Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. Ma mintgatant dovri la repetiziun, la finala vala: «Repetitio est mater studiorum.» Ubain, quasi per vegnir tar noss tema: «Amor magister est optimus.» Ch’il studi giaja meglier cun repeter u cun amar, nus repetin questa giada expressiuns amurusas, reciclond in text dad avant trais onns. La finala vegn – corona vi u nà – la primavaira. E cun quella vegn (forsa) era stgaudada, repetida e remagliada l’amur.
Però: Esser inamurà è ina chaussa. Discurrer surlonder in’autra. Per il pli mancan ils pleds. Perquai èn decleraziuns d’amur documentadas plitost a moda modesta en il material dal DRG. Percunter na mancan betg ils pleds per commentar (forsa cun in pau scuidanza?) l’amur dals auters! Perquai datti qua empè da decleraziuns d’amur tschintg parairis davart sentiments ed ardiments amurus.


1. esser inamurà pir ch’ina mieur en in magnucca

D’accord. Romantic è insatge auter. Ma almain tant romantic ed erotic sco il classicher «Ella l’ha gugent»! La finala avain nus era gugent crimis u spaghettis. Lura è ina descripziun sco quella sursilvana «El ei inamuraus pir ch’ina miur en ina buna mignucca grassa» gist uschè illustrativa – era sch’ella è bravamain bravina.


2. esser stgarvunà

Pli passiunads èn Puteras e Puters, numnadamain cura ch’in è «scravuno zieva qualchün». Quai tuna lura tschuf, tuna plitost da sex sfranà fervent e frenetic, insumma dad in «murem portg» (sco i schessan a Riom). In um stgarvunà u «s’incarognà» (sco en l’entir’Engiadina), quel n’è betg mo inamurà, mabain cotg al pli aut grad – almain pli fitg che sch’el avess mo quaidas dad ina magnucca chaschiel.

3. chatschar en il cugn

Avant che dad esser inamurà sin il piter pir èsi dentant da far in emprim pass. Ozendi dini forsa: «Quel ha fatg si ina.» («Far si ina muronza» faschevani dentant era gia l’entschatta dal 20avel tschientaner.) Circa uschè pauc sensibel tunavi para a Vella, nua ch’ins cumenzava in’allianza amurusa «catschond en il cugn». Jau m’imagin gist ina collega che schess: «Tschella sera ella disco ha Clemens catschau en il cugn.» Pauc bel, pensais forsa. Ma malgrà tut ha quell’expressiun tuttin’anc in tschert scharm rustical (lumnezian). U betg?

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


4. metter a lomia insatge

Cumenzar romanzas cun finezza e tenerezza – quai succeda a Zuoz. Là sincereschani dad avair «miss a mögl qualchosa» suenter avair fatg in emprim pass amuraivel ed empermettent. Naginas «cugnadas» brachialas, mabain pazienza per dar temp e flad al flirt. Però, po dar, era temp per surpledar, persvader ed indeblir e magari era per manar per il nas.

Dentant attenziun als contacts interrumantschs: Gea betg confunder il «metter a lomia insatge» cun «metter a lomia insatgi»! Sch’in um da Trun smanatscha da ta metter a lomia, lura na dastgas spetgar naginas charezzas, anzi: lura ta spetga ina pulita patangada.


5. in bitsch na fa betg fora

Cun tanta marusaglia vegnan baud u tard era londervi ils bitschs. Ozendi vegnan quels mintgatant survalitads. La lingua, quella tracta da l’Engiadina fin en Surselva a moda vaira liberala quests bitschs benedids: be tant sco in pau rument – «ün bütsch vaglia tant sco ün patütsch» – vala in bitsch ad Ardez. Quai n’è pia nagin’empermischun, e na fa era betg gronds donns, gist sco a Zernez, nua che «ün bütsch nu fa foura». Perfin la Surselva è indulgenta, sincerond: «Buca mintga betsch dat lètg!» Ma là èn ils bitschs propi era senza malart, sche perfin il paun sa bitschar. Enta Vrin hai numnadmain num – cura ch’ils pauns tatgan ensemen durant esser en furn: «Il paun ha bitschau.» Basta che quel saja cotg…

 

Text e fotografia: Silvana Derungs




Forsa er insatge per vus:

Da Michela Sutter (GiuRu) - Varamaing nu sun eau uschè üna persuna romantica. Da me oura as paun duos persunnas avair gugent, ma eau nu vuless savair, e sgüra na vzair quelo. Perche? Üngün` ideja.

Eau as vuless quinter üna pitschna istorgia. Eau am algord auncha bain. Avaunt circa quatter ans schantaiv eau illa staunza da latin. In nossa classa vaivans be trais mats. Uschè am d`he eau svelt do bada cha quel tip davous me stu esser nouv. Ils magisters nun`s haun infurmos cha survgnissans ün nouv conscolar. Dimena chi d`eria quist sochi?

Varamaing am d`eira quelo listess, u forsa listess na? El nu d`eira güsta ün bel, ils chavels blonds bger mema cuorts, la vista ün pô arduonda ed eir il rest dal corp paraiva dad avair ün pêr kilos mema bgers. Ma quels ögls… blovs, na clers, ma neir na s-chürs, ün po grischaints ed els paraivan da`m hipnotiser.

Zieva quista lecziun d`he eau dicurrieu cun mia megldra amia chi nun d`eria in mia classa. Ella savaiva precis chi ch`eau managaiv cur`ch`eau la d`he quinto dal nouv conscolar. «Que es Luis. El vo cun me culs skis. Varamaing e`l da Turich, ma el ho müdo scoula.» Luis dimena vaiva nom quel mat chi d`eria bun da destrüer mia concentraziun düraunt üna da mias lecziuns predilettas be cun sia preschentscha.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


Uossa, quatter ans pü tar, stögl eau dir cha quel mumaint in quella lecziun da latin d`eira prubabelmaing uschè qualchosa scu amur per prüma vista. Ma scha que es propi amur nu se eau dir. Eau nu se gnauncha che cha amur dess esser.

In quels quatter ans d`he eau inscuntro auncha bgers mats, e scu matta illa puberted am d `he eau interesso per ün u l`oter da quels. Ma tar üngün d`eira que uschè scu tar Luis.

Daspö duos ans vo el al gymnasi a Tavó, contact vainsa aunch`adüna. Nus essans buns amihs, amihs chi nu sun be amihs ma nu saregian mê dapü scu amihs. Tuna cuplicho, es que eir.

Vus dschais uossa, hai da quels dramas vainsa già udieus bgers. Na nu vais, perche cha mia istorgia nun es üngün drama. Nus vivainsa tuots duos bain cun quista situaziun ed be in pochs mumaints vess eau propi da bsögn ch`el füss tar me. Ed eir scha nus ans vzainsa forsa duos fin trais voutas l`an, es que mincha vouta scu cha`ns vessans vis be l`eivna passeda.

Eau crai cha quista situaziun es la ragiun per mia reacziun sün amur. Voul dir, perche cha`m vain bod mel sch`eau vez duos chi`s haun gugent. Ed auncha pês, sch`üna cumainza bod a crider, sch`ella nun ho vis sia amih daspö trais dis.
Eau am sun adüseda cha quella persun ch`eau am es dalönch davent ed ch`eau nu la pudareg mê numner mia amur perche ch`el nu saregia mê mieu. Ma ad ün oter nu vuless eau. Na hoz e neir na in quatter ans.

 

Text: Michela Sutter, GiuRu.

Emprima publicaziun 2019
Fotografia: Pixabay

 

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus dapi che nus legiain regularmain il DRG. Ma savevas vus ch’il DRG dat er in access a dumondas da dretg? E damai che l’artitgel DUONNA dal DRG è vegnì publitgà l’onn 1971, pia l’onn, cura che las dunnas han survegnì en Svizra il dretg da vuschar, guardain nus qua sin tschintg extracts da leschas veglias, citadas en il DRG.


1. Nagins raps? Nagin um!

Far nozzas custa. Quai savain nus. Anc pli char eri pli baud, sche la spusa era dad ordaifer. Ils statuts da Ramosch dal 1824 scrivan: «Femnas forestas chi s’mariden in nos comün s’dessen comprar aint», quai che munta: dunnas estras ston pajar, sch’ellas maridan in um da Ramosch. Sumegliant tunavi gia 1696 a Flem: «Quels ca prendan tiers femnas eastras deigian esser obligai da pagar alg Cumin 20 crunnas.» Betg da smirvegliar, sch’er ils proverbis dattan en la medema crenna, sco p.ex. a Breil: «Ad ina femn’ ästra ei perfin la crappa a l’au’ ästra», pia: envers ina dunna estra sa deportan perfin au’ e crappa dad ester. U sco a Calantgil: «Sin egna femn’eastra e tut ca pecla.» Las leschas èn entant revedidas e per tscherts proverbis n’èsi betg putgà, sch’els van en emblidanza.


2. Nagina vusch!

Che dunnas n’avevan betg bler da (cun)decider, quai savain nus. Formulà explicit è quai p.ex. en in statut da Suot Tasna (qvd. Ftan, Scuol, Sent) dal 1752: «Femnas nun haun vusch ingiünna. Mo scha j havessen maschiels schj dessen quels pudair vuschar cun juvens chj fuossen.» Tge? Dunnas n’han nagin dretg da vuschar, ma cunfamigliars masculins pon vuschar, n’emporta betg quant giuvens ch’els èn?! Tenor il motto: Pli gugent laschar decider in «buob bletsch» che ina dunna cun saun giudizi. Almain: en ils statuts dal 1790 dal medem cumin statti lura che «juvans sur 18 onns … dessan pudair dar vuschs».

3. Nagin alcohol!

«In noss duoy Tersals non des ingiün hostoêr sa prosumer da dar ne vin ne auter a femnas.» Ils statuts da la Val Müstair dal 1796 admoneschan als ustiers dad omadus districts da sa retegnair da dar vin u auter a las dunnas. Fiss la pli bella, sche las dunnas giessan anc en l’ustaria! La finala tutgan quellas a chasa. Sco gia quels da Laax schevan: «Quel che ha bugen sia dunna, lai ella a casa.» Ma eba, quai dals proverbis avain gia commentà sura.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


4. Nagin disturbi!

Quasi mintga statut cuntegna era las ordinaziuns, tgi che dastga e sto ir sco emprim or da baselgia – ina giada èn quai las dunnas, ina giada ils umens. Ma paupra paupra, sch’insatgi avess la garmaschia da bandunar la baselgia avant la fin dal servetsch divin! In’excepziun numnan ils statuts da Silvaplauna dal 1723: «Mammas d’familia mnand lur infaunts cun ellas tiers las S. ræspedas e dand quells impedimaint cun crider, sch’ils poassen ellas suessa mnær our d’baselgia a chiesa lur sainza alchiüna falla.» Pia: sch’ils uffants disturban la raspada cun lur cridar, als dastgan las mammas manar a chasa senza ristgar da pajar in chasti. Jau hai bain savì: uffants pon mintgatant esser ina buna stgisa! ... era sch’igl era mettain ina vaira vargugna da betg avair sut controlla la chindlamenta.


5. Nagins baterlims!

Dals medems statuts sco sura resorta in ulteriur duair: «Dintaunt chia il minister ais in chianzla scodüna femna chi tschantschess cun üna ottra, saja poich u bgierr, dess esser crudeda la falla da cr. 20.» Ina multa da 20 crizers spetgava quella dunna che baterlass, pauc u bler, durant la pregia. Ed il pir: ils vaschins vegnan lura anc animads da denunziar. Be curius: umens che «tschantschessan» durant la pregia, quai na pari betg da dar … (u che quels dastgan baterlar, pauc u bler, senza temair in chasti?).

     
  … apropos: femna u dunna?
Ozendi considereschan tschertin:as il pled «femna» sco pled discreditant, sinonim al tudestg «Weib», er en ils territoris sur-, sutsilvans e surmirans, nua ch’igl è u era atgnamain in term neutral. Il DRG declera: En il ladin ha il pled «femna» ina connotaziun negativa, dentant quella n’era (probabel) betg gia dada en il 17avel tschientaner, cura che «duonna» steva per la dunna maridada, entant che «femna» muntava ina persuna da gender feminin.
 
     


Text: Silvana Derungs
Fotografia: La dunna en il DRG chattan ins era online qua.



Forsa er insatge per vus:

Da Ralf Beer (GiuRu) -

«Grüezi», salidain jau e mes collegas unisono l’um vegl che vegn encunter durant viandar.
«Tge grüezi? Nus schain buna saira!», respunda quel tut indignà.
«Oha, sorry, äh, perstgisai», faschain nus. «Buna saira, natiralmain.»
Il vegl para d’esser calmà e passa cun in surrir.

Atgnamain era questa situaziun sintomatica per il process da salidar en Rumantschia – ils pli blers dian quasi adina emprim «Grüezi». L’um vegl da noss inscunter aveva mettain era mo fatg a nus la reproscha, perquai ch’el aveva udì che nus discurrivan rumantsch ensemen. Uschiglio avess el forsa era ditg «Grüezi».

Insaco partan ils Rumantschs consequentamain da la premissa ch’els hajan esters avant els. Qua ina situaziun exemplarica: Rumantschs che dattan la bucca d’auters durant star en colonna en l’Europaparc en Germania. Quant penibel èsi, sche la persuna, a la quala ins ha gist attribuì ina curiusa furma da chau ed ina frisura tarladida, sa maina tuttenina e giavischa in bel di per rumantsch?

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Sco sulettas occurrenzas nua ch’ins pudeva salidar in ester senza dubis en il linguatg matern ed esser segir ch’i dat ina resposta en il medem, valan anc oz – almain tar las generaziuns pli veglias – las Scuntradas Rumantschas che avevan lieu mintga trais onns davent dal 1985 fin l’onn 2000. Tant pli surstada ed intgantada reagescha ina persuna rumantscha lura sch’ins respunda sin in «Grüezi» cun «Bun di» u «Buna saira».



Ah, quai è in da qua...quel sto gea esser in flot!


Las fatschas seriusas e malsegiras daventan prest levgiadas ed allegradas. Sch’ins spassegia per exempel sco um tras in guaud ed entaupa ina dunna, para quella per il solit d’esser senza quitads uschespert ch’ella auda ils pleds salidants per rumantsch. «Ah, quai è in da qua...», pensa ella probabel, «...alura è gea tut en urden. Quel sto gea esser in flot!».

Uschia sa manifestescha la tema umana da l’ester en Rumantschia sur ina simpla floscla da salidar. Subconscientamain sa mussa qua era la persvasiun dals Rumantschs ch’ils Rumantschs sajan paschaivels, onests e senza putgads. En l’ideologia rumantscha n’existan nagins criminals, violents, terrorists ed amocaders rumantschs. Ma insaco constatti gea era.

U quants gronds delinquents rumantschs enconuschais vus? Nulla, in... u dus?

Ussa ch’il giubileum da 100 onns da la Lia Rumantscha s’avischina, èsi uschia mo da sperar ch’i dettia puspè in lieu nua ch’ins possia laschar star ils «Grüezis» envers esters.

Text: Ralf Beer, GiuRu
Fotografia: Pixabay
Emprima publicaziun: 2019


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Ils canals dallas medias dumognan buca neu da visualisar la polifonia che regia sils canals dils mieds socials, tiktok, snapchat, youtube ni il pli niev clubhouse. La libertad nua s’informar ei aschi gronda sco aunc mai e s’avischina ad in punct culminont. La crisa dalla societad individualisada.

Entschiet ha la midada schon baul. Alla fin dil temps medieval ha la baselgia piars il monopol silla scartira. Il plaid scret era buca pli sacrosanct e tuttina han cudischs grazia als aults cuosts da stampar salvau la credibilitad da quei mied vegl. Quei ch’era scret era verdad, ner sin alv, in paradigma che vegneva buca mes en damonda. Malgrad ch’ei dat savens dapli che duas perspectivas, dapli che nus e tschels. Sper ner ed alv massa tuns grischs.

Ellas structuras ecclesiasticas anfl’ins ella aunc il pli marcant, quella collectivitad che va pli e pli a piarder, il nus. Anflar libertad entras entrar en claustra, strusch da crer che quei ei pusseivel. Il giuven Murezi Casanova (25) ha fatg quei pass. La structura quotidiana dat spazi per patertgar, il caset libertad enteifer siu garter. Il caset tegn encunter ch’igl utschi vegn buca smaccaus. «Tgi che semuenta buc, vegn buc a sentir las cadeinas.» san ins concluder culs plaids da Rosa Luxemburg.

Ligiai per esser libers, ei la parola dils Grischuns. Mo l’identificaziun cun ina instituziun sco ina claustra, uniun, partida ni culla fatschenta ei denton buca pli derasada tier la giuventetgna. Igl individualissem ha surmuntau il collectiv. Negin ei pli pronts d’unfir sesez, da s’exponer per la caussa. Mintga pass vegn documentaus, tut ei controllau – jeu crei senza instituziun che diregia el zuppau. En scola empren ins da gie buca curdar si, esser auters ei la mort sociala. Ils carstgauns han piars lur veta. Els vivan ina veta predefinada dalla societad. Malgrad ch’ils mieds fussen cheu, d’exister bia pli liber che en tuttas epocas entochen oz, stattan tut ils carstgauns sut in enorm squetsch ch’ei strusch da cumparegliar cun in autra epoca. Buca mo las classas bassas, mobein tuttas classas socialas e cunzun la giuventetgna.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


La generaziun da nos geniturs ha pauc capientscha per la cumadeivladad passiva dalla giuventetgna. Els han aunc cumbatiu pil dretg da vuschar dallas dunnas, encunter normas dictadas dalla baselgia. Nus havessen oz tuttas opziuns, tutta libertad e tuttina buca fiug sut il tgil. La flomma dalla tradiziun ei el mument mo burnida che scaulda pauc, mo spert puspei encendida sch’ina sbrenzla croda viaden, pertgei nies sulom ei vegls. Tut quei che nus havein deriva enzaco dil vargau. Mo en tuttas organisaziuns mauncan ils commembers che vegnan suenter, mo paucs ein pronts da trer il carr ed ei dess tons caums, las opziuns ein infinitas nua ch’ei drova engaschi. Urar e luvrar vala mo pli en claustra.

Las persunas ch’ein daventadas in cun lur lavur svaneschan, strusch in sesenta pli clamaus. Nus che vivin egl oz havein aunc la caschun d’emprender d’enconuscher quell’identificaziun culla clamada perpetuada els nums: Gion caluster, Mariuschla hebamma, Toni pot, Gieri koch, Toni flaschner, Mattias mazler, Maria dalla posta, Dumeni meister, Peder ustier, Tgani calger, Toni förster, Gion dalla reisga, Martin banca, Gion pur, Zali wagner, Toni marcadont ed aunc biars auters. Quels enconuschevan aunc nos uauls, nos praus, nossas alps e nies Vorab. – Mia cusrina ha dumandau mei duront ir cun skis, daco ch’jeu tschontschel da «noss’alp» sche nus havein gie buca vaccas. Cura ch’jeu erel buob haveva miu vitg aunc siu muvel, plirs purs, scrinarias, ina pasternaria, ina banca, ina mazlaria, ina posta e pliras ustrias e vegls che raquintavan a nus affons da nies vitg.

Quellas stizuns e quels spurtegls eran loghens nua ch’ins sentupava el spazi public. A Tusaun ni enta Glion eisi casualitad che dus stattan en colonna dil medem vitg. E sche duas persunas entran en discuors, enconuschevan els gia in l’auter, quei slargia buca horizonts. La democrazia drova il discuors, opiniun e critica, per vegnir sin propi bunas sligiaziuns. Buca mo global mobein era local. Ina caschun ei la radunonza generala dalla giuventetgna romontscha ils 3 da fevrer via zoom: https://www.facebook.com/events/414920099936074/

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: pixabay.com

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Flavia Hobi – Sia amur per il radio e la televisiun ha gia entschiet sco buob pign cun baghegiar studios ord legos. El ha visitau il MAZ a Lucerna ed egl avrel eisi in onn dapi che Livio Chistell moderescha il “Telesguard”. Tgei projects che Livio ha sper sia lavur sco moderator e redactur tier RTR, tgei ch’el cuschina pil mument il pli bugen ni nua ch’el sgulass cun in sgol regalau raquinta el cheu.


Dapi igl avrel modereschas ti il «Telesguard». Tgei era tochen ussa tiu pli bi mument?

Con spert ch’il temps varga! Ils pli bials muments ein ils inscunters cun aspectaturas ed aspectaturs che han plascher vid il “Telesguard” e vid mias moderaziuns. Quei ei schon fetg bi. Insumma - mintga di, mintga emissiun ei bellezia. Astgar luvrar ensemen cun quei team e rapportar da nossas vals fa grond plascher.

 

Sas ti descriver il decuors dad in tipic di da lavur?

Miu di entscheiva cuort suenter las 8 per la sesida da redacziun. El decuors dil di discuorrel jeu cun redacturs e mirel las contribuziuns ch’ein schon finidas. Vinavon studegel jeu lu co scriver ina coola moderaziun. Suenter las treis mondel jeu per regla ella mascra. Mintga moderaziun vegn avon l’emissiun aunc discutada cul producent ni la producenta. Suenter las 5 datti in’emprova e lu essan nus lu live ella televisiun dallas 17:40. Cuort avon l’emissiun mordel jeu adina en in meil, quei ei enzaco daventau in ritual che gida encunter la gnervusadad (e la fom, haha).


Tgei ein las sfidas el schurnalissem resp. tier tia lavur sco moderatur e redactur?

Jeu mettel gronda peisa sin diversitad. En mias serias ni contribuziuns less jeu pia muossar persunas cun ina buna historia ord tuttas regiuns, persunas che discuorran tut ils idioms differents – umens, dunnas, vegls, giuvens, – ni cuort: ina e mintgin. Igl ei buc adina sempel d’anflar quei che jeu enquerel mo sche jeu anflel ils e las protagonistas perfectas hai jeu ton pli grond plascher.

 

Con impurtont ei per tei critica, co vas ti entuorn cun ella?

Senza critica san ins buc vegnir megliers – quei ei aschia, era sch’igl ei buc adina sempel da tedlar. Mo nus essan in bien team e savein discuorrer aviartamein in cun l’auter, tgei che jeu schazegiel fetg.

 

01 Livio C RTR ed Oceana Galmarini

 

En «lunch cun Livio» has ti gia cuschinau entginas gadas bunas caussas. Cuschinas ti savens e tgei cuschinas ti il pli bugen?

Gie, quell’emissiun ei naschida grazia a mia amur per cuschinar. Duront la primavera vein nus studegiau tgei che noss aspectaturs drovan – e cunquei che tut las ustrias eran serradas han els forsa duvrau inspiraziun per la cuschina. Jeu cuschinel ensesez tut fetg bugen ed experimenteschel era cun grond plascher. Pil mument cuschinel jeu il pli bugen prespisas.

 

Tgei fas ti schiglioc aunc bugen en tiu temps liber?

Dapi quei onn hai jeu in niev hobby ch’ei ualti semeglionts a mia lavur. Jeu hai lantschau miu agen podcast che dat ina massa lavur e che fa plascherun da producir. El ha num “Hör mal wer da podcastet” ed ei per midar giu inagada enzatgei che jeu modereschel per tudestg. Jeu entaupel mintga duas jamnas persunas che fan enzatgei cool, naven da sportistAs, Interior Designers tochen persunas che’ein svani ord la Svizra per viver e luvrar ell’India sper la mar.

 

Contas gadas al di miras ti sin tiu telefonin?

Probabel bia memia savens. En media enzatgei sur 3 uras per di, stat ella statistica da miu telefonin. Mo jeu fetgel biars telefons cun protagonistAs ed ils recepts per cuschinar ein naturalmein era sil telefonin - aschia serimnan las minutas ed uras el decuors dil di.

 

...Dapi che jeu prendel sco ei vegn sundel jeu bia pli lucs


Sche ti survegnesses regalau in sgol, nua sgulasses ti?

Jeu hai momentan gust sin dschungel, temperaturas sur 25 grads e mar. Jeu sgulass bugen inagada a Costa Rica ni forsa enzanua ell’Asia. Also, nua sai jeu ir per quei sgol regalau? ;-)

 

Tgei era tochen ussa il pli bi cumpliment che ti has survegniu?

Tuts ein bials, encurir ora in ei nunpusseivel!

 

E tgei era tochen ussa tia megliera decisiun?

Mia megliera decisiun hai jeu fatg avon paucs onns: Semplamein prender sco quei ch’ei vegn. Jeu hai adina fatg plans e semiau davart quei che savess capitar. Lu erel jeu trumpaus sch’igl ei buc vegniu exact sco planisau. Dapi che jeu prendel sco ei vegn sundel jeu bia pli lucs, jeu vivel bia pli fetg el mument e jeu hai plascher da quei che capeta, perquei che jeu stoi buc cumperegliar quei cun x in siemi ni in plan che jeu havevel avon in pèr onns. E quei rispunda era grad alla proxima damonda ?

 

Nua vesas ti tetez en 10 onns?

Cun quei sgol regalau a Costa Rica, forsa?



Per la fin aunc entgins cavazzins – tgeinin da quels dus prefereschas ti?

- stad ni unviern? stad!
- soccas ni pei blut? pei blut, sch’igl ei buc freid
- vin ni pier? vin?
- tuorta ni cake? oh, omnisdus
- spargnar ni dar or ils daners? Jeu fuss bugen in che spargna.
- dultsch ni salau? salau
- roman ni crimi? roman
- tenda ni hotel? 120% hotel


Engraziel fetg, Livio, per dar quell’envesta simpatica en tia veta e lavur e vinavon tut bien! 

Intervista: Flavia Hobi
Fotografias: (c) RTR, O. Galmarini
Dapli: https://www.rtr.ch


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Tuttina duvrain nus adina ils medems pleds – l'ultim temp p.ex. «Jau less puspè …» ubain «Jau lasch encrescher per …». Ma i dess numerusas autras furmas e formulaziuns per exprimer ils desideris. Entant che mintga meglier magazin preschenta actualmain tut ils desideris da nossa societad, avain nus sfeglià il DRG tschertgond almain tschintg pleds ch'expriman quel sentiment. E dasperas gist anc chattà tschintg pleds che fan buna cumpagnia en quest temp da distanza.


1. l'encreschadetgna

Nus laschain encrescher per bler, en la lingua populara dentant surtut per il dachasa e las persunas là (entant che nus essan id*as davent). En il DRG chattain nus dentant gist dus artitgels dad «increscher». In auter «increscher» è quel definì cun «einwachsen, zunehmen». Senza entrar en detagls, ma quai survegn tut in auter aspect en noss temp mantrisà dal restar a chasa. Ins lavura a chasa, mangia a chasa, lascha encrescher per sortir, ins mangia per sa consolar, lavura vinavant, fa pausa, sa mova tranter stiva e cuschina, mangia guardond in film, lascha encrescher per kino e cumpagnia, lascha crescher il venter … Gea, l'encreschadetgna po engraschar.


2. la melanconia

La melanconia resplenda bain il spectrum dals stadis d'anim en quests temps: La brama per insatgi u insatge, ma er il stadi d'anim pensiv, deprimì e plain quitads per quai che pudess vegnir, ubain l'anguscha per quai che na pudess mai pli turnar. Magari è la melanconia era l'amia da la nostalgia, l'idealisaziun dal passà, cura che tut era (apparentamain anc) bun. Ch'i saja sco i veglia, in dultsch remedi chatt'ins en il DRG curt avant l'artitgel melanconic: la «melambuglia» sutsilvana. Ina buna buglia da maila – in dultsch remedi, empè da sfundrar en regurdientschas turblas.

3. la brama

La «brama» è kitsch. Bramas e dramas e larmas tutgan ensemen. Mintgatant è la brama era pli banala, ma tuttina essenziala e fitg actuala, sco quai ch'in citat da Schlarigna demussa: «Eau vess üna brama da suter darcho üna geda!» Apropos sautar: in bel pèrin furman en il DRG l'artitgel «bramar» cun quel che suonda gist suenter, il «bramarbas». Quel è ina sort «blagunz». E las blagarias dal bramarbas èn las «bramarbasadas». Quai tuna in pau sco bramas brassadas. Faschain nus lura, la stad, durant las grilladas, cun cumpagnia e risadas e sautadas.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!


4. l'alguantüm

L'«alguantüm» ladina è liada al luar, al languir, al garegiar. Per citar in Zernezer: «Davo giantar am vegn adüna üna tscherta alguantüm da far ün cupid.» Ma bain: nus lain pretender che nossas «alguantüms» en connexs coronars sajan bain pli sublimas che be quellas dad ina siesta. Plitost languin, luain, ubain alguain nus per in'embratschada u er be per ina bintgunada colleghiala. U che nus vulain in simpel «ali». Ali? Ali G Indahouse? Na, betg in rappunz, mabain in pled – che suonda gist suenter «alguar» en il DRG: in ali è ina charsinada. Ma a tgi «far ali ali», sche l'animal u il/la partenari*a da chasa mancan?


5. il desideri

Ils desideris documentads en il DRG èn plitost da tempra divina, p.ex. en la Sutselva il 1618: «Deu desidra che scadin vegnig salf», ubain en la Bibla da Scuol (1679): «Meis desideri ais chia'l Omnipotaint im respuonda». Però desiderar desiderain (e desideravan ils infurmants dal DRG) franc bler dapli, ma da quai na quintani betg ad x in professer che trametta enturn ils onns 1920 questiunaris per ils vitgs enturn. Item. Per il mument èn blers desideris tuttina franads dad in pled che suonda en il DRG curt suenter il «desideri»: «desister».

 

Text: Silvana Derungs
Fotografia: La melanconia en il DRG chattan ins era online qua.



Forsa er insatge per vus:

Viver

Da Michela Sutter (GiuRu) - Vais vus già üna vouta stüdgio che cha viver voul dir? Que es ün pled cha minchün cugnouscha e tuots craian da savair che cha que es. 

Ma dschè üna vouta a qualchün ch’el dess explicher viver e vus badaregias svelt, cha que nun es uschè simpel. Üngün viva listess scu l’oter e minchün ho sia egna istorgia. 

La vita es qualchosa complex. Nos cour batta daspö la terza eivna aint il vainter da nossa mamma. Ma es que già viver? U es que pür viver da quel mumaint davent cha nus ans essans consciaints da la vita? E che es il sen da la vita?

Sün quista dumanda ho minchün ün’otra resposta.

Mia resposta es, viver.

Scha mia vita glivra vuless eau avair amihs dapertuot sül muond. Eau am vuless algorder da bels mumaints, e da trists. Eau vuless savair cha eau d’he fat qualchosa our da mia vita. Ed impustüt cha eau la d’he passanto cun glieud cha eau d’he gugent, e cha ho gugent a me. 

Eir scha la vita es be ün stedi traunter la naschentscha e la mort es que l’unic stedi cha nus pudainsa influenzer.

Fè qualchosa our da vossa vita, cumanzè! 

 

Text e fotografia: M. Sutter
1. publicaziun: 2018

Suonda LATABLA!

 


Da Dominique Dosch: 

 

 

En batterdigl.
Te ist en banchier superbi
Ena singula igleida tgi para d’eir tras pel ed ossa. 
Te ist ena viglietta confusa
En batterdigl, e tot è registro.
Te ist en pour malziplo. 

Las proporziuns digl corp, igls sies muvimaints, la sia posiziun aint igl mond. 
Te ist ena birolista lungurousa.
La pelischungsot igls radis digl suglegl, la tgira dalla fatscha, la purezza dalla pel.
Te ist ena fugiteiva malsagidevla.
La vistgadeira tgi l’anzoglia, igl urden. ed igl tagl, igl accord cugl ambiaint.
Te ist en disoccupo sainza perseveranza.
Lunghezza e calour digls tgavels, lour grassezza, lour libertad aint igl vent.
Te ist ena studenta naiva.

En batterdigl tgi brancla l’olma davos igls îgls esters.
Te ist en artist sentimental.
En batterdigl, treno dalla deisa digl conturn.
Te ist ena controlladra resoluta.
En batterdigl per carezza digl usito.
Te ist en simpel ballapedist.
En batterdigl ord mancanza da taimp.
Te ist ena carrierista freida.
En batterdigl confirmond patratgs existents.
Te ist en pugnieder privlous.

En batterdigl per stabilisar igl agen intern.
Te ist en vendader restranschia.
En batterdigl, en tign aint igl grond mond.
Te ist ena mamma surdumandada.
En batterdigl cunter la surcargeda dad impressiuns.
Te ist en unfant bagndiso.
En batterdigl per sa distanztger digl nunancunaschaint.
Te ist en turist egoistic.
En batterdigl per rinforzar igl liom tigls agens.
Te ist ena musicista selvadia.

En batterdigl, ed ia canosch tè.

Ma cò rebattigl.

Igl om an vistgia e cravatta corra digl mang, per tschiffer en satg da plastic aint igl vent. 
Rebatteida.
La donna da pellischung stgeira daclera alla sia ameia igl model da stress e diatesa.
Rebatteida.
Igl om da spatla largia consolescha ensatgi cun pleds precauts agl telefon.
Rebatteida.
La donna an blusa striflada tigna igl mang sen la bucca e rei da bargeir.
Rebatteida.
Igl om cun rentgs blos sot igls îgls aintra aint igl spital cantunal cun en matg flours ainta mang.
Rebatteida.
La giovna nomna argumaints fundos ainten la discussiun politica agl carschia visavi.
Rebatteida.
La donna an mondura cantigna la melodia digl pi nov hit tgi resunga or digl radio.
Rebatteida.
Igl om an tgameisch’oranscha compra la NZZ agl kiosk.
Rebatteida...

Rebatteidas tgi dervan igls îgls.
Battabatterdigls.

 

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha



Vocabulari:
malziplo/ grob
pelischung / calour dalla pel
urden / teila

 

Text: Dominique Dosch
Fotografia: pexels.com
Emprima publicaziun: 2019


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:

Da Benedetto Vigne. 

Straordinaris eran quels dis tranter Son Niclà e Nadal, quel mez december, marcà d’in spetgar fevril sin la saira luminusa, colurada, savurusa. Las emprimas naivs avevan cuvert vias e streglias, la fradaglia salidava tras fanestras malclausas e las sbrinzlinas vegnivan a piclar sin la curnisch chadafieu. L’enviern era oramai qua. Ma ins presentiva insaco er gia la vieuta dal sulegl, la midada da l’onn. In temp da rendaquints, propiests, bramas, desideris. Registers abstracts però, dals quals nus bagais n’avevan ch’ina vag’idea.

En il spazi tranter la fanestra dubla da stiva mettevans la saira ils cedelins cun noss giavischs: In sortiment da Lego, ina stgatla Caran d’Ache cun trenta colurs, il pli nov Globi. La damaun suenter eran ils cedels svanids. Natiralmain sminavan nus gia tgi ch’era il Bambin, ma nus crajevan tuttina en la forza magica dal ritual. Ed eran lura delus, in pèr sairas pli tard, sche la stgatla da colurs sut il pignol cuntegneva be deschdotg. Ed empè dal Lego avevans magari survegnì in Mecano. U schizunt in pullover.

Ils emprims onns avevan nus passentà ils Nadals cun ina stalletta sombra, magheretta, quatter scorsas laresch enchastradas malamain ina en l’autra. In da quels dis da mez december dal 1960 avevan Papà e barba Flori sa mess tut dascus vidlonder a fabritgar si ina nova stalletta. Si sur vischnanca avevan els chattà ina pitschna grotta da tuf, ed or da quella crappa da tuf resgiavan els bels quadrelets, ils quals vegnivan collads cun cement da Sika, faschond crescher a la taliana duas bellas miraglias lateralas. La paraid davos era in unic grip da tuf. Ina matta nuada da strom furmava il tetg. Sur il tetg ina stgaina da chaltschiel che purtava sisum ina staila da plastic transparent cun en ina lampina electrica, pavlada da la battaria davos noda.

L’entir construct giascheva sin in’aissa detg lada che laschava anc bler spazi avant ed enturn la stalletta. Fertant ch’il palantschieu dadens era spira paglia, era il conturn decorà cun in bel mistgel verd stgir tras il qual manava ina senda cuverta da fin sablun-tuf. Feglias da channa vernischadas faschevan da palmas, ina pitschna saiv cunfinava il flatg, e bel amez devi perfin ina cisterna, er quella tagliada or dal tuf. Ina bellezza scenaria naturalistica per tut quellas figurinas da stalletta, la sontga famiglia cun il Bambin en il parsepen, il bov ed il asen, ils pasturs ed ils trais retgs, ma er cromers, lavunzas e sacerdots, duas tschuttas e perfin inquala giaglina. Insumma, l’entira raspada da Betlehem.

Mintgatant datti anc Nadals tar amis u vischins qua en citad, in bel pignol cun cullas, chandailas, utschelets e tschigulattinas. E forsa schizunt duas chanzuns cun la ghitarra. Ma tar nus a chasa – senz’uffants ni biadis – è l’usit stizzà gia dapi decennis. E cun las fanestras traidublas cumpactas urbanas na dessi gnanca pli spazi per metter or il cedel dals giavischs. Tge che jau scrivess oz sin il cedelin? L’umilitad umana. La calma digitala. Il return da las embratschadas. Desideris dad attempads apunta.

Avant in pèr onns avev’jau, ensemen cun mes fragliuns, rumegià nossa chasa paterna, oramai nunabitada, si en las muntognas. Or cun zacumpac, sutgas ruttas, matratschas isadas, purtrets sblatgids, tut or sin il mantun per il rument grond. En il sutiltetg chattainsa la veglia stalletta da tuf. Davent er cun quella! Giu sin la pluma. Nagin temp pli per nostalgias. E qua ora stev’la uss tranter lainom e ponnamenta, las figurinas anc adina dretg si en il mistgel, cromers, retgs, pasturs, giaglinas, l’entira brajada da Betlehem, bandunada sut vent e plievgia e malaura …



Text: B. Vigne, Turitg
Fotografia: pexels.com


Suonda LATABLA!

 



Pagina 3 da 23

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

La columna - Banadida telefomania

27 da matg 2020

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top