Romontsch alla «libraria viva» a Turitg

Romontsch alla «libraria viva» a Turitg
Dad Uolf Candrian (Giuru) - Sco cudisch cul tetel «Der Rätoromane» e mi’autobiografia aunc buca realisada sut bratsch, ni meglier getg el tgau, sun jeu ius gliendisgis suenter la davosa prelecziun el café «Für Dich» a alla «Libraria viva» a Turitg. Il café ei in liug ch’ins po propi recumandar cun bia atmosfera. Sper entginas meisettas e la bar porschan duas meisas liungas spazi per sentupadas e discussiuns. Vi davos cattass ins aunc in cantun cumadeivel, mo per quel hai jeu buca giu peda.

Envidau mei a quell’emprema «Libraria viva» a Turitg ha la SCI Svizra. Quei ei la secziun svizra dall’organisaziun nonguvermentala cul num Survetsch Civil Internaziunal. Intent principal da quell’organisaziun ei da procurar per pasch sil mund, la SCI vegni pia aunc a dar biars onns. Quella gada han ei envidau persunas specialas ed aviert la runda per discuorer sur da temas ch’ins discuora forsa buc exnum culs amitgs. Emprem essan nus cudischs sesi ensemen ed havein paterlau ed empriu d’enconuscher in l’auter. Zatgei ch’ils cudischs sin cruna san buca far, silpli indirect sur il process da scriver.

Seniester da mei ha Sarah priu plaz, ella ei l’emprema dunna che astga senumnar capitana tier l’infanteria dil militer svizzer. Il Grischun enconuscha ella bein, ella ha surviu a Cuera. Tgei onn ha ella surviu el Libanon ed ella Siria sco diplomata militarica. Dretg da mei seseva in archeolog che ha saviu combinar passiun e mistregn. El sfunsa numnadamein el Lag da Turitg suenter scazis nunveseivels. Sco tiarza ei ina hebamma vegnida vitier ed in fugitiv dalla Siria. Lez ha giu grond interess per saver sco sia l’uffiziera ha viu sia patria. La Siria seigi sco la tiara dalla cucagna, mo cun in vel da puorla grischa suravi. Sut la cozza ei la historia aunc veseivla tier vegls baghetgs ornai. Il clima mediterran e la lingia verda ch’il flum Eufrat trai atras il desiert han impressiunau ella. Cura ch’il tschunavel cudisch, in Roma ch’encuera siu plaz ella societad, ei arrivaus, havein nus stuiu prender plazs vid nossas meisas.

Ils resuns, ni las dumondas, eran interessants mo per part era irritonts e criticonds. Ella sfera anonima san ins gir tgei ch’ins manegia ed aschia capir pertgei che tschel gi quei aschia.

Dau da tschintschar ha cunzun ils numerus idioms el romontsch. Linguisticamein ina variaziun fetg interessanta per analisar, ella practica denton buca d’avantatg. Ch’ins edescha mieds d’instrucziun romontschs en plirs idioms seigi sfarlatau daners. Quei porti insumma nuot pil manteniment dil romontsch. Jeu hai menziunau la munconza d’in marcau romontsch e center economic sco Cuera vess saviu daventar per sviluppar in lungatg unificau ed era ch’ir sur ils cuolms purtava decennis ora negin nez economic. Pertgei quels en Surselva han adina giu semeglionts products sco quels ell’Engiadina. Marcadar a Milaun ni a Turitg era per omisduas regiuns da pli grond avantatg. Jeu hai spontan cumparegliau la situaziun culs differents dialects engles sin numerusas inslas sco Pitcairn, Nassau, Bermuda ni Jamaica. Marcadonts ein vegni da tuttas naziuns ed han influenzau ils lungatgs insulans. Mo in d’ina autra insla ei strusch ius vi sin ina da tschellas inslas. Aschia ein tier nus Tudestgs, Talians, Spagnols, Franzos, Hollandes e perfin Russ e Polacs caminai sur ils pass, Romontschs denton strusch. Perquei fa ei buca surstar che mintga vallada patarla auter e ch’ils idioms ein buc adina capeivels in denter tschel. Il fundament e material da construcziun ei tier tuts il medem, mo cun quei ch’ei dau ha mintgin baghegiau in’autra «tgesa/casa/ca/tga/tgeasa/tgesa/chesa/chasa».

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Giampi, in talian che ha studegiau a Milaun e lavura uss a Turitg ha manegiau ch’el gnanc sappi sch’el seigi uss en in vitg romontsch cura ch’el va a viagiar el Grischun. Ellas valladas italofonas seigi quei clar. Jeu hai getg ch’jeu sai savens gnanc sch’jeu sun en in vitg romontsch e raquintau ch’jeu erel avon in per meins sez surstaus cura ch’ina dunna da Razegn ha tschintschau el tren romontsch cun mei. Tgei che maunca ein marcants cunfins sco denter Samignun e Scuol ni denter Flem ed Elm. Aschi in rempar duvrass ei denter Domat e Cuera e buca mo quellas tumas. Sper quei massiv duvrass ei cunzun in plaid pil salid derasaus egl entir intschess romontsch. Pertgei cun salidar cun «Allegra» en Surselva tradesch’ins ch’ins ei il pli grond turist e la risposta tudestga demotivescha quels ch’ein vid emprender. Sch’in indigen gi «Tschüss» avon che ir sun jeu irritaus: «Tgau» ed «Adia» ei gie schizun cumpatibel per tudestg.

Ina giuvna studenta en mia vegliadetgna, carschida si ella Tumleasca, ha manegiau ch’ella emprendess gie schon romontsch – mo tgeinin? Jeu hai cussegliau quei ch’jeu cussegliel adina. Igl idiom cun il qual ins ha ina relaziun persunala, per Sutsilvan ei quei denton grev e sch’ella sa lu tschintschar cun negin fa ei e buca plascher da saver in lungatg e cun emprender il lungatg ufficial fetschi ella matei plascher a negin. Pli bugen x-in romontsch che negin romontsch. Emprender in lungatg sco romontsch seigi simintgacass in gudogn e mondi probabel tschunsch per ella. Alla scola cantunala ora Cuera ha ella adina priu ei permal als Romontschs cura che quels discurrevan romontsch sch’ella era cun. Jeu hai declarau che la bilingualitad ei zuar per l’ina nossa pli gronda fermezia – perquei ch’jeu sun bilings sai jeu declarar ad ella nossa posiziun – mo per l’autra san Romontschs stiarner tons germanissems co ei vulan el dialog senza impedir la capientscha. Pli impurs ch’il lungatg ei e pli ault ei la retenientscha da dar vinavon mo in miez lungatg a ses affons. In lungatg ch’ei gnanc capavels da s’exprimer genuin e stauscha als cunfins schi spert ch’ei va sur igl ambient puril ora. Cul pledari grond possedein nus uss la pusseivladad da perver quel cun neologissems sviluppai ed inventai el mintgagi. Per duvrar quel drovel jeu tuttina la translaziun neu dil tudestg e gia pitescha la sintaxa dalla construcziun entras mia translaziun.

Aschia hai jeu empruau da dar in’egliada viaden ella Romontschia e da declarar daco ch’igl ei buc aschi sempel d’anflar in representant che tschontscha per tuts. Suenter tons discuors captivonts erel jeu leds da puder far viva cun treis ulteriuras romontschas presentas quella sera e serrar giu quella viva sera cun ina cumadeivla paterlada el lungatg-mumma.

Text: U. Candrian
Fotografia: Aleksandra Hiltmann

Legenda: Tschun giuvenils cun interess per il quart lungatg seradunai entuorn in Romontsch en il Café Für Dich a Turitg.


Suonda LATABLA!



Dar ina nota a questa contribuziun
(2 vuschs)
GiuRu

La GiuRu (Giu­ven­te­tgna Ru­man­tscha) em­pro­va da pro­mo­ver con­tacts tran­ter la giu­­ven­­te­tg­na da las tschintg dif­­fe­ren­tas re­giuns ru­­man­­tschas e da la bas­sa. Ella por­scha a giuv­nas Ru­­man­­tschas e giu­vens Ru­­man­tschs raps, com­­mu­n­i­ca­­ziun ed agid per la re­a­li­­sa­­ziun d’in pro­ject cul­tu­ral ru­mantsch. La GiuRu è uniun af­­fi­li­ada a la Lia Ru­­man­­tscha e po tra­­met­­ter qua­ter de­le­gads a las ra­­du­­nan­­zas ge­ne­ra­las. En­tant che la GiuRu fi­­gu­­re­­scha sco uniun te­­tga­la per las uniuns da giu­­ven­­te­tgna lo­ca­las, è la YEN la uniun te­tga­la da las mi­­no­­ri­­tads lin­­gui­s­ti­­cas da l’Eu­ro­pa.

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

La columna - sex sells

23 da mars 2017

Da Fadrina Hofmann - Sex, acts criminals e catastrofas - quai sun ils temas chi’s vendan statisticamaing il plü bain in gazetta. Schi’s lavura davent da l’Engiadina dvainta plü difficil...

Cult corporal sco nova religiun

24 da settember 2016

Da Rest Giacun Dermont - La religiun da noss temp è la moda. Ella dictescha co che l’uman ha da’s cuntegnair, tge ch’el traffica en ses temp liber e perfin...

Banadida telefomania

21 da favrer 2018

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Sch’il destin ei casuals – ni la casualitad destin

30 da matg 2018

Dad Annatina Nay - Mintgaton s’imaginel ina creatira che sesa vid ina meisa da lavur. Sin quella meisa ha ei nundumbreivel biars pupials cun notizas e cartas geograficas, forsa in giug...

Go to top