Dad Indra-Maria Decurtins (GiuRu) - La tiara sontga ha ina gronda muntada per treis dallas pli grondas religiuns dil mund, il cristianissem, il giudaissem ed igl islam. Per in’jamna ein giuventetgna oriunds da tschun differentas tiaras vegni ensemen, per emprender d’enconuscher in l’auter, duront viver e uvrar cumineivel. Dasperas hai dau la pusseivladad da visitar marcaus cun gronda muntada per la situaziun politica e la religiun. Quei ha buca mo dau la pusseivladad da discussiunar sur da nossas culturas differentas, mobein era sur da conflicts grevs e las religiuns ch’ein per part la basa da quels conflicts.

Israel ei ina tiara ch’ei bia ellas novitads pervia dil conflict cun Palestina. Quei conflict marscha schon dapi decennis ed ha pliras caschuns. Per gronda part vai pervia da la tiara sezza e la muntada dils marcaus sogns. Ei dat regiuns, per exempel a Gaza ni certs marcaus el West Bank, omisduas regiuns da Palestina, che vesan pliras attaccas ni consequenzas dil conflict, che parts da Israel. Duront quell’jamna hai dau la pusseivladad da visitar marcaus sco Bethlehem e Jerusalem. Impressiononts ei il mir staus a Bethlehem. Il cunfin che sparta il West Bank dad Israel, fuorma per la gronda part mo ina seiv normala. En certs loghens dat ei denton era in grond mir, aschia sco a Bethlehem. Il mir ei aschi gronds sco quel da Berlin era, cun maletgs e messadis da graffiti dalla glieud sezza, mo era maletgs politics digl artist renomnau Banksy. La gronda part dils messadis cloma per l’avertaziun dil cunfin ed ina fin dil conflict. Sil mir eisi mez in fildirom cun spinas, per che la glieud sa buca surmuntar il mir.

Hebron, da l’autra vart, ei in marcau el West Bank, nua che las spuras dil conflict semuossan ualti fetg. Politicamein eisi in marcau spartiu en duas zonas, la zona H1 controllada dils Palestines e H2 per la gronda part dils Israelits. Ella zona H2, hai giu consequenzas per la glieud che viva leu, avon tut per ils palestines. Aschia dat ei en quella zona vias ch’ein serradas per palestines. Enamiez il marcau dat ei cunfins enferrai cun guardias da cunfin ch’ein tuts armai. Quei ei aschia per la ‘segirtad’ dils israelits che stattan en schinumnai ‚settlements‘, buca lunsch naven da quellas vias.

Sco turist sto’ins mussar ils passaports al cunfin da quellas vias. Tutsanua ein soldats, che sguardan, omisdus mauns sin in’arma aschi gronda, che jeu hai aunc mai viu en mia entira veta. Ins survegn in grond respect per quella schuldada , ed jeu vai sentiu en quei mument miu cor battir ualti fetg. Per nus eisi buca in problem da passar la duana. Ina collega da Palestina sto denton encurir in’autra via che nus per arrivar al liug destinau. Tschella vart dil cunfin ei buc in paradis. La via ei totalmein vita, dretg e seniester baghetgs che vesan o sco sch’els fussen stai vits per plirs onns. Pervia da che las vias eran serradas, ei l’economia totalmein ida empaglia e l’infrastructura sco scolas ni spitals ei svanida, aschia che la glieud ha buca pli saviu viver leu. Ussa sesent’ins sco dad esser sin ina via da spérts bandunada.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


Sper il conflict ei Israel, cullas regiuns da Palestina, ina bellezia tiara, cun cuntradas differentas. El nord e sper la mar dat ei bia verd cun palmas ed oasas. El sid eisi plitost desiert, ina cuntrada ch’ei era speciala. Era la glieud ein per la gronda part aviarta e toleranta.

Il project intercultural sez « construir e destruir mirs », organisaus dall’uniun NaturKultur, ha giu liug el Kibbuz Lotan, el desiert Arava, pia el sid dad Israel. Kibbuzim vegnan colonias collectivas cull’idea cummunabla e la structura democratica numnai ad Israel. Ella tiara dat ei oz varga duatschien Kibbuzim. Il special tiel Kibbutz Lotan ei ch‘igl entir Kibbuz marscha senza ressursas persistentas e mo cun energia ecologica. Il project da NaturKultur emprova da colligiar la giuventetgna dall’Irlandia, dall’Irlandia dil Nord, dalla Svizra, dad Israel e dalla Palestina. Il camp porscha la pusseivladad da vegnir, viver e luvrar ensemen, e d’emprender d’enconuscher culturas e tiaras differentas. Aschia habitavan nus en in camp nua che l‘electricitad vegneva producida a moda ecologica, ei deva tualettas senz’aua, tut che vegn compostau, grazia a sistems per dilapidar aua mo era rumien. Aschia vein nus era giu la pusseivladad dad emprender co baghegiar mirs cun ressursas persistentas, cun nuot auter che tratsch, aua e strom. Tut rumien ha sia muntada e vegn druvaus per baghegiar mirs ni schizun casas. La lavur cun ed ella natira dat in sentiment bunamein spiritual.

Israel e la regiun palestinesa ha bia da porscher. Quei temps ha dau a nus la pusseivladad dad emprender differentas lecziuns per la veta. Per l’ina eisi stau ina lecziun impurtonta el viver pli ecologic e persistent en in mund nua che ressursas necessarias per surviver, sco l’aua, van plaunsiu alla fin. Da l’autra vart vein nus empriu bia sur dil conflict che setila gia sur plirs decennis e sur dallas consequenzas per la glieud che viva leu, per ils israelits ed era per ils palestines. Ei resta mo da sperar ch’ei dat enzacu la caschun per la glieud che vivan leu da far pasch e dad arver ils cunfins per ina veta en cuminonza e carezia proximala, sco tuttas treis religiuns perdegheschan.

Suonda LATABLA!

♥ sustegnair LATABLA

 


 

Jeu sun slash ...

Dad Annatina Nay - Ils carstgauns vulan tudi categorisar, metter en truchets per capir. Tut quei ch’ins sa numnar pil num ei capeivel. Tut quei ch’ins sa exprimer san ins era capir. Nus essan diversitad heterogena. Affons, carschi, glieud veglia. Ils foss denter generaziuns ein profunds. La capientscha in per l’auter – savens forsa empau pintga?

Stuess buca tut flessegiar? Stuess buc tut esser en moviment? Nies mund – in mund pleins da generaziuns fluidas? Enstagl da quei: in mund plein carstgauns vegls cun spérts giuvens e giuvens che sedattan vegls e conservativs en lur patertgar. E lu dat ei aunc carstgauns che suondan neginas vias classicas – vivan senza cunvenziuns. En tgei truchet pomai metter lezs?
 
X, y ni z?
Generaziun x, generaziun y, generaziun z.
Tgei bustab eis ti?
X – la generaziun che selai buca secategorisar – tut che semischeida, tut en moviment, tut ei pusseivel – po buca sefixar.
Y – la generaziun „why“ – quels che damondan adina suenter il daco e dacum ed insumma.
Ni z? Datti gia ina generaziun z? Il rest, la fin?
Nus – carstgauns digl emprem mund astgein adina sedecider – per ni encunter: in studi, per ni encunter: l’amur, maridar, haver affons, far carriera, far negina carriera. Per ni encunter: haver raps, ni haver temps, viagiar, star a casa, prender drogas, far sport, consumar, spargnar. Decider, senza stuer prender risguard sin finanzas, situaziuns politicas, repressiun – tut ei avon maun – e quei en abundonza.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Ed jeu?
Ed uss sesenflar in mund nua che tut ei pusseival – in pensum per veta duronta. Sun jeu uss x, y, z? Forsa in tec da tut e tuttina nuot? En quei forsa x, en tschei in tec y, en zatgei auter forsa tut normala ... in dilemma.
Tgei sun jeu uss propi? Nua stun jeu? Jeu sun bia e tuttina nuot endretg. Forsa sun jeu tut enina? E lu entscheivel a sesanflar, jeu sun quei e quei e quei, in tec quei, massa quei e lu aunc tschei. Jeu sun ina summa da bia.

Sligiaziun slash!
Jeu sun slash. Slash, il streh cursiv denter dus plaids. In segn d’interpuncziun che vegn duvraus savens per sparter ni per enumerar. Jeu sun ina dunna /slash/ jeu lavurel sco grafichera independenta /slash/ forsa mintgaton era sco artista /slash/ jeu dun scola /slash/ jeu hai biars interess /slash/ jeu vi scriver /slash/ jeu vi viagiar /slash/ jeu vi buca schar metter mei en in truchet /slash/ vinavon, anavon, adina en moviment, adina fluid: viers gl’infinit ...
 

Text e fotografia: (c) Annatina Nay, http://www.annatinanay.ch/


Suonda LATABLA!



Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas chauras «linguisticas» or da la muntanera dals pleds – u cun auters pleds: mias «top tschintg» locuziuns cun chauras. Bavradas da la funtauna dal DRG.

1. tuppa chaura
Èsi insumma adequat da duvrar «ti tuppa chaura» per descriver ina persuna (per ordinari ina femna) main dotada cun intelligenza? Ils Engiadinais (refurmads) han almain l’opziun dad «esser scorts sco la chavra dal ravarenda», cura ch’els èn effectivamain scorts. Ma sche la tradiziun populara (panrumantscha) sa serva da la chaura per caracterisaziuns main scharmantas, sto bain esser insatge londervi. Èn chauras propi tuppas? Tut tenor mettain bain. Èn umans tups? Tut tenor … Mintgacas: tenor nossas locuziuns han persunas che crain da savair tut meglier, ma che na chapeschan gnanc in pip da la chaussa, «in spiert sco ina chaura» u ch’ellas èn «scortas sco la chavra dal vicari» – u sco quels da Medel din: «Quel sa tudestg sco las tgauras digl uestg.» Pia insumma betg.

2. bitschar ina chaura tranter las cornas
Co va quai: Bitschar ina chaura tranter las cornas? Para ch’ils Engiadinais san far quai, però be, sch’els èn maghers avunda – almain vi dal chau. A Zernez è perfin l’entir corp dad ina u l’auter uschè «meger ch’el gess tras las cornas d’üna chevra». Ma tenor mai: sch’in è abel da bitschar ina chaura tranter las cornas, lura n’è quel betg mo magher setg ed in zic gagliard, ma simplamain betg dal tut tschient.

3. far sco las chauras per il sal
Co dir, sch’insatgi è scharfira – p.ex. sin dultscharias? «Quella fa per ils grassins sco las chauras per il sal!» Quai po sa chapescha era vegnir extendì sin auters geners da garegiaments, sco quai che nus chattain p.ex. en in attest per Trun: «Quel fa per femnas sco las cauras pil sal.» E che regls e desideris na chalan betg cun la fin da la giuventetgna, mussa er ina locuziun da Dalin: «Las tgoras viglias letgan è bugen sal.» (Pli explicita ed explicativa che en il DRG è qua la remartga tar ils collegas da l’Idiotikon: die alten Geissen schlecken auch noch gern Salz – gemeint sind geile, alte Weiber.)

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


4. las chauras en ils seghels
Allusiuns maldeschentas sco sura fissan qua ed uss, al cumenzament dad in onn nov e net, in pau «sco las chauras che van per ils seghels», pia al fauss lieu. «Tü hast las chavras chi van pels sejels» vegn (u vegniva?) ditg en Engiadina Bassa als uffants che han la mutschigna en il fauss lieu, qvd. culond giu dal nas. Però: il maletg da las chauras en il seghel po bain esser bel, ma ozendi è’l probabel empè dad ina locuziun duvrabla plitost in lign.

5. ir sin chauras alvas
Qua e là guard’ins sin chauras alvas, p.ex. fixond palpiris alvs durant scriver (u betg scriver). Dentant, insacura èsi dad agir! E tuttenina ans dat x ina luna lura quel stumpel da simplamain far, senza grond plan e senza pasar las schanzas dad avair success – e lura giain nus sin chauras alvas. Per tschertins n’è quai – empruvar a bun gartetg – nagin chaprizi, mabain in motto, sco quai che l’exempel da Mustér ans mussa: «Jeu mun sin tgauras alvas, aber ampruar amprov’jeu.» Il parairi «quel va schon sin chauras alvas» po era vegnir duvrà per commentar stentas amurusas, numnadamain cura ch’in giuvenot va sin visita tar ina matta, malgrà che tut ils auters san gia ordavant ch’i na dat nagut ordlonder. Il pauper schani sa senta lura forsa sin la sava sco las chauras en ils seghels … Ma almain ha’l empruvà.

Fotografia: Chauras a Sufers, 1915 (O. Kunz / Fototeca dal DRG).

Suonda LATABLA!


Buna glüna

Da Romana Ganzoni - 
Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots da luxus (chi sajan listess mumaint prodots da massa, corregia la mamma), scha quist „outlet“ saja a Landquart, ch’el craja cha quel saja a Landquart, cha seis cumpogn da classa haja cumprà ün pullover da Polo Ralph Lauren, blau s-chür, discret, megacool.

La mamma nu s’interessa zist. Davo üna posa disch’la: Ingün’idea. Chat da quists lös üna varguogna, disch’la. Tuot be consum, disch’la. Scha’ls 24 december es üna dumengia vögl’na dafatta rivir ils affars, disch’la. Che varguogna, repet’la. Quai am va talmaing sülla nerva. E pullovers classics sun per glieud lungurusa, disch’la. E megacool, quai nu’s discha in cas, figl, inclet? Il figl sbassa l’ögliada. Voust ün panin, dumonda la mamma. Eu n’ha tut cun mai. Pan integral e chaschöl vegan. Voust? Na grazcha, disch il figl e da man ad ün paquet plain uorsins da gomma in tuot las culuors. La mamma tira sü il nas. San nun es quai, disch’la. Ma bun, respuonda il figl. De gustibus non...non, apunto, disch la mamma.

A Cuoira müd’na tren.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!


La mamma sta sü, ella sto ir sün tualetta, fingià daspö Sargans. Uossa va la spert, il squitsch es para enorm, il figl sfrigna. La mamma cuorra. E nu vain plü. Tschinch minuts passan. Desch minuts. Vainch? Il figl segua a la mamma, tschercha la tualetta, la prüma ch’el chatta es serrada a clav, sur la foura clav as vezza cler e net ün quaderin verd, curius. Il conducteur ha tachà sü il scrit „Defekt - Out of Order - Fuori servizio“, ün Spassvogel ha scriblottà suotnan „Pischa a chasa!“, il figl piglia seis culli our da la busacha e scriva suraint hahaha. Curius, inchün para da chantar aint illa tualetta chi’d es fuori servizio. Che diavel? Es quai la vusch d’ün kindel? Hei, tüüü, cloma il figl. Ingüna resposta.

Passà ils prossems duos vaguns clocca il figl vi da la porta da la tualetta da prüma classa in möd energic. Ingün stress, disch la mamma e ria. N’ha plaschair cha tü nun est partida cul auto da posta a Tusan, mamma, disch il figl e parta per darcheu tour plazza sülla pultruna da la seguonda classa. Davo üna ter pezza – il tren es fingià a Chastè – vain la mamma, ün zich spennada, las massellas cotschnas, e dumonda, co cha quai saja uossa cun quist pullover da Polo Ralph Lauren, cha quella marca nu detta quai sgüra na a Landquart, chi’s stopcha ir a Mendrisio, aint il „Fox Town“, cha quai poss’na far la fin d’eivna chi vain, scha’l figl haja vöglia. Ün pullover classic poust adüna dovrar, o?

Il figl püffa sü per la mamma es squassa il cheu. E cha uossa haj’la üna da quellas foms nairas, ün bel steak, quai füss uossa il maximum, megacool? Chi detta ün char restorant. Vè, giaina, disch’la al figl, quel ramassa sia roba e segua a la mamma chi ria dad ot da la buna glüna e picla our dal paquet dal figl ün uorsin da gomma orandsch.


Text: R. Ganzoni, Schlarigna 
Fotografia: www.pexels.com


Suonda LATABLA!

Viver

Da Michela Sutter (GiuRu) - Vais vus già üna vouta stüdgio che cha viver voul dir? Que es ün pled cha minchün cugnouscha e tuots craian da savair che cha que es. 

Ma dschè üna vouta a qualchün ch’el dess explicher viver e vus badaregias svelt, cha que nun es uschè simpel. Üngün viva listess scu l’oter e minchün ho sia egna istorgia. 

La vita es qualchosa complex. Nos cour batta daspö la terza eivna aint il vainter da nossa mamma. Ma es que già viver? U es que pür viver da quel mumaint davent cha nus ans essans consciaints da la vita? E che es il sen da la vita?

Sün quista dumanda ho minchün ün’otra resposta.

Mia resposta es, viver.

Scha mia vita glivra vuless eau avair amihs dapertuot sül muond. Eau am vuless algorder da bels mumaints, e da trists. Eau vuless savair cha eau d’he fat qualchosa our da mia vita. Ed impustüt cha eau la d’he passanto cun glieud cha eau d’he gugent, e cha ho gugent a me. 

Eir scha la vita es be ün stedi traunter la naschentscha e la mort es que l’unic stedi cha nus pudainsa influenzer.

Fè qualchosa our da vossa vita, cumanzè! 

 

Text e fotografia: M. Sutter

Suonda LATABLA!


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun

♥ sustegnair LATABLA

 


 

Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli.

Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in veritabel cudesch cun cuverta alva e piz-pagina cotschna, la cuverta levamain raplada ed ils titels engravads. Sin las paginas las poesias sursilvanas ch’il chantautur da Rabius ha mess en musica, cun translaziuns tudestgas e franzosas, enramadas da fotografias ambientalas, da divers pleds introductivs e da curtas biografias dals singuls poets, e lura, traclà vi da la vart interna da la cuverta, il disc cumpact cun las chanzuns, er quel d’in bel cotschen bordó – propi ina cumparsa festiva che dat a l’ovra la parita d’in term bunamain istoric.

Tge ha lura Mario Pacchioli fatg, ch’ins po discurrer d’in term istoric? Metter poesias rumantschas en musica, quai n’è nagut straordinari, quai capita dapi decennis e decennis, ils ultims quarant’onns perfin en vestgadira modernistica americana. Geabain, il musicist e chantant che viva oz a Paris ha tschernì per sia schelta – per la gronda part poesias pli veglias, Giachen Hasper Muoth, Gion Cadieli, Gian Fontana, Alfons Tuor – propi in vestgì da classica chanson franzosa, embellì dad in orchester sinfonic. E quai è vairamain in novum.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Nua ch’il «pur suveran» era antruras disà da passar si en la seriusadad da vuschs virilas muntagnardas, vegnan ussa questas «remas» tradiziunalas cun in schlantsch frivol da citad mundana franzosa, regordond a la furiusadad d’in Gilbert Bécaud, a la cordialitad d’in Charles Aznavour, gea perfin al melodrama d’ina Edith Piaf. U lura a la beffardia d’in Georges Brassens. Passond per massa stils or da salas da ball, geabain, in pau attempadas, il foxtrot en «Romontschs», il menuett en la «Neiv da stad», il sprechgesang impressiunistic en «Il spuentegl», la polca en la «Cura radicala», la valse musette en «La tour e la tempiasta», il tango en «Il ranver».

Sa chapescha, cun lieunga nauscha pudess’ins renfatschar a Mario Pacchioli ch’el celebrescha lirica «démodée» en in ambient musical medemamain ord moda, senza propi nagin segn da vulair confruntar quella maschaida cun in ristg pli actual, cun experiments sonors pli moderns. El ch’ha demussà anc sin ses ultim agen album «Rispondas» dal 2009 in fin nas per texturas detg avantgardisticas!

Ma sco chanta Mario en «L’affonza», l’unica poesia ch’el ha scrit sez: «…las ragischs da miu temps lasch jeu buc extirpar». Sias ragischs èn sper la verva rumantscha er il belcanto talian, e quel sa lascha resentir tras a tras, ina vusch che dumogna massa registers, che frasescha giagliardamain, che zaclina e zaccagna, dond a questas «chansons romontschas» propi in agen bol, rinforzà apunta d’in setting nettamain classic. Sco ditg, insatge daltut nov! (Guarda er l’intervista da Corina Gustin cun Mario Pacchioli.)

Mario Pacchioli: Remas (Chasa Editura Rumantscha)

Text: B. Vigne, Turitg

Fotografia: (c) Ester Vonplon, mariopacchioli.com

Suonda LATABLA!

 

 

PROSSEMS CONCERTS:
insembel cun l’orchester Kammerphilharmonie Grischun:

05.01.2018
20h
Glion, Klosterkirche
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.

25.05.2018
20h
Fribourg, Equilibre
REMAS - IL CONCERT
Mario Pacchioli cun l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun ed il Chor La Chanson de Fribourg

26.05.2018
20h
Chur, Stadttheater
REMAS - DAS KONZERT
Mario Pacchioli cun l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun ed il Chor La Chanson de Fribourg



Dad Asa S. Hendry - Ualti tgunsch ha il ren da plastic egl iert da mes vischins gia realisau dalunsch che jeu sun miez schelada e hai in tgau che miez sloppa da tut las gliestas che jeu stuess liquidar, schiglioc havess el buca invidau mei aschi spontan ad in vin cauld.

Sche jeu lessi buca prender plaz in’uriala per paterlar empau. Bien pia – cun rens discuoran ins buca ton, cunzun buca cun quels da plastic, va ei atra il tgau a mi e dun in cumpliment per sia biala cadeina da cazzolas che penda entuorn siu culiez. El manegia ch’el fuss ensesez leds da saver nua che la bescla sesanfli, ils vischins hagien denton scumandau da stizzar quella sfarlatada d’energia. El hagi schon raschun, ei vesi denton halt tuttina aunc ora bi, detg jeu e pren igl emprem sitg dil vin cauld ch’el ha dau a mi enta pugn.

« Engraziel, neve ». « Negin problem ! »

Tgei che marschi allura aschia damonda il ren. Tut marschi – Nadal halt.  « Nadal halt », di il ren e scrola sia corna da plastic. Nadal seigi plitost empau ina malspirtusadad,  sburfla el sinquei. Tgei che fa surstar mei empau, per in ren stuess Nadal bein esser IL temps digl onn. Sin la damonda daco ch’el seigi lu buca aschi incantaus, marmugnia el enzatgei sco : « Dapertut quei huora glitzer plunderwerc », e muossa sin sia cadeina da cazzolas. Jeu dun il tgau e pren in sitg vin cauld. « Il Manor a Cuera dat e sissu mintg’onn ina ». « Di nuot », il ren schigia da siu cup.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


« Liuas ti buca sche ti beibas daquei ? » « Nana, va schon », marmugnia el e fa viva. Sche jeu seigi era aschia el stress sco il rest da quella societad da consum che cumpra sco stuorns tut il plunder nunnecessari,  damonda il ren e catscha en bucca in toffifee. « Depressiun da Nadal ? » damondel jeu. Il ren metta uiersch siu tgau e siara giu in egl. « Forsa empau ». « Capeivel…»  « Star ella plievgia e far aschia sco sch’ei fuss unviern dat ad ins il rest », manegia el sinquei ed entscheiva a tagliar si ina mango. « Climate change is real, bitch » di el siper ella e damonda mei sche jeu lessi era in toc.

« Bugen », rispundel jeu.

« Ed aunc in vin cauld ? », damonda il ren.

« Aunc pli bugen ».

« Depressiun da Nadal ? »

« Forsa empau » marmugniel jeu.

« Viva ! »

« Viva ! »

 

Text: Asa S. Hendry, Cuera
Fotografia: pixabay.com

Suonda LATABLA!

 



I love regals

Da Corina Gustin - La festa da Nadal es be ün per dis davent ed il mais d'Avent va a fin - per blers il temp il plü festiv e magic da tuot l'on. Per mai eir. Eu sun ün grond fan da l'atmosfera da Nadal, a mai plaschan spassegiadas tras cuntradas decoradas. Saja quai üna via tras üna cità chi splendura da glüms artifizialas, ün god cuvernà cun la prüma naiv o ün marchà da Nadal. Ed a mai plaschan ils regals


Eu nu craj chi saja necessari da posseder bler per augmentar la cuntantezza perche a la fin dals quints passa il plaschair vi da robas materialas davo ün pitschen mumaint. Ma listess sun eu ün grond fan da bös-chins da Nadal imbelits cun cullas, ghirlandas, lametta e da muntognas da pakets suotaint.

Daja propcha glieud chi nun ha plaschair vi da regalar o survgnir regals?

Sün tuot il muond vegnan fat regals cun l'intenziun da mantegner e rinforzar relaziuns, il barat da quels es adüna fingià stat important per la convivenza paschaivla. Dafatta Burger King e McDonalds rodlan aint ils burgers in ün palperi – eir sch’els vegnan pajats e mangiats güsta aint il restaurant. Perche? Pervi da la psicologia dal regal e dal sentimaint positiv da pakettar oura quel! Il burger es üna recumpensa, ün regal a sai svess.

Pakettar oura regals da Nadal renda istessamaing furtünà, eir sch'els nu cuntegnan il plü nouv gadget electronic o l'ultim parfüm da la Lopez. Eu craj cha minchatant s'invlida chi's pudess metter aint üna fuatscha grassa, roba zambriada, ün bun per üna gitta cul velo, per üna grillada in cumpagnia, üna collascha da fotografias o simplamaing ün disegn. Trocclas veglias, chi vess cret, s'adattan bainischem per pakettar aint TEMP in fuorma dad üna pitschna surpraisa da Nadal. Instrucziuns, usche nomnats "tutorials", per transfuormar s-chaclas veglias as chatta dapertuot i'l internet.

Bleras jadas nu's saja che regalar o forza as haja tema da regalar alch foss? Esa perquai il plü simpel da na regalar insomma nüglia e sco compromis ed our da fairness na vulair svess ingüns?

Regalar inavant regals?

Avant ün per eivnas n'ha eu chattà il svagliarin da meis sömis aint in üna butietta bunmarchada plain teclarias; ün bel plat dad ura alb, raduond cun ün schic rom dad or glüschaint sün peis elegants. Il plü important e genial staiva scrit grond e gross sülla trocla: "No tic-tac!" Ün svagliarin chi nu fa tic-tac, chi's conzentrescha sulettamaing sülla lavur da sdruogliar e na sül tegner sdruoglià. Ün prodot frances co ch'eu n'ha pudü leger ün zich daspera. Magnifique. Il s-chazzi chattà inaspettadamaing d'eira subit gnü pajà e transportà cun ün dalet immens infin in mia chombra da durmir. Il sentimaint d'extasa pero as vaiva transfuormà in milla segns da dumonda pac davo avair mis aint las battarias. El nu faiva "tic-tac", quella part d'eira güsta. Impè faiva'l "t-t-t-t-t-t-t-t" in ün tempo nervus ed extrem, eu dschess circa 74 jadas la secunda, 105 decibels.


La soluziun

Uossa che far cul svagliarin? Ün cuort mumaint n'haja stübgià da til pakettar darcheu illa trocla e da til regalar a meis Chef da Nadal. Forsa vessa'l gust e sün seis pult füssa amo lö per decoraziun. Sia maisa da scriver es trista e vöda, vödischma sco üna plazza da parcar davant las pendicularas in mai. Minchatant cuorra'l tras ils büros in tschercha dad ün culli. Perche na, el am vaiva regalà ün scussal cun scrit sü "Napoli" l'on passà. Eu nu m'algord ch'el d'eira stat in Italia in vacanzas uschè cha quel vess eir pudü esser splachà indirectamaing aint il pakettin cotschen sün mia maisa da scriver.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


El til pudess eir regalar inavant scha'l voul, fin cha l'ura chatta il possedur perfet. Forsa istess nö. Eu til pudess regalar ün disegn. Forsa ün disegn dad ün Hamburger.

Noss regals ad oters tradischan nossa persunalità.

Stüdis scientifics sur da la psicologia dal regalar mainan a la conclusiun cha noss regals e natüralmaing eir la maniera co cha no tils preschantain saja fermamaing colliada cun nossa persunalità.

 

Persunas cun trats narcistics per exaimpel regalan chosas exclusivas, extraordinarias o insolitas. Cun quai cha els as saintan unics e specials voulan els laschar sentir medemmamaing a la persuna chi survain il regal. Els nu san s'imaginar cha ün oget da pitschna valur economica possa satisfar. Persunas activas cun segn per aventüra nu cumportan la rutina e regalan perquai robas insolitas chi nu's po tocker sco per exaimpel visitas pro'l coiffeur. Persunas cun paca capacità per empatia cumpran il prüm chi vain per mans, persunas sensiblas cun grand cour nu's fan impissamaints quant cha'l regal cuosta, l'important per els es cha quel fetscha grond plaschair al visavi. Perfecziunists han il plü greiv da chattar ün chosa chi’d es tenor els adattada sco regal e lura tschüffan els plü tard la crisa scha l'imballascha survegn üna mala foda ed uschè inavant.

I nu para simpel da chattar il regal perfet ma schi's fà attenziun e's prouva dad identifichar la caracteristica dad üna persuna (psicologia inversa) s’augmainta la schanza da chattar alch chi fa plaschair. A la fin pero es minchün quai ch'el es ed ha si'aigna idea dad ün regal.

L'important es ch'el saja pakettà aint in ün bel palperi e ch'el splacha suot il bös-ch da Nadal ;)
 

Text: C. Gustin, Turitg
Fotografia: pixabay.com

Suonda LATABLA!

 



Da Fadrina Hofmann – Bap balantschescha sün üna sopcha e prouva da metter guliv la staila da Nadal sül bös-chin. El blastemma. Sco minch’on. La staila nun es amo mai statta gualiva, ma bap prouva mincha jada da perfecziunar la pusiziun da quista staila d’or. Mamma intant paquetta aint ils ultims regals. Per furtüna vaiva la vaschina amo avuonda rollas da palperi cun sü flöchins da naiv ed anguels. Mia funcziun es sco adüna quella da metter maisa e da far la decoraziun. Ils magöls da cristal glüschan illa glüm da la saira, süllas serviettas n’haja avant amo svelt stuvü disegnar ün pêr stailinas. Quellas nu daiva simplamaing ninglur cun motiv da Nadal. Mo almain vaina pudü far hoz a bunura amo grassins per tils metter sün mincha servietta. I’s doda a tschüblar a bazegner in chadafö. El cuschina sia pulenta da Nadal – sco minch’on. Nona es ida perdavo a las tantas ed a la schlaffada da cusdrins e cusdrinas a la staziun – sco minch’on. Bainbod sarana qua e lura cumainza la gronda festa.

Livia vain aint in stüva. Ella es clitsch-cregna. „Jon ha squittà giò a mai cun sia nouva squitta dad aua“, decler’la süll’ögliada critica da mamma. „Schi va our in lobgia e picha sü il t-shirt e las chotschas cuortas per cha’l sulai süainta tuot. E lura at preparast pella tschaina“, disch mamma. Ella as volva vers bap: „E tü tirast eir oura quistas shorts. Eir scha no vain 25 grads coura, pro la festa da Nadal ans faina schics“. Bap dà amo ün sguard malcuntaint sülla staila torta e vain lura giò da la sopcha. „Nadal in lügl, quai po be esser ün’idea da tai“, disch el a sia duonna e tilla dà cun passar ün bütsch sül frunt. Eu stögl surrier.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!


Livia es la cuolpa cha no festagiain quist on duos jadas Nadal. Na, vairamaing es il sömmi da meis genituors la cuolpa. Australia. Emigrar lessan bap e mamma, fingià tuot mi’infanzia hana discurrü da quai. Uossa esa uschè inavant. Ed a Livia ed a mai nu resta oter co da paquettar nossas valischs. Livia s’ha vairamaing allegrada sül nouv pajais: kengurus, coalas, sablun e mar, peschs in tuot las grondezzas e culuors. Juhè. Ma lura, avant bundant ün’eivna, ha’la fat üna scuverta sgrischusa. In Australia – almain là ingio cha no vivaran in avegnir – nu daja bös-chins da Nadal! Ed in Australia nu saraja mai plü Nadal uschea sco cha no til festagiain minch’on cun nossa gronda famiglia. Davo quista scuverta d’eira Livia be moc e larmas. Mai plü l’odur da pin in stüva, mai plü sezzer in 15 vi da la maisa e tadlar las dispittas da tanta Sara e tanta Aita. Mai plü giovar UNO culs cusdrins suot maisa. Mai plü mangiar la pulenta da Nadal da bazegner...

Davo üna saira fich melancolica – intant vaiva Livia infectà eir a mai cun sia depressiun da Nadal – vaiva mamma gnü l’idea. No festagiain amo üna jada Nadal „sco adüna“. Ils invids d’eiran svelt fats. Per furtüna partan tanta Sara e cumpagnia pür ün’eivna plü tard in vacanzas a Rimini. E no, no partin puschman per cumanzar nossa nouva vita da tschella vart dal muond. Paquettà vaina tuot fingià. La chasa es bod vöda. Bun cha mamma vaiva laschà sül palantschin da nona e bazegner la roba da Nadal e la vaschella da festa.

I’s doda vuschs our in piertan. Id es ün vaira travasch coura. Nossa famiglia es rivada. Livia siglia dad üna tanta a tschella, brancla a sia cusdrinada ed es in ün’agitaziun. Adonta da las chaluors ha’la trat aint il pullover cun sü il Niculaus, quel lomin ch’ella vaiva gnü aint fingià als 24 da december l’on passà. I’m vegnan las süjuors be a tilla verer. Intant es tuot preparà pella festa. Nona vain culla platta cun toast e salmun. I dà Rimus e vin da Porto sco aperitiv. Mamma impizza las chandailas in stüva. Las tendas sun trattas per cha la clerità da la saira da stà nu disturba l’atmosfera da Nadal. Bap ha paquettà oura las plattas da bazegner culs classikers americans da Nadal. Bing Crosby chanta „I’m dreaming of a white Christmas“. Nona chantina. Tuots discuorran, rian, bap skerza cun sia sour ch’el nun ha vis daspö Nadal plü. Ils mats barattan cartinas da Panini. Eu stun ün pa da la vart e contaimpl a mia famiglia. Dandettamaing n’haja ün sentimaint profuond da comunità. Sco adüna a Nadal.

Text: F. Hofmann, Scuol
Fotografia: Pexels.com

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els passentan lur temps cun far nuot e cun spitgar sin Godot. Els sez enconuschan buca Godot, els san gnanc sch’ei dat insumma el. En certs muments han els denton speronza che Godot arrivi beinprest. Spitgar sin Godot ei in’activitad senza senn – forsa schizun empau lungurusa. El cumpara numnadamein mai. Il sulet che varga ei il temps. Estragon e Wladimir spetgan.

Muments vits

Per beinenqual ei spitgar in temps nizeivel, per auters ina peina. La veta ei spitgar – ils carstgauns quels che han da spitgar. Mintgin – ti ed jeu. Alla cassa dil Volg, sin posta, alla staziun dil tren ni alla staziun dil bus. Avon il kino, avon il teater, avon la bar. Savens el restaurant. Al runal ni per ir sin tualetta. Sin rispostas, sin persunas, sin muments, sin midadas. La sera en letg sin la sien, la damaun sin ch’il svegliarin scalini. Sin l’amur dalla veta, sin la fin d’ina sesida lungurusa, sin l’entschatta da zatgei interessant, sin ch’il mund mondi sutsu, sin ina naschientscha ni sin la mort. Il temps da spetga para savens vits. El varga pli plaun, el ei liungs – sligiaus dil sentiment da temps. Nus spitgein e sperein sin in mument d’acziun – sin il mument che Godot cumpara.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Spitgar ei lungurus

Il temps da spetga ei in temps denter dus temps – en in cert senn ina zona vita, in temps che nus lein savens puspei emblidar, perquei che nuot para da schabegiar. Forsa schizun in temps empau lungurus? Duront spitgar mirein savens viaden el telefonin, scrivin tonnas messadis, repartin likes, tedlein musica e navighein tras la reit digl internet per sepiarder sin paginas infinitas. E lu vesin nus che la persuna che ha recepiu il messadi da whatsapp ha gia legiu el. Ok ... e nus spitgein – sin sia risposta! Tenin strusch ora la tensiun.

Daco ha ella buca gest scret anavos a mi? Ha ella buca temps, ni forsa enzatgei pli perdert da far? Vul ella buca scriver, ni ha ella forsa autras prioritads?

Nus mirein per l'aria – contemplein ils carstgauns entuorn nus, tedlein lur dialogs ni silmeins fragments da quels e fagein apparentamein nuot.

Ti sas buca patertgar nuot

Quei ei nunpusseivel. Estragon e Wladimir fan nuot auter che spitgar sin Godot e patertgar igl entir temps vid quel, schegie ch’els enconuschan buc el. Jeu contemplel la dunna cun il manti tgietschen, fetsch in link tier la persuna ch'jeu hai scret il messadi e sedamondel daco ch'ella ha aunc adina buca rispundiu?

Ok, sch'ella rispunda buca tochen damaun marvegl dun jeu in telefon! Jeu spetgel e fantiseschel – emprovel da sedeclarar la situaziun, enquerel declaraziuns per mei e pil mund. Forsa ha ella veramein buca temps. Jeu spetgel. Jeu stoi tener ora da spitgar. Igl ei buc sempel e perquei forsa insumma buca lungurus, mintgaton schizun empau stentus. Spitgar e schar vargar il temps, senza piarder la pazienzia. Jeu spetgel e sperel che Godot arrivi tuttina aunc e ch'il toc da teater prendi forsa tuttina ina fin da surpresa.

Funtaunas: Becket Samuel, Waiting for Godot, 1952
Text e fotografia A. Nay, http://www.annatinanay.ch/


Suonda LATABLA!



Pagina 10 da 15

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

La columna - Banadida telefomania

21 da favrer 2018

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top