aignas s-charpas o püffa aint pel iPhone.

Tuots taschan. Perche nu tschübla ingün? Nun ha lönch plü dudi a tschüblar ad inchün. Quai am manca. Dess eu tschüblar? Frère Jacques? Tscherts van vi e nan, ün mat ha fat ün siglin, üna duonna veglia tschainta sül banc e’s tegna vi da seis sach da la Migros. Ils automobilists chi nu ferman gugent davant las striblas gelguas sün via per laschar passar ils peduns. »Blumenhaus Hegibach« cun plü paca schelta aint illa vaidrina co uschigliö. Rösas albas, papavers, stailas da Nadal. Implü ün cudesch malcuntaint, ün ch’eu vess da leger per scriver üna recensiun e n’ha miss perquai in mia tas-china, i’m para ch’el detta pajadas e’s lamainta.

La Forchbahn chi passa – da la fosa vart. Insü, vers il sunteri da Rehalp. Ün bel sunteri, sco ün parc. Là es sepulida Barbara, l’amia culs duos chanins. Agathe e Joy vaivna nom. Ella staiva al Hegibachplatz quella jada ch’eu staiva eir al Hegibachplatz, avant passa 18 ons. Cun meis hom ed il prüm uffant, ün figlin. Noss‘abitaziun guardaiva vers il Neumünsterpark, ün lö idillic cun ün da quels bös-chs da mammut chi’d es rivà in Europa a listess mumaint (la fin dal 19avel tschientiner) sco quel chi crescha a Maivilla pro’l Sprecherhaus o quels duos a Soglio, davo il Palazzo Salis, i’l üert da baroc, ma, para ha inchün laschà üna cigaretta sper ün da quels duos bös-chs da bellezza, ün dals schemblins saja uossa per murir.

Sch’eu pens vi da Soglio, pensa a Charlotte von Salis chi’d es morta d’incuort, la mamma da Katharina von Salis, la duonna da las scienzas natüralas chi sta in Engiadin’Ota. Charlotte am vaiva fat grond‘impreschiun quella vouta (avant 25 ons) ch’eu vaiva indatà tuot las datas da la biblioteca dal Sprecherhaus i’l computer. Charlotte es gnüda a Maiavilla per perscrutar il bös-ch da mammut ed insomma per s‘infuormar davart ils üerts in Grischun. Da quel temp vivaiva eir amo Helena von Sprecher, eir ella, sco Charlotte, üna grande dame – e fingià ida daspö lönch a megldra vita. Che duonnas! Che caracters. Inschmanchablas persunalitats.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!


Sül Hegibachplatz pens eu a Barbara, eu pens suvent ad ella, cur ch’eu cuschin per exaimpel, ella d’eira üna cuschinunza be trics, ma eir cur ch’eu vess dabsögn d’üna resposta chi s-chatscha ad ün aggressur in möd liger, cun sveltezza e scharm. Ün’Austriaca emigrada in Brasilia d’eira Barbara, lura plachada a Bülach, perche cha seis hom – ün Brasilian - d’eira quella jada pilot (captain) pro la Swissair. L’hom da Barbara d’eira fich dominant, il divorzi ün desaster. Davo s’ha seis figl plü giuven tut la vita in üna clinica psichiatrica. Ma Barbara nu s’ha mai rasegnada. Che temperamaint! Umur. Cour. Spiert. Eir sch’ella vaiva pissers finanzials ed oters, scha l’ora d’eira ün’ora tipica da november, sch’ella vaiva doluors, dschaiv’la: Was für ein wunderbarer Tag!

Dürant la predgia da cumgià per ella, illa chapella dal sunteri, as vaiva plachà ün spler sülla paraid, sias alas vaivan il cotschen dals chavels da Barbara, il spler as vaiva plachà sün ün flach sulai e staiva salda. Eu n’ha pensà: Barbara, est tü quai? Nun es quai ün pa massa clischè, ün pa pac bun stil da cumparair sco spler in üna chapella, Barbara? E lura n’haja dudi a rier ad ella, dad ot, quel rier bass e sonor, ed eu stuvaiva pensar vi dal fat cha Barbara vulaiva gnir sepulida cun duos cigarettas impizzadas tanter las piclas, marca »Marlboro«. Ella vulaiva ün vaschè massiv e star laint sco la diva ch’ella d’eira. Am dumond amo hoz, perche chi han stoppà ad ella in üna da quellas miserablas urnas. Barbara ria eir da quai. Ella squassa il cheu e’m disch: Das ist doch piepegal.

La Forchbahn es passada in direczun sunteri e Zollikerberg. Il temp tacha. Quant lönch spettaraja uossa fingià sün quist banadi Hegibachplatz? Bod üna mezz’ura? Haja dat ün accidaint? Normalmaing infuorma la VBZ. Es ruot eir il megafon? Tschertadüns sun fingià partits a pè in direcziun Stadelhofen. Per furtüna nu daja in cità culs bus e trams »Personenunfälle«, voul dir suicids, sco süls tragets da la SBB, eir sün quel tanter Cuoira e Turich n’haja fingià fat mias experienzas cun talas catastrofas. Almain cun quai nu stöglia far quint quia. Eu stun sülla pizza dals peis. Barbara m’ha fat vöglia da‘m mouver ün pa.

Füss plü scort chaminada giò‘l Kreuzplatz, i nu fess don da mouver las chommas, sun dvantada ün vaira couchpatato, passaint meis dis sezzond davant il laptop, spettond a la cassa dal Coop o il bus nomer 31 cun tuot ils oters, eu guard sülla pizza da meis peis, sün mias s-charpas nairas, quellas grobas cun tach, la pel davantvart ha tschüf via ün pa, la tschaira da s-charpas nu sa plü zoppar, i d’eiran bunmarchadas, cumprà pro Dosenbach, 69 francs e 90, ün vaira plunder in fuond, ma a mai plaschna il meglder da tuot mias s-charpas, eu nu di ad ingün, ma eu tillas met sü il plü suvent. Barbara disch: Billig heisst nicht schlecht.

Il bus nun es amo qua. I’l mumaint ch’eu n’ha decis da chaminar in direcziun Kreuzplatz, cumainza a discuorrer üna duonna blonda sper mai aint in seis telefonin: This will take 45 minuts of my life, for nothing! Barbara fa ögliuns. Eu eir. For nothing? Spettar es dimena for nothing? Na, quai nu craja.

Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: C. Gustin

Suonda LATABLA!

Da Romana Ganzoni - 
Eu n’ha gnü plaschair cur ch’eu n’ha let chi detta üna nouva sporta online rumantscha da vuschs giuvnas e cha quella haja nom „la tabla“. La tabla es per mai la tabla da crap naira cul rom da lain o da plastic – eu preferiva il rom cotschen da plastic -, e sün quella ha cumanzà quai chi’d es stat davo il prüm contact culla scoula e cun meis magister Chasper Sarott il plü important per mai: il scriver. Franchir impreschiuns ed istorgias, descriver umans, lur cumport, lur relaziuns, lur secrets, lur sömmis, ir pell’ogna, inventar alternativas. Per mai d’eira quai üna prolungaziun dal disegnar cun culuors, uossa pudaiva disegnar cun custabs. Las prümas notizchas ch’eu n’ha fat d’eiran portraits da mias conscolaras e da meis conscolars, co e quant chi discuorran, che chi’d es tipic per els. Fin hoz es restà la fotografia da gruppa da meis magister e meis conscolars il plü important documaint per mia istorgia ed identità sco uman chi scriva.

Sch’eu scriv il pled „scriver“ alura dod eu il pisser, el sgrizcha ün zich sülla tabla naira – eu vaiva gugent quel plü dür -, ed eu vez la fuorma da meis prüm „a“. Dasper mai sezza mia amia M. chi ha adüna quists mans be süurs, ella es buna da correger ils sbagls cullas piclas, eu invezza douvr la spunga, mia spunga es natürala, üna spunga our dal mar. Schi nu’s müda oura l’aua cumanz’la a spüzzir, l’aua dvainta da quai brün, adonta cha la culur dal pisser es alba. Nun ha fin hoz chapi d’ingionder cha’l brün gniva. Our da la spunga? D’eira quai la vendetta chi s’ha strat ella our da sia patria da sal e miss in üna stüva da scoula muntagnarda, ingio cha sia bara nouda in aua dutscha dal chüern?

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45


Da temp in temp rumpaiva la tabla, in mia memoria vezza al magister sadistic da terz’ e quarta classa co cha’l da sfrachs sül cheu da D., ma eu nu sun gnanca sgüra scha no vaivan oramai amo la tabla in terz’ e quarta classa, in tschinch e sesavla oramai na, eir scha’l magister d’eira precis uschè sadistic sco seis antecessur, ma el vaiva chattà oters mez per ümigliar ils scolars ils plü debels.

Minchatant rumpaiv’la scha la crodaiva giò per terra o scha E. büttaiva davent sco ün bumerang. I’m para cha minchatant rumpaiv’la scha la vaiva avuonda da quist muond ignorant, dals sbagls, m’allgord ch’eu tilla vaiva missa in barsocca ch’ella d’eira intera, cur ch’eu tilla vaiva tut oura deir’la ruotta, be uschè. Per testardezza? E lura tilla douvraiv’eu listess amo ün tempet, sco per tilla chastiar nun haja fat cas, scriblottaiv sur las sfessas oura fin chi nu giaiva plü.

Eu faiva fingià quella jada fadia da’m separar da roba, in quist cas: da mia tabla. Il plaschair da la tabla nouva d’eira il prüm adüna padimà. Tschella tabla savaiva uschè bler da mai, eir scha’ls portraits e las istorginas nu vaivan mai gnü contact cun ella, quels texts scrivaiv eu cun rispli in cudeschins fats cun bostich. I laiv’ün mumaint fin ch’eu am vaiv’adüsada vi da l’urdegn nouv e pudaiva acceptar el sco meis possess.

2017: Che plaschair da pudair tour per mans davo tants e tants ons üna nouva tabla, la tabla da las vuschs giuvnas - uossa fa eir part üna nouva scolarina chi scrivaiva e scrivaiva e mai nun as fermaiva.



Text: R. Ganzoni, Schlarigna 
Fotografia: C. Gustin

Suonda LATABLA!

 

Pagina 2 da 2

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Buna glüna

17 da schaner 2018

Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...

La guida

14 da november 2017

Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...

Cars salids

29 d'avust 2017

Dad Annatina Nay - ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi...

Buc pli schi fitta ed empau anti

13 d'avrigl 2017

Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...

Concurrenza: 24 bieras per il dretg tip - Svizra cunter Brasilia

12 da zercladur 2018

La biera stagiunada, na filtrada vain prodütta daspö il 2004 a Tschlin e quai cun üna qualità constanta. Ella vain fatta exclusivamaing our da malt «Granalpin», our dad offa biologica...

La Cana...

24 d'avust 2016

Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...

Fit, pli fitta, fitness! Nr. 2

14 da mars 2017

Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...

Fit, pli fitta, fitness! Nr. 1

11 da favrer 2017

Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...

Go to top