Prova da lectüra, Chalender Ladin 2020. Il capricorn – üna bes­cha superbgia, imposanta, ün simbol, ün mitus cun ün’istorgia fascinanta.

Güsta no Grischuns ans identifichain cul capricorn. Ad el nu’s chatta be illa vopna grischuna, eir Silvaplauna, Lavin, Tschlin, Ardez, ils circuls Sur Tasna e Suot Tasna e la Bergiaglia portan il boc da capricorn in lur vopna. Il capricorn es per no Grischuns però dvantà daplü co be üna bes-cha alpina in nossa vopna, el es dvantà ün label, üna marca, anzi ün prodot turistic.

Ma scuvrind l’istorgia dal capricorn stöglia admetter cha la reducziun da quella bes-cha imposanta ad üna marca turistica es ün pa simpla. Il capricorn spordscha daplü co sias cornunas – el zoppainta ün’istorgia fascinanta.

Il capricorn viva daspö millis dad ons quia pro no illas alps. I s’ha chattà disegns in cuvels cul motiv dal capricorn chi han var 30’000 ons, dimena chi sun gnüts pitturats dürant l’ultim temp da glatsch. Il capricorn ha stuvü bandunar da quel temp la spelma e las muntognas e guinchir in regiuns plü bassas sainza glatsch. Davo il temp da glatsch es el tuornà inavo in seis abitat oriund, inavo illas muntognas, sün blaischs alpinas ed illa spelma. Cur cha l’uman es lura eir tuornà in quellas regiuns haja cumanzà a gnir stret pel capricorn.

Chatscha e commerzi

L’uman ha fat chatscha sül capricorn our da blers motivs. Il capricorn gniva admirà sco bes-cha imposanta e ferma. Perquai es el gnü «mitifichà» e bod tuot dad el sco il pagl, las cornas, ils corduns e dafatta seis excremaints gnivan dovrats per far masdinas. Tschientiners a l’inlunga han ils umans ed ils capricorns pudü viver ün sper tschel, fin cha l’uman ha inventà la puolvra naira. A partir da quel mumaint ch’el gniva perseguità cul schluppet, nun ha il capricorn plü gnü ingüna schanza – el es plan a plan gnü desdrüt. Illa mità dal 17avel tschientiner d’eira il capricorn desdrüt in nossas regiuns ed al principi dal 19avel tschientiner d’eira quai il cas in tuot las Alps cun excepziun da var 100 exemplars illa regiun taliana dalla Val d’Aosta. Quista situaziun tragica dal capricon ha dat da pensar eir al silvicultur da quella regiun Joseph Zumstein. El es stat bun da persvader amo ad ün e tschel cumpogn da s’ingaschar pels capricorns. Cun forzas unidas ed ideas visiunarias tils esa reuschi da motivar las instanzas talianas da metter ils ultims capricorns suot protecziun. Uschè sun ils capricorns gnüts miss suot protecziun a partir da l’on 1821 da la chasa da la Savoia, e quai in tuot la regiun. Il salvamaint es gnü l’ultim mumaint. Dal 1856 ha il rai Vittore Emanuele II, declerà precis quella regiun sco ün da seis territoris da chatscha ed ha impiegà a divers guardgiasulvaschinas per survagliar seis territori. Uschè s’ha la populaziun dals capricorns remissa ed es creschüda fin la fin dal 19avel tschientiner sün bundant 3000 bes-chas.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Ün «paradis» per froduladers

Quist fat d’eira natüralmaing eir ün nouv «paradis» pels froduladers. Il marchà illegal cun prodots dals capricorns d’eira finanzialmaing fich interessant. Neir la gronda preschentscha da guardgiasulvaschinas impiegadas dal rai Vittore Emanuele II, nun ha pudü impedir la chatscha illegala, il fraud d’eira omnipreschaint. Ün frodulader cun nom Gabriele Bérard es stat il prüm chi ha gnü l’idea chi’s pudess eir marchantar capricorns vivs, già cha l’interess per quista bes-cha mistica d’eira uschè grond i’ls pajais vaschins. Dit e fat – quist es stat ün grond pass per Gabriele Bérard ma eir per no Svizzers. Tuot in üna jada as pudaiva s’insömgiar d’avair darcheu üna jada capricorns in nossas muntognas. Interessents per usöls our da la regiun dal Grand Paradiso d’eiran possessurs da giardins zoologics e parcs da sulvaschina, ma eir clubs alpins, societats da chatscha e persunas privatas. Quant grond cha l’interess d’eira ed impustüt quant lucrativ cha quist marchà d’eira, muossan ils predschs chi gnivan pajats per ün usöl da capricorn.

Il capricorn ha sia valur

Al cumanzamaint da quist commerzi, voul dir dal 1882, cuostaiva ün usöl 400.- francs, implü gniva pro üna contribuziun dad 80.- pel transport. Dal 1885 ha la secziun da chatscha «Diana» pajà per üna chavra chi’d es gnüda manada fin a Basilea perfin 1000.- francs. Ils predschs ils plü ots chi sun gnüts pajats per üna chavra da capricorn s’amuntan a 3000.- francs. Quai d’eiran sommas straminablas per quel temp, schi’s conguala cun pajas al di da s-chars 4.- francs o pajas al mais da bundant 100.- francs. Schi’s conguala culs predschs dad hoz, as poja dir ch’ün usöl cuostaiva tant sco ün auto da classa media. 

Legiai daplü aint il Chalender Ladin actual!

Il Chalender Ladin 2020 po gnir retrat via vendita online ed i'l Chesin Manella



Text: Chalender Ladin 2020, Anna Mathis, collavuratura Parc Naziunal Svizzer
Fotografia: Hans Lozza e Parc Naziunal Svizzer


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Alternativ, melancolic e fin - Intervista cun Ursina

09 da schaner 2017

Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...

In grond sigl sur las sumbrivas

18 da fanadur 2017

Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...

Berna first!

27 d'avrigl 2017

Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...

Charezzas e revoltas

12 da settember 2016

Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...

A la scuverta da Klaus Johann Grobe

06 d'october 2016

Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...

Cun il schlantsch frivol da la citad mundana

03 da schaner 2018

Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...

«Cu igl orchester ha sunau per l’emprema ga mias cumposiziuns hai jeu buca saviu retener las larmas»

19 da november 2017

Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester...

15 minuts cun: Romana Ganzoni

01 d'avrigl 2018

Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun...

Go to top