Da Rest Giacun Dermont -
In dals pli vegls mitos enconuschents en la cultura occidentala è l’existenza dad unicorns. L’idea chi pudessan exister creatiras da tarabla talmain fantasticas giascha profund en la conscienza umana. I dà biologs che sustegnan ina tesa ordvart interessanta davart l’origin da quest mitos remarchabel.

Danunder deriva mo l’idea chi pudessan exister chavals cun corna? L’origin dal mitos da l’unicorn è bler pli vegl che las istorgias ed ils comics da Walt Disney ans suggereschan. En las tarablas da Grimm, che pon vegnir consideradas sco ierta culturala da gronda muntada, gieua l’unicorn già ina rolla impurtanta. Tenor la scienza archeologica n’hai mai dà in chavagl cun in corn, ma l’idea d’ina tala creatira da fantasia è probablamain bler pli veglia che quai ch’ins ha pudì supponir enfin ussa.

Savida che sa mantegna durant tschentaners

Ils frars Grimm n’ans indicheschan deplorablamain betg exactas funtaunas da lur istorgias. Malgrà las eventualas inspiraziuns fantasticas d’in dals frars „n’èn tarablas e mitos a la fin nagut auter ch’experienzas da la sort umana creadas e furmadas, dadas enavant entras ils tschentaners“ (E.Aeppli, Der Traum...). L’istorgia dal schnederin valurus cumpiglia in unicorn. Vuland attachar il schnederin resta l’unicorn pitgà cun ses corn en in bostg. Er ils filosofs grecs discurran d’unicorns.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


In unicorn sco animal da chasa

Pir il possess d’animals ha possibilità a l’uman d‘extrar or da ses esser nomadic e da daventar chasans. Senza las restanzas organicas d’animals na fissi mai stà pussaivel da cumenzar a cultivar plantas ed erbas. Bainspert suenter la domesticaziun dals emprims lufs han ils umans cumenzà a tscherchar animals da meglier niz. Uschia è la tratga da biestga naschida cun la domesticaziun dals bovs selvadis en il territori da l’odierna Arabia. Anc pli adattada che la vacha per domesticar fiss stada l’antilopa d’oryx; in animal cun atgnadads admirablas. Il clima preferì da l’antilopa d’oryx è chaud e sitg, ses basegn da baiver sumaglia a quel dad in camel. Cun sia grondezza e cunzunt cun ses corns impressiunants cumbatta ella cun success liuns, tant ch’ins vess pudì tegnair daplirs dels. L’antilopa d’oryx è dentant enfin oz restada ina creatira che na s’ha mai laschà domesticar. Ella è pronta, perfin en perschunadad umana, da desister sin mintga emprova da rumper sia veglia. Ella è pronta da murir da la said per sia libertad. Perquai è‘la libra.

Imaginaziun dultscha versus realità crudela

Che contrast cun chans e giats e chavals. U giaglinas. Vachas domestitgadas perencunter èn sa sviluppadas per nos grond profit. Nus (ed auters) las avain tratgas ad animals d’auta prestaziun. Las vachas las pli profitablas sa rechattan ironicamain en l’Arabia saudita. Quellas vachas na vesan en lur vita mai ina pastgira e vegnan pavladas unicamain cun pavel concentrà. Er en Svizra vegnan vachas nezegiadas a moda intensiva per la producziun da charn e latg.

Quant ipocritic (engl.: hypocritical) èsi en quest connex d’esser schocà da cumbats da taurs en las arenas da la peninsla iberica. I vegn tschessentà il fatg ch’ils taurs spagnols gaudan almain ina tratga d’auta qualità, er sch‘els vegnan mazzads a moda crudela. Il torrero Victor Barrio ch’è mort questa stad tras in culp d’in taur è vegnì surchargià postum cun gomias da glieud da l’entir mund. Er en Svizra hai dà talas reacziuns, tar nus, nua che la majoritad dals vadels masculins vegnan battegiads cul num „Mast“.


Fotografia: https://www.pexels.com (CC0)
Text: Rest Giacun Dermont, Cuira

 

FA PART! Commentescha sutvart!

+++
Il spiert da cuminanza è important ed uschia è mintgin bainvegni da sviluppar quist project cun nus; Igl è pussaivel da registrar events e nus publitgain Vossas novitads. Scha vus avais gust da contribuir in artitgel ans pudais trametter in e-mail sin This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Da Annatina Nay - Ir en vacanzas e pachetar la valischa ei ina sfida. Tgei sto cun e tgei sa star a casa? Essas vus experts da pachetar? Veis vus tipps e trics? Pachetar duei esser bein ponderau – denton buca memia cumplicau, la fin finala duess ins semplamein saver guder las vacanzas!

Jeu  mon mintgaton sin viadi. Savens buca ditg e buca lunsch, mo ina dallas pli grondas sfidas per mei insumma ei da pachetar la valischa, ni vess jeu forsa tuttina duiu prender quella gada in saccados, ni ina tastga? Quei fuss forsa stau pli pratic. Ei gioga atgnamein negina rolla sch'jeu mon naven paucs dis ni pliras jamnas.

Prender cun mei vuless jeu naturalmein adina miu entir tener casa.

Il pli grond problem ei per mei numnadamein da pachetar tut quei ch'jeu drovel e decimar quei sin in pli pign spazi pusseivel. Savens prendel bia memia bia cun mei, per tuttas eventualitads, resti encunter la plievgia, differents calzers, minimum in lismer cauld, t-shirts en masse – ins gie sa mai tgeinin ch'ins ha gest gust da trer en! Cudischs, minimum treis, crema da sulegl e shampo, quei e tschei ... Jeu hai gia empruau ora differentas tecnicas da pachetar.  

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45


Per exempel varianta in: stiarner ora sil letg tut quei ch'jeu vuless bugen prender cun mei, sortir las caussas, lu encurir ora da tut quei hardumbel quellas ch'jeu drovel per propi ed alla fin aunc inagada decimar per la mesadad – volià.

Exact ton va en mia valischa.

Mintgaton sedecidel jeu era per varianta dus, la varianta spontana. Jeu entscheivel a pachetar e mettel tut quei ch'jeu anflel e tratgel da duvrar directamein ella valischa. Aschia calel da pachetar cura che la valischa ei pleina, mo deplorablamein piardel cheu savens la survesta. Jeu pacheteschel meinsvart puspei ora tut e e midel sin varianta in. Jeu hai era gia empruau da far gliestas e nudar minuziusamein ordavon quei ch'jeu drovel, mo lu sepiardel savens en detagls e piardel il plascher vid pachetar.

Aschia ch'ei dat aunc la varianta quater. E quella ei la varianta radicala.

Jeu hai temps mes'ura da pachetar e fetschel la segira ch'jeu hai segir e franc cun mei mia buorsa, miu telefonin e mias cartas da banca, siarel la valischa miez pleina ed arvel ella pér cura ch'jeu sun arrivada el liug da vacanzas. Ed enstagl da pachetar ora la valischa mon jeu gest a far shopping. Barschuns da dents e crema da sulegl datti quasi dapertut.

Fotografia: pixabay.com (CC0)
Text: A. Nay, Turitg
Emprima publicaziun sin latabla.ch: 4 d'avust 2016

 

Suonda LATABLA!

Da Dominique Dosch - 
Igl è ena notg mievla. En fi artifizial imposant fò onour alla festa naziunala digl 2016. Aspectatours ed aspectatouras stattan sen la terrassa davant la tgesa federala ed admeiran igl firmamaint an tot las calours. Dantant na fon els betg stem dalla gleisch tgi schluita dascousamaintg or dallas fanestras davos lour dies. La Sala digls pass pers è illuminada…

Davains ò li ena festa particulara. Ena cumpagneia da trenta dels vistgeida scu d’en’otra epoca è reparteida aint igl lung corridor e sa divertescha baterlond e bavond. Cunter las pareis èn pusadas armas scu schluppets, lantschas, spadas, en balester e scuts tgi preschaintan diversas vobas. En urs cun ena tschitta neira anturn culiez zappigna adretgse tranter igls giasts ed igls serva elegantamaintg buccadignas digl sies tablet. Ve d’ena meisa spir battungs davos aint igl cantung è s’installo en ulteriour urs cun tarmenta uregliers. El procura per musica tgi lascha filar igls sentimaints. “En viva sen donna Berna, tgi ò realiso scu mintg’onn ena tala festa grondiousa! E viva sen 725 onns Confederaziun!”, cloma Guglielm dulzond la sia maseira da biera plagna. “Viva!”, consaintan igls oters an chor.

Henri, tgi è pitost ancunaschaint scu signour Dunant, è sa pers ensacu tranter igls generals Guison e Dufour. Per cletg vign el delibero digl raschieni davart strategias militaras cura tgi general Guison ò finalmaintg igl curasch da dumandar Tigurina Virgo per en solt. Cun en surreir sot igl sies snuz peglia’l igl sies tschaco giu digl tgea e s’anclegna davant l’allegoria da Turitg. Dasperas baitan Pestalozzi e Piaget seriousamaintg dalla pedagogia dad ozande. “È chegl polpa?”, dumonda Banadetg en urs tgi porta ena nova tgargia da delicatessas. Lez para betg d’ancleir rumantsch. “È chegl polpa?”, repeta igl castelan cun en tung malpaztgaint. Igl urs davainta nervous.

Bü… bü… Bü-bündnerfleisch…
Banadetg dat digl tgea e pecla en pêr talgias. Sessour ò’l danovamaintg angal ple îgls per la gronda donna cugl tschapel d’arbaias. Excepziunalmaintg porta ella en lung vistgia cotschen tgi intunescha la sia figura graziousa. Ella è profundada an en discurs cun Geneva, tgi è davantada ena buna ameia davent tgi stattan ansemen sen en postamaint dasper igl Lai Leman.
 

Deplorablamaintg ò igl castelan sez betg schi ena bela cumpagneia aint igl sies curtgign a Coira… Igl patratg da stueir turnar dumang marvegl segl sies post lungurous igl dat en stompel. Giond an etas marscha’l ve e las saleida s’anclinond.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


"Signour Fontana. Galdiz la festa?" dumonda la donna an cotschen curtaschevlamaintg. “An mintga cass, donna Helvezia. Ma igl patratg agl cumgea per en antier onn am fò gio ossa malaveta. Ia Az anvidess perchegl gugent eneda segl mies casti…” General Wille para d’aveir santia l’invitaziun e bergla: “Hohoo! Te ambleidas tg’igl ties possess d’origin totga agl Origen!” Winkelried conferma: “Ea, betg igl pigle mengia serious. El ò bavia scu sch’el vess ena rosna aint igl vainter…” La risada cordiala è betg udibla oravant...

Plang a plang sa sveida la terrassa davant la tgesa federala siva tg’igl spectachel è termino. Curt avant l’alva digl de betg olma remartga igls dus cars all’antrada dalla tgesa federala, tgi portan alla finala igls giasts nocturns anavos a lour posts. Er l’ospitanta Berna turna tar la sia truasch alla curt interna. Purtond igl sies scut e la sia lantscha sa lasch’la gidar dallas quatter staschungs da scliviglier sen la pitga ota e sa metta an posiziun. Cun en surreir cuntaint sen fatscha spetg’la igls amprems radis digl suglegl. Ossa spera la represchentanta digl martgea Berna simplamaintg tgi nign vign a percorscher igls rentgs blos sot igls sies îgls.

Fotografia: S. Inderbitzin, Cuira 
Text: D. Dosch, Friburg
Emprima publicaziun: 01.08.2016


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:

 

 

Pagina 15 da 15

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

La columna - Banadida telefomania

21 da favrer 2018

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top