Sut las rodas: Surselva

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Sch’ins persequitescha las discussiuns politicas sil palancau svizzer savess ins manegiar che la politica sursilvana vegn discuttada. Ina pusseivla collavuraziun denter CVP e BDP sut in niev num dat da patertgar. Per che tuts sappien suandar mias ponderaziuns porschel emprem ina survesta dalla situaziun actuala avon ch’jeu vegnel anavos sillas structuras carschidas en nossa vallada.

Igl atun ha la CVP ch’ei era ferma en Surselva cassau ina frida. Mender ha ei denton tuc la BDP. Ils burgheis-democrats ein egl atun sgulai da 4.1% giu sin 2.6%. Tschun dad otg parlamentaris han piars lur sezs, ils treis ch’ein restai ein entrai ella fracziun dils crist-democrats ch’era pronta per midar il num dalla fracziun tier la fracziun amiez. Prontadad da midar num era cheu, pertgei tier la CVP sezza vegn il C che stat per valurs cristianas criticaus dalla partida. L’influenza dalla baselgia sesbassa pli e pli ed aschia sappien biars buca s’identificar culla combinaziun da politica e religiun cristiana. Gest quei ei ina gronda sfida per l’etica dil avegnir.

Buca mo l’influenza dalla baselgia seschminuescha, tuttas instituziuns tremblan. La midada actuala ei in fenomen ch’ins po persequitar sigl entir mund globalisau che influenzescha in l’auter sin moda rasanta. Tuttina porscha in’egliada el vargau schligiaziuns e selai cumparegliar cul moviment dad oz. L’epoca dils onns avon 1900 eran per biars era ina fin de siècle, in’expressiun oriunda dalla Frontscha dad in fenomen che ha era contonschiu la Svizra e la Surselva. Culla viafier ha ina nova energia contonschiu nos vitgs alpins e rut si las colligiaziuns carschidas sur tschentaners.

Jeu saiel mo relatar cuort da Sagogn, nua che la cumpagnia da mats ei svanida avon 1900, medemamein il chor Concordia ch’ei sesligiaus 1898. Il chor viril paritetic han ins refundau 1916 e la cumpagnia da mats 1936, denton mo cun mats catolics. Il vent ei semidaus ed in niev spert conservativ ei sederaus. Ferton ch’il politicher Anton Steinhauser (1840-1915) era fundatur d’ina uniun da catolics liberals ei siu fegl Alois Steinhauser (1871-1918) s’avischinaus al cuors conservativ-catolic da Caspar Decurtins (1855-1916), iniziant dils Tschespets. L’ala liberala fundada a Sagogn ei svanida e la “Lavina nera” ha dominau la politica sursilvana. Cun fusiunar ils dus romontschs da priedi e da messa ein era ils vegls ligioms tier la Sutselva vegni sut las rodas. En consequenza ei la germanisaziun dil Plaun, dalla Tumleasca e dalla Muntogna da Schons s’avanzada cun enorma spertezia.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Per turnar tier il spectrum politic. Ins vesa che nus capin aunc ils cavazzins duvrai e savein s’imaginar tgei posiziuns che quels umens havevan. Culla terminologia dad ozilgi ei capir buca pli aschi sempel. Neoliberals dat ei dretgs e seniasters, pia buca mo perviada lur conotaziun negativa ein quellas expressiuns dispiteivlas. S’imaginar il spectrum politic cun duas alas ei ina simplificaziun che falsifichescha la realitad dallas posiziuns. Ad absurdum meina quei il president dils stadis unis cun numnar l’antifa ina organisaziun faschistica.

In endretg svizzer ha buca mo il dretg da votar, na, el sesenta obligaus da votar – ed elegia dretg. Il seniester denton ei plitost in typ malign, dumengia da votar dierma el giu ni ch’el anfla buca la cuviarta. Perfin ils politichers dalla PS ein oz atgnamein purtaders dil stadi, pia enamiez dil spectrum politic. Sch’ins pren si il maletg d’in fier-cavagl dat ei negina organisaziun dalla vart socialistica ch’ei capavla d’ulivar ora las structuras faschisticas ch’ein existentas. La prontadad per violenza crescha gi per gi, era nus havein in problem cun rassissem. Gest tier la polizia, in mistregn che plitost conservativs e patriots exequeschan. Ei dat negina cunterpeisa e cun in tal lungatg vegn quei zuppau vi – il schaner 2033 eisi memia tard.

Perquei ein ils cavazzins dretg-seniester-amiez antiquai e duessen vegnir remplazzai avon ch’ina allianza denter BDP e CVP emprova da cementar quei cavazzin cun senumnar Allianza dil Miez. Silmeins la scursanida AdM fuss en tuts quater lungatgs la medema, mo era parallelas tier l’AfD selain sminar ella scursanida. Ins senta ch’ins vul ir a pesca tiels economs neoliberals cun strihar las valurs cristianas – e cheutras humanas – ord igl agen num. Sche quei succeda sut il slogan da representar il miez da nossa societad ei quei in scandal.

Cunzun temel jeu che l’ala conservativa dalla CVP vegn a destruir ils buns aspects dalla BDP che ha cunzun el Grischun muentau bia. Pertgei la CVP ha da vegl enneu ina structura da pussonza interna fetg dira – semegliont alla Romania. Exact cheu astgassen ils politichers ellas retschas dalla Surselva Romontscha prender in exempel e purtar en lur partida quei patratg. Culla fusiun denter Romania e Renania ein dus gronds nums i a piarder. Ils representants dils reformai e plitost liberals ein i suten ella structura dalla Romania catolica e plitost conservativa. Clar che la religiun ha ozilgi buc igl effect dad avon tschien onns, tuttina ein las vuschs prudentas svanidas. Perfin leu nua che duvrar rumantsch grischun fagess senn vegnan mo las vuschs populisticas udidas.

Cun Domat ha la Surselva Romontscha pers ina vischnaunca beinstonta che profitescha da sesanflar ell’agglomeraziun da Cuera – e mantegn tuttina il romontsch. Quellas vischnauncas agl ur fussi da rinforzar. Enstagl san ni las vischnauncas reformadas ni catolicas dil Plaun sco Trin e Flem ni Razegn e Domat buca s’identificar cun in num sco Surselva Romontscha. Il niev num dat enstagl fortificar il cunfin linguistic perfin dapli peisa als sursilvans tudestgs. Cunquei ch’ins ha creau ina Surselva Romontscha, san ins ir da quei enora ch’ei dat era ina Surselva tudestga ch’ei giustificada, per exempel a Glion.

Biling ei il grond plaid dalla politica linguistica contemporana, era dalla Ligia Romontscha. Mo tgi che promova in sistem biling en loghens da vegl enneu romontschs, pren als romontschs il davos flad. Sin ina casa da scola s’auda sulet l’inscripziun “scola”, sil luvratori duei mo “luvratori communal” vegni scret. Quei ei buca discriminaziun viers ils tudestgs mobein dau la schanza d’emprender in niev plaid romontsch, perfin turists schazegian quei. In vegl pur ladin ha getg ch’el capeschi nuot da politica, el seigi pur. Mo sch’ins metti dus purschals el medem claus, dil qual in ei ferms e tschel fleivels, sche magli il ferm per dus ed il magher crappa. Perquei fa ei buca surstar ch’igl ei cun Beno Niggli era in Grischun ord las retschas dalla BDP ch’ei sceptics concernent ina fusiun culla CVP.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: Pavel Dolgopolov

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dar ina nota a questa contribuziun
(0 vuschs)
GiuRu

La GiuRu (Giu­ven­te­tgna Ru­man­tscha) em­pro­va da pro­mo­ver con­tacts tran­ter la giu­­ven­­te­tg­na da las tschintg dif­­fe­ren­tas re­giuns ru­­man­­tschas e da la bas­sa. Ella por­scha a giuv­nas Ru­­man­­tschas e giu­vens Ru­­man­tschs raps, com­­mu­n­i­ca­­ziun ed agid per la re­a­li­­sa­­ziun d’in pro­ject cul­tu­ral ru­mantsch. La GiuRu è uniun af­­fi­li­ada a la Lia Ru­­man­­tscha e po tra­­met­­ter qua­ter de­le­gads a las ra­­du­­nan­­zas ge­ne­ra­las. En­tant che la GiuRu fi­­gu­­re­­scha sco uniun te­­tga­la per las uniuns da giu­­ven­­te­tgna lo­ca­las, è la YEN la uniun te­tga­la da las mi­­no­­ri­­tads lin­­gui­s­ti­­cas da l’Eu­ro­pa.

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Alternativ, melancolic e fin - Intervista cun Ursina

09 da schaner 2017

Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...

In grond sigl sur las sumbrivas

18 da fanadur 2017

Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...

Berna first!

27 d'avrigl 2017

Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...

Charezzas e revoltas

12 da settember 2016

Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...

A la scuverta da Klaus Johann Grobe

06 d'october 2016

Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...

Cun il schlantsch frivol da la citad mundana

03 da schaner 2018

Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...

«Cu igl orchester ha sunau per l’emprema ga mias cumposiziuns hai jeu buca saviu retener las larmas»

19 da november 2017

Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester...

15 minuts cun: Romana Ganzoni

01 d'avrigl 2018

Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun...

Go to top