Fadrina Hofmann

Fadrina Hofmann

Autura LATABLA dapi avust 2016 - Fadrina Hofmann es creschüda sü a Scuol e viva hoz darcheu cun sia famiglia quia. Ella ha stübgià scienza da medias e comunicaziun, schurnalissem e rumantsch a l'università da Friburg. Daspö 2009 è'la redactura pro "Die Südostschweiz". Ella ha publichà plüs cudeschs e diversas istorgias.

Da Fadrina Hofmann - L‘isla Mauritius es cuntschainta impustüt sco isla per honeymooners, per golfists e per palombaders. Mauritius ha eir la reputaziun dad esser üna destinaziun magari chara. Eu n‘ha paquettà aint chotschas da bogn ed uffants e sun ida a verer che cha quist‘isla ha da spordscher a trais Engiadinais cun büdschè moderat. Il resultat: ün paradis.


Ellas sun propi gigantescas. Lur panzers paran dad esser da crap, lur vistas sun sco quellas dad homins vegls, veglins cun testas bluottas. Chi dà tartarugas quia a La Vanille al süd da Mauritius n‘haja bainschi let, ma ch‘ellas am fan tant impreschiun nu vessa cret. E quantas tartarugas gigantas chi dà quia in quist parc da natüra. In gruppas s‘hana radunadas per magliar, per spassegiar e – hai e per far l‘amur.

Tartarugas 2Üna tartaruguna masculina para dad ir güsta in chalur e va davo sü a mincha femna chi lascha pro quai. Incredibel cha quist mas-chel antic es amo capabel da rampignar cun seis pais enorm sülla rain d‘üna femna. Povretta.

Meis uffants sun tuot fascinats. Il scuffel tschüffaina pür cur cha‘l mas-chel cumainza a scuffuondar. Chi vess cret cha tartarugas san far talmaing canera. Ils sbrais bass irriteschan ad üna gruppa dad Asiats chi vain subit nanpro. Tuots drizzan lur smartphones sül act d‘amur. Ün turist va uschè dastrusch per far ün selfie cul casanova chi‘m para sten indiscret - dafatta per üna bes-cha. Ils uffants rian da schloppar. „Uossa inclegia ils placats quia“, disch meis figl. Schi, eir eu. Il prüm vaivna be squassà il cheu dal placat chi scumonda da star in pè sün üna tartaruga o da trar crappa süls panzers da las bes-chas. E no vain eir ris dal placat chi scumonda da sezzer aint il puoz cun peschuns da koi. A verer l‘agir dals turists asiats sainza maniera nun‘s dan ils scumonds exotics plü da buonder.


Lö dals cuntrasts

Duos dis plü tard. Intant eschna illa cità principala da Mauritius, a Port Louis. Ils uffants han scuvert ad üna duonna cun sari chi fa disegns da henna süls mans e sülla bratscha. Na, quai cha quista duonna giuvna fa es plütöst art co be disegnar cun culur natürala sün pel. Infra pacs minuts striuna ella ün „tschüffasömmis“ sül bratsch da mia figlia ed ün ornamaint da bellezza sül man da meis figl. No eschan inchantats. Merci beaucoup, mademoiselle. No passain inavant tras il quartier Waterfront, ün quartier cun butias e restorants moderns al port da las barchas grondas. Parisols da plövgia in tuot las culuors sun pichats sü in üna giassa ed ün bügl immez üna plazzetta dan ün zich taimpra d‘Italia. Forsa cha‘ls uffants rouvan perquai da tscherchar per üna jada üna pizzeria impè da mangiar in ün dals stupends locals indigens chi spordschan specialitats da mar. Pac plü tard sezzaina sülla terassa d‘ün restorant talian, sü ot sur il port, mangiain pizza sco illa Toscana e tadlain „Felicità“ dad Al Bano e Romina Power.

HennaChe contrast cha quist‘atmosfera es in congual cul marchà stret e surchargià i‘l stil arabic cha no vain visità be ün‘ura avant. Che differenza da la pizza cul menü indic cha no vain tschnà la saira avant. Port Louis es üna cità fich variada, tant variada sco il pajais Mauritius. L‘isla i‘l mar indic es be pitschna. Ideal per tilla perscrutar dal nord fin al süd, sün terra e sül mar. Quia vegnan insembel differentas culturas, differentas religiuns, differentas cuschinas. Ün zich Africa, ün zich Asia, e dafatta ün zich Europa pervi da l‘istorgia colonialistica. Duos linguas ufficialas ha il pitschen pajais tropic: inglais e frances. Ils indigens discuorran plü jent frances. Ed il baguette gusta sco a Paris.


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Inscunter culs delfins

Ün di oura sül mar. No fain part ad ün‘excursiun da delfins, organisada dad indigens cha no vain imprais a cugnuoscher a la riva dal mar. La glieud quia es propi fich amiaivla e servizziaivla. No partin davent da Tamarin a la costa dal vest da l‘isla. La vista davent dal mar süll‘isla es fantastica. Fuormaziuns da muntognas verdas, sablun alb, minchatant cumünins, lura as vezza darcheu grips da crap da lava chi algordan cha Mauritius es vairamaing ün‘isla vulcanica. Islas plü pitschnas as rechattan davant l‘isla principala. Cun ir vers il mar vegnan las uondas plü otas. La barchina da motor tillas surpassa però sainza fadia. Dandettamaing rivaina al punct il plü ferm al süd da l‘isla. Ün hom sün‘ün‘otra barcha a motor fa segns in direcziun ost. Aha, là saran ils delfins. No ans allegrain.

Mo avant cha no vezzain als delfins, vezzaina a bundant 20 otras barchas a motor cun turists. Tuots lessan verer ils delfins. Üna scoula da delfins es propi quia. Las bellas bes-chas cun lur surrier etern attiran a la glieud sco magnets. Tscherts turists siglian perfin aint ill‘aua per nodar in vicinanza dals delfins. No restain be aint illa barcha, squassond il cheu e schmorts da tant pac respet da las bes-chas. E lura siglia ün delfin precis dasper nossa barcha aint ill‘ajer. Che bel purtret, che bel sentimaint. Ils uffants sun in‘ün‘agitaziun. No contemplain amo üna pezza als delfins chi nodan tanter e suot las barchas via, lura giaina inavant.

La barcha ans maina pro üna da las perlas da l‘isla: il crystal rock. Il grip immez il mar türkis fa subit cuvaida da siglir aint il mar e scuvrir il muond suot aua. E propi, cun sü ils ögliers da palombar vezzaina rizzas da mar, peschs in tuot la culuors, corallas e perfin ün‘anguilla. Che müravaglia!

Delphins


Scuvertas sur scuvertas

Mauritius viva per gronda part dal turissem. Minch‘on visitescha ün milliun turists l‘isla chi ha be 1,3 milliuns abitants. E listess nun esa sco in oters lös ingio ch‘ün hotel segua a l‘oter. Nos hotel es be pitschen, situà in üna laguna dasper ün grip. L‘es l‘unic hotel pro quista laguna. Cur chi‘d es reflüs vegnan ils pes-chaders cun lur perchas, e giuvnots o duonnas tscherchan chalamers, crevettas o austras be davant porta. I guarda oura curius cur cha‘ls pes-chaders stan uschè dalöntsch davent immez il mar e sun listess be fin pro l‘umbli aint ill‘aua. Id es grondius da pudair nodar in quist mar chod e be stuvair montar ils ögliers da palombar per verer pacs meters davent da la riva fingià da tuottas sorts peschs exotics. Ils uffants scuvrischan cucumbers da mar, fan tuors da sablun pels giamberets e ramassan conchas da bellezza. Minchatant marida inchün a la riva dal mar. Pel solit pro‘l tramunt dal sulai chi bogna la laguna in üna glüm bod kitschiga orandscha. Cler, l‘isla es cuntschainta sco destinaziun da honeymoon. Eu n‘ha inclet davo il prüm di perche. Eir no ans vain nempe inamurats quia – in Mauritius.

Text e fotografias: Fadrina Hofmann


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

 

Da Fadrina Hofmann -  Rumir sü es pro no in famiglia ün tema omnipreschaint. Eu nu pretend ün dachasa steril chi guarda oura sco aint il catalog. Mo minchatant vessa gronda vöglia da tour ün grond sach d‘immundizchas e rumir sü üna jada da schnuz. Eu sun ida per agüd professiunal – e n‘ha fat naufragi da maniera spectaculara. 


Marie Kondo ha nom quista duonna giapunaisa chi‘d es dvantada l‘experta internaziunala per rumir sü. Sia metoda ha dafatta ün nom: „magic cleaning“. Quai tuna propi bler plü attractiv co „eliminar il puf in chasa“. Da mi‘età es Marie Kondo e seis cudesch – ün manifest pel uorden - es splachà  sün plazza 1 da la glista da bestsellers da la New York Times. Quai demuossa: Il dischuorden es ün tema chi occupa a l‘umanità. Almain a l‘umanità chi viva in surabundanza. Mo co funcziuna il principi da Marie Kondo? Fich simpel: Tgnair be amo quellas robas chi fan propi plaschair. Il rest, e quai es para bundant duos terz da quai cha no possedain, as dessa far svanir.

„Quai douvra amo!“
Tuna grondius. Davant meis ögl intern vezza fingià che vöd e rumi sü cha noss‘abitaziun sarà davo la gronda rumida tenor Marie Kondo. Eu m‘imagin ils sentimaint da deliberaziun e satisfacziun. M‘allegr da pudair ir tras l‘abitaziun cul tschüchapuolvra sainza stuvair far slalom – e‘m dumond i‘l istess mumaint scha Lego va suot „fa plaschair“ o na. A meis figl fa Lego plaschair, a mai na. Che vaglia daplü? Quista dumonda metta il prüm üna jada da la vart e cumainz culla büschmainta. L‘experta racumonda da rumir sü tenor categorias e na tenor stanzas. Eu cumainz cun mia s-chaffa da büschmainta. Il prüm vaja tip top. Quai ch‘eu nun ha trat aint tschinch ons na plü va aint il sach. Mo fingià davo paca pezza suna indecisa. Forsa cha quista jeans chi staiva a mai uschè bain va listess darcheu x-üna jada? Eu esitesch. Meis argumaint: Scha la jeans vess dad ir ün di darcheu, lura n‘haja plaschair da quista chotscha. Dimena: tgnair. Ch‘ella nu fa pel mumaint plaschair sbandischa simplamaing da meis impissamaints. Ed uschea vaja inavant ed a la fin n‘haja listess be ün pitschen mantun da büschmainta aint il sach. Amo plü mal esa pro la rumida da la büschmainta dals uffants. Bod pro mincha toc haja nom: „Quai douvra amo!“ Dafatta da tscherta büschmainta massa pitschna nu‘s san meis mat e mia matta separar. „Quel n‘haja però uschè jent“. „Quel ha nona manà da l‘Australia“. Grrr. 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


Impussibel dad eliminar cudeschs
Basta, schi cuntinuain culla curuna da cudeschs. Grond sbagl. Marie Kondo, co diavel as poja be rumir sü üna curuna da cudeschs? Cler, la gronda part dals cudeschs nu legia üna seguonda jada, mo dar davent ün cudesch ch‘eu n‘ha let jent o ün da quists bels exemplars liats – impussibel. Eu passaint paca pezza davant la curuna da cudeschs. Il mantun da quels exemplars chi vegnan manats in biblioteca nu‘s poja gnanca nomnar „mantunin“. I sun trais tas-chabels ch‘eu n‘ha survgni dad inchün chi nu cugnuoscha meis gust litterar. Illas stanzas d‘uffants vaja sumgliaint: „Quel nun haja amo let afin“. „Quel n‘haja massa jent“. „Quel lessa forsa leger amo üna jada“. Oje. Ed uschea vaja inavant culs gös cha no nu giovain plü, cullas mangiativas chi sun fingià bler massa lönch in chaminada, culs dvds cha ningün nu guarda plü daspö chi dà Netflix e culs discs cumpacts cha ningün nu taidla daspö chi dà musica sur internet. Be pro las gazettas suna consequainta e cun gronda baja metta tuottas pro‘l palperi vegl – dafatta quellas cun aint artichels ch‘eu laiva tantüna „pel mort e fin“ amo leger „cur ch‘eu n‘ha üna jada temp“. Ün o tschel plunderin dals uffants eliminescha eir pensond ch‘els nu badan cur ch‘els tuornan da scoula. Che naïva ch‘eu sun. „Mammaaaa!“

Ingüna pasch interna
Il facit da meis experimaint: Eu vess gnü occasiun da gnir liber duos terz da mia chasada. Eu vess pudü rumir sü i‘l medem mumaint mi‘orma culla metoda da Marie Kondo. Quai es nempe sia teoria: uorden in chasa correspuonda ad uorden ill‘orma. Mo oramai nun haja la fermezza da realisar mia pasch interna. O forsa n‘haja simplamaing massa bler plaschair vi da tuot quellas bellas robas in mi‘abitaziun? Furtünada ch‘eu sun. Eu pensarà vi da mia furtüna tschella jada ch‘eu blastem cha‘ls uffants han darcheu laschà inavo ün puf in stüva, in chadafö, in lur stanzas… Ed uossa vegna a rumir sü meis pult.

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol 


*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:

Da Fadrina Hofmann - I dà duos sorts dad umans: possessuors da chans ed otra glieud. Quista columna inclegiaran oramai be ils uschedits ”Hündelers” - e forsa amo ün o tschel ami da las bes-chas. I dà duos sorts dad umans: possessuors da chans ed otra glieud. Quista columna inclegiaran oramai be ils uschedits ”Hündelers” - e forsa amo ün o tschel ami da las bes-chas.


I dà üna fotografia da Birba cur ch’ella es be nada. Quella fotografia muossa a nouv chagnölins aint illa terna da lur mamma. Pro ün dals pitschens esa fat üna cruschina. La cruschina segnalisescha mia tscherna. Mi’istorgia cun Birba es ün’istorgia d’amur sül prüm sguard. Cur ch’eu n’ha vis a quist s-cherpin nair cullas pattas albas e’l piz da la cua alb d’eira tuot cler: No toccain insembel.Ot eivnas plü tard d’eira Birba fingià part da nossa famiglia. Eu nu m’ha mai inrüclada da la decisiun dad adoptar a quist chan. Il nom Birba deriva dal talian e voul dir tant sco malomera. In vardà es Birba  però plütöst la fideltà in persuna. Ella ha fat per cumond da prüma davent, ella es simpla per avair, ha jent ad uffants, accepta a nos giat impertinent, es da la partida pro minch’actività ed es il meglder cuffort scha la vita as muossa üna jada da sia vart grischa. Cler, minchatant bubla Birba sü ad oters chans, ma quai sun pel solit da quels pitschens s-chiffus chi fan üna canera per desch. In tals mumaints ha Birba dimena plainamaing mi’incletta. 

L’increschantüm

In settember accumplischa Birba 12 ons. Fin avant pacas eivnas vaiva l’impreschiun cha meis chan resta adüna giuvna. Ella giovaiva amo culs uffants plain energia, accumpagnaiva a meis bap o a meis partenari sün gitas da muntogna e paraiva dad esser sco adüna. Il prüm indizi da vegldüm d’eira ün barbin alb suot il misun.Davopro sun cumparüts eir singuls chavels albs sül cheu. E lura eschna its ün’eivna in vacanzas – sainza chan. Birba es restada per quel temp pro üna famiglia cha no cugnuschain bain – sco adüna in fuond. Davo duos dis es gnü il prüm sms. “Birba nu maglia, che ha’la enorm jent chi’s pudess dar?” Amo duos dis plü tard es gnü il prossem sms: “Trembla Birba uossa eir pro vo talmaing?” Oje, nos chan dvainta propi vegl, d’eira meis prüm impissamaint. Il seguond: Esa pussibel cha Birba as lascha dandettamaing increscher? In tuot quists ons eschna adüna darcheu its in vacanzas sainza chan, ma uschè sigls dal plaschair nun ha Birba amo mai fat pro nos retuorn. Id es i duos dis fin cha la bes-china as vaiva remissa da sia miseria chaschunada da noss’absenza. 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45


La fiffa

Daspö las vacanzas da prümavaira am segua Birba dapertuot. Da la chadafö in stüva, da la stüva in tualetta. Seguir sco ün chanin, quista frasa fa dandettamaing sen per mai. Scha no giain a spass e no eschan sül viadi vers chasa cuorra Birba ouravant sco üna narra. Chi nu’m vegna be na darcheu adimmaint da tilla manar in ün oter lö! Minchatant trembla il chanin amo adüna ün zich, mo eu craj cha quai saja be ün tric. Birba ha realisà ter svelt cha seis tremblar svaglia noss’attenziun e chi dà lura üna purziun glischadas implü. Nos chan es plücofacil üna misculanza da Bergamasc e Border Collie – quai sun razzas da chans fich intelligiaintas.

L’influenza

Tuornain pro l’album da fotografias. Sün bleras fotografias cun meis uffants es sü eir Birba. Ella licha al poppin sur la vista, ella cuorra cul mat tras las prada ota, ella stira la schlittra culla matta, ella siglia ill’ajer per tschüffer üna puscha, Birba tanter palperi da paquets davant il bös-chin da Nadal. Birba  es statta pro dapertuot, perfin in vacanzas culla rulotta. Ella es üna constanta ill’infanzia da meis uffants, ella es amia per els, tils ha adüna perchürà e cuffortà.  Eu sun persvasa cha quista creatüra chara haja gnü fin uossa üna grond’influenza sülla vita da meis uffants. “Mamma, che faina be cur cha Birba moura”, ha dumandà mia matta dad ot ons d’incuort. “Birba nu moura amo lönch na”, d’eira mia resposta. E cur chi sarà lura üna jada uschè inavant, lura vaina da tour cumgià dad ün confamigliar. 

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista, mamma e possessura da chans in Engiadina.

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn permanent – e quai ha consequenzas.

„Serrai üna jada giò üna fin d’eivna il natel e tgnai oura la temma da mancantar alch sün What’s App“. Quista frasa n’haja dudi d’incuort ad üna discussiun da podi davart il tema omnipreschaint „digitalisaziun“. E quista frasa es gnüda our da la bocca d’üna persuna dal tuottafat radschunaivla. Schurnalista illa Svizra tudais-cha pro üna gazetta da renom, duonna giuvna attractiva, apparentscha suverana. E lura quinta quista persuna che cumbat ch’ella haja pel mumaint güsta cunter sai svessa. Ch’ella saja dependenta dal telefonin. Ch’ella haja – per controllar l’adöver dal smarthone – installà üna app per masürar quant temp ch’ella passainta cun dovrar il telefonin. Schoccada saja ella statta chi d’eiran in media trais uras e mez al di. „Ed eu n’ha cret ch’eu tocca amo pro quella part da la populaziun chi ha üna relaziun normala cul telefonin“, ha’la exclomà davant il public. Schi’s resguarda cha la norma vain masürada adüna vi da quai cha la majorità da la populaziun fa, lura constatta quai dafatta.

Trais uras e mez be telefonin
Trais uras e mez! In trais uras e mez as poja far roba bainschi bler plü bella co verer sül telefonin. Giovar culs uffants, per exaimpel. Leger ün cudesch interessant. Far üna spassegiada cul chan. Far l’amur. Ir a tschaina culla megldr’amia. Insomma: as recrear, chürar relaziuns, verer da sai svessa. Invezza sun quai trais uras e mez al di cun respuonder telefons, e-mails e messagis, cun surfar aint il internet, cun tscheccar tschient jadas sch’inchün vess forsa scrit alch, cun far fotografias da nügliarias o selfies. Blera glieud consultescha seis account da Facebook sur il telefonin. Ed eir quai para da far dvantar dependent. „Sch’eu survegn daplü da 50 likes per ün da meis posts am sainta importanta, survegna arcugnuschentscha, lessa daplü da quai. Ma apaina cha be pacs o dafatta ningün nu reagischan sün meis cuntegns n’haja dubis invers mias capacitats, am saint miserabla, survegn depressiuns“, ha quintà quista duonna dad apaina 30 ons. Depressiuns pervi da massa pacs likes? Quai chi tuna bod comic es para per blers propi ün problem plü gravant.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Il telefonin in tualetta
A dudir ils problems da mia collega schurnalista am sainta directamaing moderata a quai chi reguarda l’adöver da meis telefonin. Lapro n’haja eir fingià dudi critica ch’eu dessa tantüna metter d’vart quist s-cherp. D’incuort m’es crodà meis i-phone in tualetta. Il classiker. Eu til vaiva miss in s-charsella davovart e vaiva fat giò las chotschas sainza pensar landervia. Plup, haja fat. Il telefonin d’eira najantà. Adonta ch’eu n’ha miss l’apparat be subit in ün sach plain ris per retrar l’ümidità nun ha l’iphone survivü. Capità es tuot quist eir amo a l’ester. Ün mumaint d’eira propi persa. E che sch’inchün am tschercha? E che sch’eu survegn ün messagi important? Basta, eu n’ha survivü las 24 uras sainza telefonin. E quai sainza ün don perdüraivel, sainza temmas profuondas o mumaints da panica.

Mumaints da pasch
Rivada a chasa n’haja però subit tscherchà meis telefonin vegl – ed uossa m’agita mincha di sur d’ün display s-chür chi nu reagischa subit sün mias pivatellas, sur da fotografias da noscha qualità e sur d’ün akku chi sto gnir chargià sü mincha saira danouvmaing. Ün nouv i-phone nu possa güsta cumprar. L’opziun da laschar davent dal tuot il telefonin n’haja ponderà be ün batterdögl. Sainza telefonin nu gessa plücofacil propi na plü illa vita da minchadi. Ma eu n’ha decis da laschar l’apparat a chasa dürant las vacanzas, da til sbandir adüna da la chadafö dürant ils pasts, ed a partir da las 20h nu sto ningün plü scriver o telefonar a mai. Là penda meis telefonin vegl vi dal cabel da chargiar ed es serrà giò. Uschea n’haja temp per m’occupar dals uffants, per far üna spassegiada cul chan, per leger ün bun cudesch etc. – e quai in tuotta calma.

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.

Da Fadrina Hofmann – Bap balantschescha sün üna sopcha e prouva da metter guliv la staila da Nadal sül bös-chin. El blastemma. Sco minch’on. La staila nun es amo mai statta gualiva, ma bap prouva mincha jada da perfecziunar la pusiziun da quista staila d’or. Mamma intant paquetta aint ils ultims regals. Per furtüna vaiva la vaschina amo avuonda rollas da palperi cun sü flöchins da naiv ed anguels. Mia funcziun es sco adüna quella da metter maisa e da far la decoraziun. Ils magöls da cristal glüschan illa glüm da la saira, süllas serviettas n’haja avant amo svelt stuvü disegnar ün pêr stailinas. Quellas nu daiva simplamaing ninglur cun motiv da Nadal. Mo almain vaina pudü far hoz a bunura amo grassins per tils metter sün mincha servietta. I’s doda a tschüblar a bazegner in chadafö. El cuschina sia pulenta da Nadal – sco minch’on. Nona es ida perdavo a las tantas ed a la schlaffada da cusdrins e cusdrinas a la staziun – sco minch’on. Bainbod sarana qua e lura cumainza la gronda festa.

Livia vain aint in stüva. Ella es clitsch-cregna. „Jon ha squittà giò a mai cun sia nouva squitta dad aua“, decler’la süll’ögliada critica da mamma. „Schi va our in lobgia e picha sü il t-shirt e las chotschas cuortas per cha’l sulai süainta tuot. E lura at preparast pella tschaina“, disch mamma. Ella as volva vers bap: „E tü tirast eir oura quistas shorts. Eir scha no vain 25 grads coura, pro la festa da Nadal ans faina schics“. Bap dà amo ün sguard malcuntaint sülla staila torta e vain lura giò da la sopcha. „Nadal in lügl, quai po be esser ün’idea da tai“, disch el a sia duonna e tilla dà cun passar ün bütsch sül frunt. Eu stögl surrier.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Livia es la cuolpa cha no festagiain quist on duos jadas Nadal. Na, vairamaing es il sömmi da meis genituors la cuolpa. Australia. Emigrar lessan bap e mamma, fingià tuot mi’infanzia hana discurrü da quai. Uossa esa uschè inavant. Ed a Livia ed a mai nu resta oter co da paquettar nossas valischs. Livia s’ha vairamaing allegrada sül nouv pajais: kengurus, coalas, sablun e mar, peschs in tuot las grondezzas e culuors. Juhè. Ma lura, avant bundant ün’eivna, ha’la fat üna scuverta sgrischusa. In Australia – almain là ingio cha no vivaran in avegnir – nu daja bös-chins da Nadal! Ed in Australia nu saraja mai plü Nadal uschea sco cha no til festagiain minch’on cun nossa gronda famiglia. Davo quista scuverta d’eira Livia be moc e larmas. Mai plü l’odur da pin in stüva, mai plü sezzer in 15 vi da la maisa e tadlar las dispittas da tanta Sara e tanta Aita. Mai plü giovar UNO culs cusdrins suot maisa. Mai plü mangiar la pulenta da Nadal da bazegner...

Davo üna saira fich melancolica – intant vaiva Livia infectà eir a mai cun sia depressiun da Nadal – vaiva mamma gnü l’idea. No festagiain amo üna jada Nadal „sco adüna“. Ils invids d’eiran svelt fats. Per furtüna partan tanta Sara e cumpagnia pür ün’eivna plü tard in vacanzas a Rimini. E no, no partin puschman per cumanzar nossa nouva vita da tschella vart dal muond. Paquettà vaina tuot fingià. La chasa es bod vöda. Bun cha mamma vaiva laschà sül palantschin da nona e bazegner la roba da Nadal e la vaschella da festa.

I’s doda vuschs our in piertan. Id es ün vaira travasch coura. Nossa famiglia es rivada. Livia siglia dad üna tanta a tschella, brancla a sia cusdrinada ed es in ün’agitaziun. Adonta da las chaluors ha’la trat aint il pullover cun sü il Niculaus, quel lomin ch’ella vaiva gnü aint fingià als 24 da december l’on passà. I’m vegnan las süjuors be a tilla verer. Intant es tuot preparà pella festa. Nona vain culla platta cun toast e salmun. I dà Rimus e vin da Porto sco aperitiv. Mamma impizza las chandailas in stüva. Las tendas sun trattas per cha la clerità da la saira da stà nu disturba l’atmosfera da Nadal. Bap ha paquettà oura las plattas da bazegner culs classikers americans da Nadal. Bing Crosby chanta „I’m dreaming of a white Christmas“. Nona chantina. Tuots discuorran, rian, bap skerza cun sia sour ch’el nun ha vis daspö Nadal plü. Ils mats barattan cartinas da Panini. Eu stun ün pa da la vart e contaimpl a mia famiglia. Dandettamaing n’haja ün sentimaint profuond da comunità. Sco adüna a Nadal.

Text: F. Hofmann, Scuol
Fotografia: Pexels.com

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà

Üna s-charpa da muntogna. Marca Lowa, grondezza 38, model da duonna. Chattà da meis figl (9ons) sül tet da las garaschas chi cunfinan a nos üert.

Ün triangul da panna. Amo intact. Chattà da meis figl sül viadi a chasa davo il trenamaint da ballapè.

Ün bindel d’avertimaint. Our da plastic, alb e blau. Na rodlà insembel inandret. Tut cun sai da meis figl davo scoula. Argumaint: „Quel es super per giovar“.

Üna chadaina da ruina. Chi chi tilla ha chattà ingio nun es dal tuot cler, ma ella d’eira dandettamaing in corridor.

Duos fiers d’chavà da ruina. Annada ca. 1950. Ün fier sarà stat d’ün mül. Chattà aint illa belma cun giovar pro l’aual Clozza. Da chi? Trais jadas as poja ingiavinar.

Ün öglier d’uffant. Brün, cun correctura. Chattà cun rumir sü la chamonna da Battasendas. Tut a chasa da mia figlia (7 ons) perquai cha „forsa savaina dovrar quel ün di“.

Chi chi tschercha chatta, haja nom.

Mo meis uffants gnanca nu tscherchan, els chattan simplamaing. Id es incredibel cun che roba ch’els vegnan a chasa da temp in temp. Mincha chat vain trattà sco ün s-chazi. Chi saja la chadaina da ruina o la singula s-charpa – tuot savaina tenor els garanti dovrar amo ün di. Eu n’ha l’impreschiun cha mincha plunder cha oters büttan davent aposta o perdan sainza lair splacha a la fin finala pro no. E uei sch’eu less liquidar üna o tschella truvaglia, lura daja opposiziun totala.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


S-chazi o plunder?

Cha mia nona ramassaiva blera roba inclegia amo. Ella derivaiva da la generaziun da guerra. Palantschin e schler d’eiran implids per „cas urgiaints“. Mo meis uffants vivan in ün temp da l’abundanza. Els nun han mai pati fom, els han tuot quai ch’els douvran ed amo ün bun pa daplü. E listess. Ramassar para dad esser alch biologic. Quel vizi sarà francà profuondamaing in no. Co as pudessa uschigliö declerar quist desideri dals umans da ramassar adüna daplü possess?

Cumpromiss?

Eu sun ün tip chi selecziunescha jent. Il sistem es simpel: Che dovraina? Che nu dovraina? Il problem es be cha meis uffants han tuot ün’otra oppiniun a reguard ils criteris da roba dovrabla co eu. Per els ha mincha oget ün serv. Els sun eir adüna be gusts scha’l Coop lantschescha darcheu ün’acziun da ramassar marcinas, tacharöls, emojis etc. Eu invezza vez darcheu be il crom chi resta a la fin finala perquai suot.

Dimena stuvaina chattar ün cumpromiss. Ils fiers d’chavagl pon restar sün balcun e portar furtüna a no. La chadaina svanischa uschè svelt co pussibel – voul dir apaina cha’ls uffants nu pensan plü landervia. A la s-charpa da muntogna spetta listessa sort. Il triangul da panna depuonaina in schler, il bindel d’avertimaint eir. Uf.

Eu n’ha fingià il sgrisch da la frasa cha’ls uffants clomaran bainbod darcheu cun gnir da port’aint: „Mamma, eu n’ha chattà alch sul cool“! Mo chi sa, forsa chattna ün di propi amo alch „sul cool“. Co füssa cun üna trua plain marenghins?

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!





Da Fadrina Hofmann - Nos uffants creschan sü cun ün muond parallel - il muond digital. Sco lur amis van els intuorn tuot natüral cun quista realtà. Temma da quai n’haja be eu, il fossil analog.  
 
„Jeee, il nouv catalog da Playmobil es qua“, cloman meis uffants cur cha no passain la butia da giovarets. Meis figl ramassa minch’ediziun dal catalog da Playmobil e qua daspö ons. Quel da Lego dal rest eir. Apaina rivats a chasa giaschan ils uffants giò per cuotscha e stübgian minuziusamaing las novitats our dal muond da plastic.

Las apps
Eir no d’eiran be nars dals catalogs da giovarets cur cha no d’eiran uffants. Be üna differenza daja: Pro no nu daiva amo „apps“ gratuitas. I va pel solit be pacs minuts fin cha meis uffants han scuvert las plü nouvas apps da Playmobil. „Mamma, pudaina chargiar giò ‚Playmobil Reiterhof’?“, dumonda mia figlia. „E per mai ils agents“, excloma meis figl. Daspö ün on n’haja ün i-pad. Cumprà til vaiva insembel cun üna pitschna tastatura per pudair scriver cuntribuziuns cur ch’eu sun in viadi. Intant vegn l’i-pad impustüt dovrà da meis uffants – per verer serias d’uffants sün Netflix o per giovar lur gös gratuits.

Ils gös digitals
Lönch n’haja provà dad evitar ils mezs electronics in mi’educaziun. Meis uffants sun sportivs e musicals uschea cha hobis hana avuonda. Ma apaina cha meis figl es rivà a scoula è’l gnü in contact culs gös electronics a chasa da seis cumpogns. Intant ha’l nouv ons ed eu sa precis in che chasada ch’el va propi a „giovar“ cun seis amis ed in che chasada chi sarà ün davomezdi davant la consola. Co ch’eu sa quai? Ils uffants da la consola nu vegnan mai pro no – perquai cha no nu vain ingüna consola in chasa. Proibir da far giò eir cun quels compels nu possa. O bain?

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Ils gös da violenza
Eu m’algord d’ün conscolar chi nu pudaiva mangiar ingüna dutscharia a chasa. Insomma ingüna. Neir na desert davo giantar. E quel mat d’eira be nar da dutscharias. Sch’el d’eira pro no d’eira il chaschuot dutsch adüna seis prüm böt. El vaiva talmaing ün manco ch’el vaiva da saduollar seis desideri in otras chasas. Eu nu less cha meis uffants dvaintan uschea cun gös electronics. E perquai n’haja installà trais gös da Playmobil, duos da Lego, ün da Die Maus ed ün gö chi’s nomna Block Craft ed ingio chi’d es da fabrichar sü ün cumün. Ils cuntgnüs dals gös controlla ouravant. Playmobil Ghostbusters es per exaimpel gnü stüz subit davo ch’eu vaiva vis chi va be per eliminar spierts. Gös cun violenza sun tabu in chasa Hofmann. Il nervà „oh, mamma“, nu güda neir nöa. E listess nu’s lascha evitar cha’ls uffants vegnan cunfruntats eir cun gös da violenza. I basta sch’ün mat plü vegl va davo scoula pro la plazza da ballapè cun ün handy – e fingià ha meis mat la not noschs sömmis.

La cumpetenza digitala
Nos uffants sun uschedits „digital natives“. Els creschan sü cun ün muond parallel, il muond digital. Id es incredibel che svelt ch’els inclegian ils mecanissems da gös o cuntgnüs digitals. Eu nun ha fingià uossa plü ingüna schanza da concuorrer cun lur savair. E quai adonta cha’l temp dad i-pad es limità pro meis uffants sün ün’ura l’eivna. Sco mamma am faja minchatant temma sch’eu pens che privels chi dà i’l muond digital per nos uffants. L’unica spranza ch’eu n’ha es ch’els imprendan pass per pass ad ir intuorn cun quist muond - e cha our da nos digi-kids dvaintan üna jada creschüts chi nüzzian lur cumpetenzas da maniera radschunaivla e positiva. Eu prouv intant da nu perder la survista e da restar à jour per cha meis uffants nu’m spichan bainbod giò da lur tren digital. I resta üna sfida.

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Da Fadrina Hofmann - No Rumantschs vain ün grond avantag: Cun quai cha no eschan be pacs, ans inclegian eir be pacs. Quista lingua secreta po esser ün instrumaint rafinà....

Dürant la seguonda guerra mundiala ha l’Engiadinais Reto Caratsch lavurà a Berlin sco correspundent da la gazetta NZZ. Per dar inavant infuormaziuns delicatas comunichaiva’l per rumantsch culla centrala a Turich. Eir dürant la querra fraida gniva dovrà rumantsch sco lingua secreta. I’ls ons 1980 lavuraivan Rumantschs ill’ambaschada a Moscau ed els comunichaivan per rumantsch culla centrala in Svizra. Id es para i fich lönch fin cha’ls servezzans secrets han savü identifichar quista lingua. Quai eir pervi dals trics cha’ls Rumantschs dovraivan. Tanter oter masdaivan els ils differents idioms per irritar als agents. (funtana: Nouvo SRF)


Rumantsch – üna lingua secreta? Quella pussibiltà es consciainta fingià als uffants in Rumantschia. No vain in mincha cas fat adöver da maniera bod impertinenta da nos dun special. Ün insaj?

Piz gnif tort
Üna bunura d’inviern sül viadi vers il territori da skis Motta Naluns. Mi’amia ed eu sezzain cun ün hom ed üna duonna da la Bassa illa pendiculara e discurrin rumantsch. Ils turists sun inchantats e lessan savair scha no cugnuoschan eir ils noms da las muntognas in val. Natüralmaing. E lura cumainza la lecziun: piz gnif tort, piz fourachül, piz spüzzulent, piz tschücharöl... Ils turists as dan tuotta fadia da pronunzchar correctamaing nos pleds rumantschs. Che tun exotic, che bella lingua! Ils Zürigais sun be lods – e no mattas da var desch ons schloppain davopro bod dal rier.

Eir sün viadis sa esser il rumantsch ün agüd. No trais fradgliuns chattaivan adüna stupend cha ningün nun’s inclegia in pajais esters. Che cha no vain però constattà dürant ils ons es chi para da dar Rumantschs sün tuot il muond. E lura poja dvantar delicat culla lingua secreta. Amo ün insaj?

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


Traplas rumantschas
Ün viadi sün üna gronda barcha. Il böt es il Peloponnes in Grecia. Mia sourina ed eu eschan pro’l pool cur chi riva ün hom gigantesc. Bun, forsa nun è’l in vardà gnanca uschè grond, ma per no uffants es seis buttatschun enorm impreschiunant. „Guarda pro“, discha a mia sourina, „scha quista balena aintra, lura va sura il batschigl cun aua“. Mia sour tschüffa il scuffel. Inaquella as volva l’homun e respuonda in bel vallader: „Ta di balena ed oter, tü leua noscha“. Tant da la lingua secreta ch’ingün nun inclegia.

Davopro n’haja fat l’experienza cha’ls üns sun fascinats dal rumantsch, cha oters as saintan dafatta attrats dals pleds melodics. E lura daja da quels chi s’algordan impustüt da l’istorgina da buna not chi gniva plü bod üna jada l’eivna per rumantsch „...und dänn hämar nüüt verstanda und händs doof gfunde“. Para cha quist trauma es pro tscherts amo adüna avantman e cha dafatta la prosma generaziun til ha surtut. L’ultim insaj:

Lingua scumandada
Stà 2016: Meis figl va per ün’eivna ad ün chomp da Battasendas surregiunal i’l chantun Lucerna. Ouravant survgnina tuot las infuormaziuns necessarias dals manaders. Üna frasa am fa star stutta. Id es scrit cha’ls uffants dessan far il bain da discuorrer tudais-ch sül areal dal chomp per cha’ls uffants da la Bassa nu’s saintan exlus e’s lamaintan da la lingua secretta. Ha! Eu sun schmorta.

Per finir meis excuors i’l muond secret da la lingua rumantscha be tant: In fuond stuvessan no esser plü consciaints da la valur da nossa lingua minoritaria. No tilla stuvessan dovrar da maniera plü intelligiainta. E no stuvain propi – mo propi – esser plü superbis da far part d’üna elita linguistica chi d’eira perfin üna jada capabla dad irritar servezzans secrets tudais-chs e russ.

Text: F. Hofmann, Scuol

Fotogragia: Nouvo SRF

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Da Fadrina Hofmann - L’Unterländer es adüna stressà ed adüna punctual. Il Romand nu lavura jent e fa mincha di apéro. Il Tessinais es daplü Talian co Svizzer, dimena dad ot e sa be talian. Ed il Rumantsch? Capuns e subvenziuns.

D’incuort suna statta da la partida a la concurrenza da linguas Linguissimo a Berna. Bod trenta giuvenils da tuot las parts linguisticas da la Svizra han tut part e trais collegas ed eu vain fuormà la giuria. Dal prüm mumaint davent d’eira cler: No eschan bainschi tuots Svizzers, ma las mentalitats sun tant differentas sco las linguas. Ün exaimpel? La manadra da quist proget ans ha declerà la lezcha: „Mincha giuvenil ha dad elavurar dürant la fin d’eivna ün text umoristic cun ün giuvenil d’ün’otra lingua. I’l text ston gnir avant tuottas duos linguas“. Trais giurors han exclamà al listess mumaint „cool“ ed ün ha manià: „schwierig“. Eu nun ha da declerar uossa dingionder cha quist signur derivaiva.

Vairamaing tant sco ün Tudais-ch

Lura la chosa cul umur. Ün Romand ria baincomal da tuot oters skerzs co ün da la Svizra tudais-cha. Gös cun pleds d’ün Tessinais nun inclegia la Rumantscha. Comedians sco Dieter Nuhr sun incuntschaints i’l vest ed i’l süd dal pajais. Pella paja nu savaivan no chi dà bod 700 comédiens sün comédiens.ch. Ils Romands ed ils Tessinais fan jent beffa dal trid „ch“ e „k“ chi vain avant uschè suvent in schwiizerdütsch. Ils Zürigais e Baselais fan schnöss dal laissez-faire da lur collegas francofons.

E che esa culs Rumantschs?

„Ah, vo eschat inamöd vi dal murir oura“, ha manià ün da meis collegas. Risada da tschels. „Capuns e subvenziuns“. Hahaha. „Dal rest nun inclegia perche cha vo gnivat festagiats talmaing sco minorità. No eschan plü minorità co vo“, ha cuntiunà il Tessinais. Aha. „Ma è vero, vo eschat tuots bilings, savaivat tant rumantsch sco tudais-ch, scha nö dafatta meglder tudais-ch“. Lura s’ha intermiss eir l’Unterländer. „Stimmt, scha vo nu savaivat güsta il pled per rumantsch vegn quel automaticamaing in tudais-ch“. Hm. „Chenün rumantsch es vairamaing il dret rumantsch?“, dumonda il Romand. Tuots.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Büttà raps our da fanestra

Dimena, lascha’m resümar. Il Rumantsch nu sa gnanca sia aigna lingua. Ils Rumantschs sun be pro forma üna minorità. Ils Rumantschs profitan da la noscha conscienza da Berna. Ed in fuond es quist sustegn immens pella quarta lingua („la dernière, hihihi“) büttà raps our da fanestra perquai cha’ls Rumantschs mouran inamöd oura. Hopla. Ed eu n’ha adüna cret cha’l rest da la Svizra saja superbi d’avair la quarta lingua federala. Bun, quistas argumentaziuns sun tuottas gnüdas dittas skerzond e schmachond l’ögl, ma nun ha mincha skerz eir ün minz vardà?

In mincha cas es l’Unterländer stat dürant tuot la fin d’eivna fich ingaschà (stressà) ed adüna punctual (dafatta massa bod). Il Romand ha fat jent stincals (nu lavura jent) e s’ha tanteraint inscuntrà cun amis (apéro). Il Tessinais invezza savaiva sper il talian eir amo bain frances ed inglais ed el d’eira fich discret. Definitivamaing ün exemplar atipic.

 

E la Rumantscha? Ha defais sia lingua e sia cultura cun mans e peis, ha mangià couscous invezza da capuns ed ha a la fin finala inchaschà precis tant sco seis trais collegas. Nüüt, rien, niente cun capuns e subvenziuns. Ha!

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Da Fadrina Hofmann - La prümavaira es rivada a la fin eir in Engiadina. Intant cha las temperaturas plü chodas implischan in oters lös darcheu las vias e zonas da peduns, as svödan quellas quia da maniera bod sula.

Ün di cumanzamaint d’avrigl a Schlarigna. Il parkegi da las Pendicularas Marguns es vöd. La stagiun da skis es finida. Prada brüna impè da pistas albas. Be ün pêr singuls flachs han fat resistenza cunter il sulai da prümavaira. La bar in vicinanza da la staziun da val es serrada. Davant il local as vezza stizis da la rumida: sopchas e maisas abandunadas, üna sadella vöda, ün magöl da biera invlidà. Sül prà daspera es ün impiegà da cumün fatschendà cun üna zanga: El picla sü palperis ed otra rüzcha cha’ls giasts han laschà inavo. Ün ventin frais-ch boffa e sduvla sü dal fuond puolvra. Ils sains i’l clucher battan las ündesch.

Atmosfera da western. Quel mumaint avant cha duos cowboys as duelleschan. La via es vöda, il vent sofla speravia üna balla da strom, ils üschöls sgrizchan. Musica dad orgelin da bocca.

In quist mumaint sül parkegi a Schlarigna am vegna propi avant sco ün da quels cowboys. Be l’impiegà da cumün es d’intuorn, inschnà para il cumün abandunà. Eu pudess descriver uossa quel singul corv chi’s placha cratschlond sül tet da la bar, ma quai füss forsa listess ün zich exagerà. Basta, fat es cha la stagiun morta ha cumanzà in Engiadina. In Engiadin’Ota es quella amo plü sula co in Engiadina Bassa. Las abitaziuns da vacanzas han serrà ils uschöls, hotels e restorants han pichà oura ils scrit cun sü „vacanzas da gestiun“. Eir la gronda part da las butias ha serrà. Güsta amo quellas chi vendan ils ogets da minchadi e las mangiativas fan inavant sco scha nüglia nu füss. Pan sejel frais-ch douvra l’Engiadinais adüna.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Ils uffants han scoula. Pels lavuraints i’l sectur da construcziun cumainza uossa il temp intensiv: rumper sü vias, renovar hotels, fabrichar intuorn chasas per indigens. Eir las giardinarias han bler da far, adonta chi va amo bod ün mais fin chi’s po metter üert. Ils chanzlists han eir bler da far. Id es il temp da las radunanzas cumünalas. Il suveran decida davart credits, progets e permiss. Ed uschigliö? Tote Hose, dschess meis figl. Per üna schurnalista sun l’avrigl ed il mai in Engiadina üna sfida. Ok, lain esser sincers: la stagiun morta es ün chasti per no. Ingünas occurrenzas interessantas, bleras persunas nu sun ragiundschiblas, otras nun han nöa da dir. Gnanc’üna novità in patria.

Schi’s contaimpla uossa las gazettas localas daja in ögl cha temas banals vegnan zoflats sü, chi dà daplü portraits e main lingias grossas chi valan la paina da gnir nomnadas uschea. Ils schurnalists sun grats per mincha tema chi tuna almain ün païn interessant. Stagiun morta, mortischma. L’unic avantag: Id es pachifig da lavurar dürant quist temp in üna regiun da skis. I’s po as dedichar üna jada a persunas chi nu cloman scandal e’ls texts as poja per üna jada surlavurar jent amo üna jada perquai chi nu fa prescha da tils publichar güsta sül prossem di. I’s po ir a concerts, a referats, a baiver cafè. Grondius. Almain per ün pêr eivnas, lura dvainta our da grondius lungurus. E perquai giain no schurnalists engiadinais in mai in vacanzas. Insembel cul rest da la populaziun engiadinaisa. Scha pussibel però na i’l listess hotel sco tuot tschels...

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Pagina 1 da 2

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Buna glüna

17 da schaner 2018

Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...

La guida

14 da november 2017

Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...

Cars salids

29 d'avust 2017

Dad Annatina Nay - ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi...

Buc pli schi fitta ed empau anti

13 d'avrigl 2017

Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...

Concurrenza: 24 bieras per il dretg tip - Svizra cunter Brasilia

12 da zercladur 2018

La biera stagiunada, na filtrada vain prodütta daspö il 2004 a Tschlin e quai cun üna qualità constanta. Ella vain fatta exclusivamaing our da malt «Granalpin», our dad offa biologica...

La Cana...

24 d'avust 2016

Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...

Fit, pli fitta, fitness! Nr. 1

11 da favrer 2017

Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...

Fit, pli fitta, fitness! Nr. 2

14 da mars 2017

Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...

Go to top