La Lia Rumantscha e la Chasa da la Translaziun Looren envidan al lavuratori Traversadas litteraras. Il lavuratori orientà a la pratica sa drizza a persunas activas sin il champ da la litteratura da lingua rumantscha che scrivan, translateschan u lectoreschan texts rumantschs e/u tudestgs. Quest tschintgavel lavuratori metta l'accent sin la prelecziun dad (agens) texts.

Cun sustegn amicabel da la Fundaziun per la cultura Pro Helvetia e da la Fundaziun Oertli.

Venderdi, ils 2 d'october 2020, 10:00–18:00
Junges Literaturlabor JULL, Bärengasse 20, 8001 Turitg
Cun sustegn amicabel da la Fundaziun per la cultura Pro Helvetia e da la Fundaziun Oertli.


Program
09:30–10:00 café en il Kaffeehaus zur Weltkugel, JULL, Turitg
10:00–12:30 Prelecziun dad agens texts cun il coach da retorica Werner Geiger, part I
12:30–14:00 gentar en il Kaffeehaus zur Weltkugel
14:00–15:00 Preleger u performar. Co fan auters? Cun Flurina Badel
15:20–17:00 Prelecziun dad agens texts cun il coach da retorica Werner Geiger, part II
17:00–18:00 en atgna chaussa / runda finala

 
Annunzia e custs
Il lavuratori sa drizza a persunas activas sin il champ da la litteratura cun u senza experientscha da publitgar. Brev da motivaziun cun curs da vita fin ils 21 da settember 2020 per e-mail a: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Il dumber da participantas e participants è limità. La participaziun e l'alimentaziun èn gratuitas; ils custs da viadi surpiglian las participantas ed ils participants sezs.

Per ulteriuras infurmaziuns contactar a:
Sara Francesca Hermann, Lia Rumantscha: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Text: Lia Rumantscha
Fotografia: pexels.com

 


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Avon ch’il Surmir ha votau, haiel jeu teniu tschelau mia atgna oppiniun. Sco president dalla GiuRu sai jeu gir che nus lein contonscher tut la giuventetgna romontscha e perquei acceptar tuts meinis. Il discuors entuorn rumantsch grischun denton impedescha da finalmein tractar concrets problems e schar star d’in maun quei project invan. Sch’il cavagl ei carpaus ei da seglier giu dil carr.


Quei vehichel ei mai staus planisaus per quei intent ch’el ei vegnius malduvraus. La fallida motivaziun ha schau seglier il Cantun sil carr sperond da spargnar raps ell’educaziun en tschun idioms. Spargnar ella scolaziun ei mai ina buna motivaziun. Perquei sa in pass anavos tier igl origin sa era esser in pass anavon. Lein dar in sguard el vargau. Jeu vi buc ir memia lunsch anavos, ei tonscha da turnar all’entschatta dalla germanisaziun entras la Svizra suenter 1848. Il lungatg romontsch ei vegnius emblidaus tier la fundaziun dalla Svizra. Pér quei squetsch ha fatg fiug sut il tgil a quels che han sentiu sco lur patria ed identitad culturala svaneva rasant.


Emprems mieds d’instrucziun


Aschia ha Peder Candrian 1856 publicau siu cudisch d’instrucziun “Problems aritmetics per scoulas, insembel culs resultats appartenents” el dialect romauntsch dell’Engiadina ota risguardond en sia ortografia tschellas varietads. Candrian scriva numnadamein senza duvrar tipics plaids dall’Engiadina Aulta, aschia sappien ils scolasts, habels da capir tuts idioms, tractar ils problems a bucca e schar sligiar ils scolars ils quens senza problem da capir siu lungatg. Exact quei fuss stau in’avischinaziun migeivla cun colligiar ils idioms denter els, cuntrari a l’emprova ch’ei ida da l’aua giu da Gion Antoni Bühler che leva fusiunar ils lungatgs romontschs entuorn 1867. In problem tier Bühler ei ch’el ei s’orientaus sulet all’ortografia dil sursilvan da messa, cunzun tenor pader Baseli Carigiet. Cun piarder Cuera sco capitala culturala romontscha ha ei numnadamein dau in’interesanta midada el territori renan. Normalmein, seigi per cumprar en ni per ir tiel dentist, van tuts adina dalla val giu – sco l’aua.


Peder Candrian derivond d’in vitg paritetic scriveva romontsch da priedi, enconuscheva denton era il romontsch da messa. La scripziun reformada haveva manteniu ligioms tier l’Engiadina ed haveva sesviluppau pauc. Mustér denton ei daventau entras la claustra center cultural e religius dalla vallada renana ed ils ligioms tier l’Engiadina ein vegni snegai. Denter auters studegiai ei Giachen Casper Muoth da Breil ei vegnius incumpensaus entras il Cantun da scaffir in romontsch dil Rein unificau. Quei ha el fatg cun premura. 1890 ei ina cumplexa teoria cumparida e vegnida stampada per tuts scolasts. Ses romans e sias historias denton scriveva el vinavon el romontsch da messa, siu lungatg dil cor. Tgei cudischs ein vegni legi? Negin ha tuccau en la schetga teoria, oz scrivin nus tuts romontsch da messa. En consequenza ei il cugn daventaus pli gronds e las varietads sutsilvanas stevan cheu senza sustegn.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!


Ils pigns vegnan schmaccai


Dasperas eran gest quellas valladas periclitadas il pli ferm. Il fatg che representants sutsilvans han fatg attent sil prighel muossa quei. Sch’enzatgei vegn tematisau ei quei in indezi che la fin da quei s’avischina, seigi la democratia consensuala ni il lungatg. Culla germanisaziun da Valendau e Versomi ei in dils dus ligioms denter Sur- e Sutselva gia sparius pli baul. Uss deva ei cheu negina unitad pli. Trin, Flem e Domat ein suttamess alla dicziun dalla Surselva. 1919 excloma Giachen Conrad ch’ei seigi neras uras, quei clom da Cassandra porta fretg e la Ligia Romontscha vegn fundada.
Suenter 1943 emprova la Ligia Romontscha cun Giuseppe Gangale da salvar quei territori romontsch cun crear in niev idiom sutsilvan. Il cugn ei denton gia mess, bandunar quella ortografia da tetg senza fundament cultural ei denton schabegiau senza retenientschas. Mo el pign ha nuot saviu exister gitg. Havevan Prèz, Veulden e Sched 1950 aunc structuras intactas cun scolas e scolettas romontschas e colligiaziuns tier vitgs en Surselva (Trin, Sagogn, Luven) ein quellas svanidas oz. Perquei eisi fetg ferm sche Zegna Pittet-Dosch gi che “la madema schliaziun per igl antier Surmeir è la fegnameira.” Evitar il pir sco en Sutselva. Fusiunar la Renania culla Romania, sut in num senza funs ed exclusiv per la Surselva, ha tagliau ils davos ligioms existents. In territori da tschep intact ei denton elementar e necessari per pavlar nies lungatg e crear novas expressiuns.


Tuts ensemen egl avegnir


Cul rumantsch grischun schabegia puspei exact il medem sco avon tschien onns. Vischnauncas al cunfin linguistic sco Trin, Domat e la Val Müstair stattan ussa cheu tut persulas cun lur lungatg artificial. Sche tuts targessen quei carr fuss ei stau pusseivel, mo quei drova unitad. Semplamein empruar senza ponderar e silsuenter schizun vuler sfurzar – che quei va mai era bein clar! La Pro Idioms ha giu sempel, mo els vesan il giavel vid la preit cura ch’ei legian rumantsch grischun. Dasperas ei la preit exact il liug nua ch’in lungatg placativ sauda. Aschia translateschan ei perfin ils taccaders verds che la GiuRu ha creau pigl entir territori romontsch per sursilvan. Exact cheu, tiel stampar, nua che RG ed unitad fa senn – e tgei fa la Ligia? Ord tema da piarder il sustegn dils populists stampar cartas postalas cun stgirats en sis differents romontschs. Stupid, mo ins ha gie viu ch’il vent ei ius cul tetg senza fundament en Sutselva, ei drova la basa, il pievel romontsch. Tuts romontschs, ella Bassa ni sicheu, drovan in territori da tschep ed il lungatg a scret per surviver, illusoric ei nies entir cumbat.
Tgei che pertucca la digitalisaziun essan nus propi aunc adina sil stan dad avon viers 30 onns, la discussiun pro e contra ha frenau tut il progress e l’innovaziun. La Ligia Romontscha ha dau orda maun las hottas e las valladas fermas han creau lur agens vocabularis online, ils pigns idioms ein vegni sut las rodas mo era ils vocabularis perschuadan buc, era il pledari grond buc. La punt sur ils idioms vegn era cheu buca reactivada, dasperas fuss quei uss l’emprema gada ella historia dil romontsch pusseivel e zuar interlinear – sco el 11avel tschentaner el codex claustral. Ideas ein cheu e nos perdavonts eran buc adina pli tups che nus, mo nus stuessen finalmein emprender ord ils sbagls. Peder Candrian havess giu quei sensori, sia dunna Marinesa era poeta. Tuttina ei lur engaschi per nies lungatg ius en emblidonza – e Peder strusch pli in prenum tolerau en quella scripziun reformada.

Fontaunas
1 Candrian, Peder. Problems aritmetics per scoulas, Coira: Stamparia da Pargätzi & Felix, 1856.
2 Muoth, Giachen Caspar. Grammatica romontscha-tudestga, contenenta ils principals elements formals dil lungatg tudestg en lur relaziun cul lungatg romontsch dil Rein, 1890.
3/4 Bundi, Martin. Zur Situation des Rätoromanischen in Graubünden, Cuera: Ediziun Vertex, 2014 p. 37, p. 21.
5 Bezzola, Reto Raduolf. Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Cuera: 1979 p. 325.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: pexels.com

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Engiadina, terra fina

Da Fadrina Hofmann - Stà, temp da vacanzas, e tuot la Svizra para dad esser güsta in Engiadina. Inclegiantaivel, id es ün dals plü bels lös per far vacanzas in quist pajais. L`Engiadinaisa ha pero bainquant daplüs motivs per viver in Engiadina co la bella cuntrada.

Mincha bunura fetscha listess gir cun meis chan, vegn sur la punt da lain, lung l`aual Clozza fin a l`ur dal cumün. Eu pass speravia a prada e chucals chi`s giaschaintan in lur tschoc pro la pauraria, lura aintra darcheu in cumün, illa part veglia da Scuol Sot. Là ingio cha las chasas han buttaschuns, ingio cha las s-charpas fan canera sün salaschada. Pro`l bügl fetscha üna posina, baiv ün pa aua minerala our dal chüern e vegn lura pro`l Volg per pan. Fingià cun entrar in butia am vain incunter l`odur da pan frais-ch. Culla butiera duna üna baterlada intant cha`l chan spetta davant porta. Lura chamina sü da Bagnera, cuc pro`l hotel «Engiadina» aint dal portun avert per far chau a mi`amia chi posseda quist chasamaint istoric – id es la chasa illa quala Cla Biert es creschü sü. Mia spassegiada cuntinua sü da Rablüzza, üna giassa stippa. Minchatant giova la pitschna Bigna fingià davant la chasa sül spelm e salüda tuot allegra cur ch`eu chamin da la foura sü. Eu pass la scoulina, la plazza da giovar, la chasa cumünala e lura eschna inavo e meis di da lavur po cumanzar.

La chasa cun istorgia
Eir eu viv in üna chasa cun buttatsch, üna chasa engiadinaisa chi sta fingià daspö 400 ons. Vi da la fatschada sun eternisadas las vopnas da nos perdavants. Sün fotografias veglias da Scuol as vezza minchatant eir nossa chasa, grond müdà nu s`ha seis aspet. Eu sun creschüda sü davo la müraglia grossa da quista chasa. Ella d`eira per mai adüna ün lö prüvà. Da pudair sezzer d`inviern sül bankin pro la pigna da crap choda e leger ün cudesch intant cha coura naiva d`eira per mai ün mumaint da furtüna. D`instà conserveschan ils mürs il frais-ch in chasa e permettan uschea üna sön agreabla la not. Cur cha mia nona es morta n`haja surtut üna part da mia chasa materna. I d`eira üna decisiun da cour. Eu n`ha culuri las portas e`ls radiaturs blau – ün blau maritim. Ed üna paraid da las stanzas dals uffants es gelga, ün gelg chod sco`l sulai. Uschea vaina ün zich Caribica in chasa, eir cur chi sbischa dadoura. Cur ch`eu n`ha surtut quista part d`chasa daiva amo duos schlers cun fuond da terra ed assas veglias chi definivan il lö ingio chi gniva deponada la mailinterra. Intant es ün schler mia stanza da durmir, dad üna vart creschan apricosas bod aint da fanestra, da l`otra vezza süls rösers. Tschel schler es dvantà ün bogn e be la paraid cun crappüffels sü da l`En algordan a la lung`istorgia da quista chasa.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


Il mailer – ün zich patria
Eir il mailer in üert es vegl. El es gnü implantà cur cha mia nona es nada, dimena avant bod 100 ons. L`es ün bös-ch grondius cun romma ferma e ragischs profuondas. Meis uffants rampignan fin süsom ingio ch`els han montà ün`assa per star pachific e mantgnair la survista. Our d`üna sadella ed üna sua han els zambrià üna tschirella culla quala els transportan mangiativas fin sü illa tschima dal bös-ch. Minch`inviern disch meis bap: «Quista naiv nu rivarà`l plü da portar». E listess è`l amo adüna qua, nos mailer. El dvainta bainschi vegl. Quista stà ha`l singulas manzinas cun föglia gelga. Alch malatia. «I füss da schmerdscher quist bös-ch», ha dit meis frar – e meis uffants han protestà veementamaing. Eir eu füss trista scha`l mailer nu füss plü. El spordscha minch`on sia frütta, dà sumbriva e`ns daletta da prümavaira cun sias flurs e d`utuon cun seis büschmaint dad or. Il mailer significha ün zich patria.

Sind Sie eine Eingeborene?
In fuond nu sun eu ün tip patriotic, almain na schi`s tratta dad esser Sviza. Patria nun es per mai colliada cun naziunalità, mo cul lö, cull`aigna istorgia, cun algordanzas, cun umans chi stan a cour e culla lingua natüralmaing. Sün plazza da scoula vegna discurrü a Scuol amo rumantsch, meis uffants cugnuoschan las chanzuns dals antentats, dodan subit chi chi vain dad Ardez o da Ramosch, scrivan cumponimaints e fan teater in lur lingua materna. Els as sun consciaints ch`els appartegnan ad üna minorità, cha lur lingua es preciusa – ed els sun superbis d`esser Rumantschs.
«Sind Sie eine Eingeborene?», m`ha dumandà üna jada üna turista. I`l prüm mumaint d`eira ün zich consternada da quista dumonda. Lura pero m`esa dvantà consciaint ch`eu sun precis quai. Üna Engiadinasa nada e creschüda sü in Engiadina. Engiadinaisa tras e tras dimena. Tuornada davo desch ons da la Bassa our d`increschantüm pella patria, pella bellezza da las muntognas, pel cumün cullas chasas implidas cun orma e la lingua melodiusa illa quala eu insömg. Tuna patetic? Schi, quai es vaira. E lura?! La vita as lascha oramai giodair plü bain schi`s po viver là ingio chi`s sainta dachasa.


Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.

 

 

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

 


Tge porta la stad?

A tè? A mè? A nous?

En de suglialeiv,
igl vent sur la seiv.
Manond ena veia crappousa
tras tulias spinousas.

Conquistond las muntognas,
sa mossan scu cadagnas.
Sfardantond aint igls lais argients,
nutria digls dotgs currents.

Girond las evlas dascousas,
deglia dallas muntanelas.
Tschivlottond las merlotschas
sot flurentas saletschas.

En de impressiunont vo a fegn.
Semis reveivan sainza cunfegn.

Xenia Stäger



Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!



Text e fotografia: Xenia Stäger, GiuRu

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Chasa Editura Rumantscha - Per il 100avel anniversari dal autur engiadinais Cla Biert vegn publitgà qua ina schelta da ses raquints. Biert è in dals auturs fitg impurtants per la cultura e litteratura rumantscha.
Quest cudesch nov cuntegna ina tscherna da raquints pli u main enconuschents e singuls texts inedids u emblidads. Plinavant vegnan integradas fotografias ed illustraziuns sco er commentaris dals dus romanists Annetta Ganzoni e Rico Valär

In extract:


Cuosps

Da Nadal, ils uffants da famiglias povras survgnivan cuosps, tschertas s-charpunas inflodradas, cun soulas da lain. Davo chi vaiva naivü e cha la giassa d’eira battüda, schi quels cun cuosps sglischivan cun ir amunt, giaivan in schgniffas e vaivan fadia da rivar sün plazza da scoula ant chi vess battü las ot. Mo nusoters chi nu vaivan cuosps, nus nu faivan nimia schnöss, anzi, nus vaivan invilgia, perche cha culs cuosps as pudaiva schlisolar aval, davo scoula, da Bagnera giò in d’üna tratta fin giò’n Plaz.
Eu sun i ün di pro’l signur ravarenda e n’ha dit:
«Eir eu sun ün pover, sco Schimun!»
«Dimena ün pover, mo bain», ha dit il signur ravarenda, «e lura?»
«E lura, signur ravarenda, e lura, ö char signur ravarenda, dat eir a mai cuosps!»
Mo el nun ha pudü dar ils cuosps; el ha dit:
«Teis bap es ün hom da bain, di ch’el dess el cumprar cuosps per tai!»
Eu n’ha puplà lönch, mo meis bap nun ha cumprà cuosps, cha quai nu fetscha dabsögn, cha ün pêr s-charpas l’on saja plü co avuonda e cha mamma dess metter dvart tuottas per meis fradgliuns.
Ün bel di n’haja dat man la zangua e n’ha strat oura tuot las guottas da mias s-charpas. Lura tillas n’haja missas aint il last e n’ha cloccà cul martè sülla soula fin chi d’eira tuot glisch.
Uei, co chi sglischivan!
Eu gniva al vent giò da Craista, üna straglia fich stipa tanter Scuol suot e Scuol sura, davo la schlerna chi’s vaiva fuormada, cun ün pè davo tschel. I d’eira da verer da tgnair la balantscha, mo cul tach as pudaiva regular ün pa la früda, frenar pro las stortas e masinar per nun ir aint pels mürs.
Quai giaiva sco ir cun alas; ün toc aval, davo traversà la stradella dal Parc, gnanca nu’s sentiva plü il glatsch suot ils peis; intuorn las uraglias soflaiva ün sibelin dschet, las chasas giaivan be sulettas dasper mai via, ils tets gnivan gronds e tschiraivan dalunga e sfuondraivan, las portas d’chasa faivan boccas schlinchas, lura spalancadas riaintas e lura darcheu tortas da tschella vart, e las fanestras guardaivan guersch davo mai, cun invilgia. Las uraglias pizchaivan dal fraid, eu clomaiva dadotezzas: «Buna saira!» als vaschins, mo eu nu dudiva meis salüd perche ch’eu d’eira uossa ün eroplan, mia bratscha schladada d’eiran las alas, ed eu svolaiva sainza pais surour tuot il muond.

Prüma publicaziun dal 1973; tenor la versiun corretta da l’autur aint il relasch.



Il cudesch cuosta CHF 30.–; da retrar illas librarias o suot www.chasaeditura.ch

Cla Biert: L’odur dal füm
Raquints, Rumantsch vallader
Commentaris: Annetta Ganzoni, Rico Valär
288 p. CHF 30.00
ISBN 978-3-03845-068-9
Chasa Editura Rumantscha 2020


Vernissascha da cudesch: 
Dumengia, ils 26 lügl 2020,
a las 11.00 uras, i’l rom da la Festa centenaria per Cla Biert illa sala cumünala da Scuol

Ulteriuras preschentaziuns:

Gövgia, ils 27 avuost 2020,
a las 18.00 uras,
illa Biblioteca Chantunala, Cuoira 

Sonda, ils 7 november 2020,
a las 17.30 uras,
als Dis da litteratura a Domat
 

 
ClaBiertCla Biert (1920-1981)
Cla Biert è naschì a Scuol. El ha absolvì il seminari da scolasts a Cuira e serrà giu sco magister secundar a l'universitad da Turitg. Biert ha instruì en l'Engiadina ed a Cuira. Sper sia lavur sco scrivent è el s'engaschà per la cultura e lingua rumantscha. 1955 ha Cla Biert retschavì il premi svizzer da la fundaziun Schiller, pli tard lura era il premi da la Cuminanza Radio Rumantsch ed il premi da renconuschientscha dal chantun Grischun.

 

Text e fotografia: Chasa Editura Rumantscha

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Quest mais – amez la stad – empruvain nus da racoltar ils fritgs (mal-)madirs da noss studis linguistics dal DRG.

 



Text: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: DRG

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

  • Engiadina, terra fina
    Engiadina, terra fina
    Da Fadrina Hofmann - Stà, temp da vacanzas, e tuot la Svizra para dad esser güsta in Engiadina. Inclegiantaivel, id…
  • 5 fritgs fauss
    5 fritgs fauss
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Quest mais – amez…
  • 5 giadas in chazzer cunfar
    5 giadas in chazzer cunfar
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Ils ultims mais avain…
  • 5 mals magari mals
    5 mals magari mals
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Damai che nus restain…

Las ustarias èn puspè avertas! Demonstrai pertge che VUS avais merità noss bun da 50.- per in restaurant en vossa vischinanza.


Il bun da quest mais vain mess a disposiziun da:

Restaurant Stiva Veglia, Schnaus
stiva.veglia.ch

stiva logo

 

 Attenziun: Il quiz funcziunescha betg en il navigatur-web "Explorer".
Fotografia: (c) Restaurant Stiva Veglia


Registrar e gudagnar:

  
Joomla forms builder by JoomlaShine


 *Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA. Mintga persuna registrada a partir da 16 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 30.06.2020 a las 22:00. Il num dal victur u da la victura vegn publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.



Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

  • Engiadina, terra fina
    Engiadina, terra fina
    Da Fadrina Hofmann - Stà, temp da vacanzas, e tuot la Svizra para dad esser güsta in Engiadina. Inclegiantaivel, id…
  • 5 fritgs fauss
    5 fritgs fauss
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Quest mais – amez…
  • 5 giadas in chazzer cunfar
    5 giadas in chazzer cunfar
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Ils ultims mais avain…
  • 5 mals magari mals
    5 mals magari mals
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Damai che nus restain…

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Sch’ins persequitescha las discussiuns politicas sil palancau svizzer savess ins manegiar che la politica sursilvana vegn discuttada. Ina pusseivla collavuraziun denter CVP e BDP sut in niev num dat da patertgar. Per che tuts sappien suandar mias ponderaziuns porschel emprem ina survesta dalla situaziun actuala avon ch’jeu vegnel anavos sillas structuras carschidas en nossa vallada.

Igl atun ha la CVP ch’ei era ferma en Surselva cassau ina frida. Mender ha ei denton tuc la BDP. Ils burgheis-democrats ein egl atun sgulai da 4.1% giu sin 2.6%. Tschun dad otg parlamentaris han piars lur sezs, ils treis ch’ein restai ein entrai ella fracziun dils crist-democrats ch’era pronta per midar il num dalla fracziun tier la fracziun amiez. Prontadad da midar num era cheu, pertgei tier la CVP sezza vegn il C che stat per valurs cristianas criticaus dalla partida. L’influenza dalla baselgia sesbassa pli e pli ed aschia sappien biars buca s’identificar culla combinaziun da politica e religiun cristiana. Gest quei ei ina gronda sfida per l’etica dil avegnir.

Buca mo l’influenza dalla baselgia seschminuescha, tuttas instituziuns tremblan. La midada actuala ei in fenomen ch’ins po persequitar sigl entir mund globalisau che influenzescha in l’auter sin moda rasanta. Tuttina porscha in’egliada el vargau schligiaziuns e selai cumparegliar cul moviment dad oz. L’epoca dils onns avon 1900 eran per biars era ina fin de siècle, in’expressiun oriunda dalla Frontscha dad in fenomen che ha era contonschiu la Svizra e la Surselva. Culla viafier ha ina nova energia contonschiu nos vitgs alpins e rut si las colligiaziuns carschidas sur tschentaners.

Jeu saiel mo relatar cuort da Sagogn, nua che la cumpagnia da mats ei svanida avon 1900, medemamein il chor Concordia ch’ei sesligiaus 1898. Il chor viril paritetic han ins refundau 1916 e la cumpagnia da mats 1936, denton mo cun mats catolics. Il vent ei semidaus ed in niev spert conservativ ei sederaus. Ferton ch’il politicher Anton Steinhauser (1840-1915) era fundatur d’ina uniun da catolics liberals ei siu fegl Alois Steinhauser (1871-1918) s’avischinaus al cuors conservativ-catolic da Caspar Decurtins (1855-1916), iniziant dils Tschespets. L’ala liberala fundada a Sagogn ei svanida e la “Lavina nera” ha dominau la politica sursilvana. Cun fusiunar ils dus romontschs da priedi e da messa ein era ils vegls ligioms tier la Sutselva vegni sut las rodas. En consequenza ei la germanisaziun dil Plaun, dalla Tumleasca e dalla Muntogna da Schons s’avanzada cun enorma spertezia.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Per turnar tier il spectrum politic. Ins vesa che nus capin aunc ils cavazzins duvrai e savein s’imaginar tgei posiziuns che quels umens havevan. Culla terminologia dad ozilgi ei capir buca pli aschi sempel. Neoliberals dat ei dretgs e seniasters, pia buca mo perviada lur conotaziun negativa ein quellas expressiuns dispiteivlas. S’imaginar il spectrum politic cun duas alas ei ina simplificaziun che falsifichescha la realitad dallas posiziuns. Ad absurdum meina quei il president dils stadis unis cun numnar l’antifa ina organisaziun faschistica.

In endretg svizzer ha buca mo il dretg da votar, na, el sesenta obligaus da votar – ed elegia dretg. Il seniester denton ei plitost in typ malign, dumengia da votar dierma el giu ni ch’el anfla buca la cuviarta. Perfin ils politichers dalla PS ein oz atgnamein purtaders dil stadi, pia enamiez dil spectrum politic. Sch’ins pren si il maletg d’in fier-cavagl dat ei negina organisaziun dalla vart socialistica ch’ei capavla d’ulivar ora las structuras faschisticas ch’ein existentas. La prontadad per violenza crescha gi per gi, era nus havein in problem cun rassissem. Gest tier la polizia, in mistregn che plitost conservativs e patriots exequeschan. Ei dat negina cunterpeisa e cun in tal lungatg vegn quei zuppau vi – il schaner 2033 eisi memia tard.

Perquei ein ils cavazzins dretg-seniester-amiez antiquai e duessen vegnir remplazzai avon ch’ina allianza denter BDP e CVP emprova da cementar quei cavazzin cun senumnar Allianza dil Miez. Silmeins la scursanida AdM fuss en tuts quater lungatgs la medema, mo era parallelas tier l’AfD selain sminar ella scursanida. Ins senta ch’ins vul ir a pesca tiels economs neoliberals cun strihar las valurs cristianas – e cheutras humanas – ord igl agen num. Sche quei succeda sut il slogan da representar il miez da nossa societad ei quei in scandal.

Cunzun temel jeu che l’ala conservativa dalla CVP vegn a destruir ils buns aspects dalla BDP che ha cunzun el Grischun muentau bia. Pertgei la CVP ha da vegl enneu ina structura da pussonza interna fetg dira – semegliont alla Romania. Exact cheu astgassen ils politichers ellas retschas dalla Surselva Romontscha prender in exempel e purtar en lur partida quei patratg. Culla fusiun denter Romania e Renania ein dus gronds nums i a piarder. Ils representants dils reformai e plitost liberals ein i suten ella structura dalla Romania catolica e plitost conservativa. Clar che la religiun ha ozilgi buc igl effect dad avon tschien onns, tuttina ein las vuschs prudentas svanidas. Perfin leu nua che duvrar rumantsch grischun fagess senn vegnan mo las vuschs populisticas udidas.

Cun Domat ha la Surselva Romontscha pers ina vischnaunca beinstonta che profitescha da sesanflar ell’agglomeraziun da Cuera – e mantegn tuttina il romontsch. Quellas vischnauncas agl ur fussi da rinforzar. Enstagl san ni las vischnauncas reformadas ni catolicas dil Plaun sco Trin e Flem ni Razegn e Domat buca s’identificar cun in num sco Surselva Romontscha. Il niev num dat enstagl fortificar il cunfin linguistic perfin dapli peisa als sursilvans tudestgs. Cunquei ch’ins ha creau ina Surselva Romontscha, san ins ir da quei enora ch’ei dat era ina Surselva tudestga ch’ei giustificada, per exempel a Glion.

Biling ei il grond plaid dalla politica linguistica contemporana, era dalla Ligia Romontscha. Mo tgi che promova in sistem biling en loghens da vegl enneu romontschs, pren als romontschs il davos flad. Sin ina casa da scola s’auda sulet l’inscripziun “scola”, sil luvratori duei mo “luvratori communal” vegni scret. Quei ei buca discriminaziun viers ils tudestgs mobein dau la schanza d’emprender in niev plaid romontsch, perfin turists schazegian quei. In vegl pur ladin ha getg ch’el capeschi nuot da politica, el seigi pur. Mo sch’ins metti dus purschals el medem claus, dil qual in ei ferms e tschel fleivels, sche magli il ferm per dus ed il magher crappa. Perquei fa ei buca surstar ch’igl ei cun Beno Niggli era in Grischun ord las retschas dalla BDP ch’ei sceptics concernent ina fusiun culla CVP.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: Pavel Dolgopolov

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Chasa Editura Rumantscha - Rut Plouda ans maina cun questa prosa curta tras in univers profund e poetic ed ans accumpagnà cun quella musica dals pleds ch’è be sia: l’inchant per la magia en la vita. En passa 50 texts vegn reflectà, descrit, evocà e quintà. Caracteristic è il stil concis reducì a l’essenzial che mussa ina gronda segirezza en la tscherna dals meds expressivs ed in senn per il pled gest.

In extract:


Gös
L’uffant metta desch homenins da lain in pè in üna lingia immez stanza; duos cotschens, duos jelgs, duos blaus, duos verds, duos violets. El va cun seis auto via pro l’üsch e til masina vers ils homenins – e brumm brumm, tras la lingia. Ün pêr homenins sun its culs peis amunt. L’auto tuorna amo üna jada inavo e bruummmm sur tschels homenins oura. L’uffant metta darcheu in pè ils homenins, quista jada in coluonna da duos. El va via pro l’üsch e brumm brumm vain l’auto vers la coluonna. Tuot ils homenins fan la cupicha. La coluonna crouda e crouda. L’uffant piglia la mità dals homenins, tils metta sül auto e bruummm – ün paiver aint per la paraid ch’els svoulan a dretta ed a schnestra e’s plachan per quai via. El piglia tschella mità e tils metta sül auto. L’auto fa ün gir intuorn stanza, be planet e cun precauziun. El dà üna ramanada dindetta e tuot ils homenins sun per terra.

Davo üna pezza parca l’uffant seis auto sper la paraid. El ramassa ils homenins da lain e tils metta in pè dasper l’auto. Duos cotschens, duos jelgs, duos blaus, duos verds, duos violets.



Il cudesch cuosta CHF 26.–; da retrar illas librarias o suot www.chasaeditura.ch

Rut Plouda
Verd s-chür (Dunkelgrün)
Prosa curta, Rum.vallader
105 pg./Seiten; CHF 26.00
ISBN 978-3-03845-073-3
Chasa Editura Rumantscha 2020


Vernissascha da cudesch: 
Il cudesch vegn preschentà venderdi, ils 26-6-2020 en la Chasa communala Ardez, a las 17h15.
Ina prelecziun da Rut Plouda, moderà da Flurina Badel cun musica e maisa da cudeschs
Entrada libra, cun aperitiv

 
Ruth Plouda portraitRut Plouda Rut Plouda, naschida 1948 a Tarasp, scriva poesias e prosa cuorta. Ses emprim cudesch Föglias aint il vent (poesias) è cumparì 1986. L’onn 2000 è Sco scha nüglia nu füss vegnì publitgà. I suondan translaziuns da quell’ovra en tudestg, franzos, rumen e ladin. Actualmain è ina translaziun per talian sin via. Rut Plouda publitgescha regularmain en divers magazins e periodicas e scriva contribuziuns per l’emissiun Impuls da RadioTelevisiun Rumantscha. L’autura viva a Ftan. Rut Plouda ha retschet il Premi da promoziun dal Chantun Grischun, il Premi da l’UBS, il Premi da la Fundaziun Milly Enderlin ed il Premi Schiller svizzer.

 

 

 

Text e fotografia: Chasa Editura Rumantscha

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

SRG SSR Svizra Rumantscha, Cuira, ils 25 da zercladur 2020 ‒ Il cussegl d'administraziun da la SRG SSR ha suandà unanimamain la proposta da la suprastanza regiunala da la SRG SSR Svizra Rumantscha ed ha elegì en sia seduta dals 25 da zercladur Nicolas Pernet sco nov directur da RTR. L'Engiadinais che lavura oz sco manager da medias tar Ringier surpiglia sia nova funcziun tar RTR tenor cunvegnientscha cun sia patruna actuala.

Il cussegl d'administraziun da la SSR elegia la direcziun da RTR. Quai fa el sin proposta da la SRG SSR Svizra Rumantscha (SRG.R) e tenor cunvegnientscha cun il directur general da la SSR Gilles Marchand. Nicolas Pernet ha persvas ils commembers da la cumissiun en la procedura da nominaziun d'ina vart cun sia vasta experientscha da blers onns en la cuntrada mediala, da l'autra vart cun sia cumpetenza strategica, sia persunalitad, sia moda da pensar analitica e cun ses sensori per las sfidas che spetgan il service public medial da la Svizra rumantscha en in martgà ch'è linguisticamain fitg fragmentà.

Nicolas Pernet, 40, surpiglia la direcziun da RTR tenor cunvegnientscha cun sia patruna actuala. Enfin lura maina vinavant l'interpresa Pius Paulin, 61. Paulin ha surpiglià interimisticamain la direcziun per la fin dal 2019. L'organisaziun da la surdada vegn definida las proximas emnas ensemen cun il directur general da la SSR Gilles Marchand.

Nicolas Pernet è naschì il 1979 a Sent en la vischnanca da Scuol en l'Engiadina Bassa. Suenter avair frequentà l'Institut autalpin Ftan ha el studegià scienza d'economia da manaschi a l'Universitad da Son Gagl (HSG) ed ha promovì il 2010, suenter segiurns a l'ester a l'University of Michigan ed a l'École des Hautes Études Commerciales de Paris, danovamain a la HSG.

A partir dal 2010 ha el lavurà sco manader da project svilup da l'interpresa per Digital Business tar l'interpresa da medias Ringier, è daventà là manader da project en l'office da CEO, ha surpiglià l'onn 2013 tar Ringier la direcziun dal marketing da la gruppa Blick, è daventà il settember 2016 manader da Publishing & News Business da questa gruppa ed è dapi l'avrigl 2020 ses Head of Commercial Management. Nicolas Pernet è maridà e bab da dus uffants.

Vincent Augustin, president da la SRG Svizra Rumantscha e commember dal cussegl d'administraziun da la SSR: «La SRG.R ha pudì eleger tranter candidatas e candidats fitg qualifitgads. Jau sun però persvas: nus avain fatg ina fitg buna tscherna ed jau ma legrel sin la collavuraziun cun Nicolas Pernet, tant tar RTR sco er en il cussegl d'administraziun da la SSR.»

Gilles Marchand, directur general da la SSR: «Jau ma legrel d'astgar beneventar Nicolas Pernet sco nov commember da la direcziun da la SSR. Sias enconuschientschas professiunalas e sias experientschas fatgas en la cuntrada mediala svizra vegnan ad esser da grond avantatg en questa fasa da transfurmaziun da la SSR e consequentamain era da RTR. A Pius Paulin engraziel jau gia oz per ses grond engaschi premurà per RTR. Enfin la surdada d'uffizi hai jau era vinavant cumplaina confidenza en el.»

Nicolas Pernet davart sia elecziun: «Sco Grischun cun corp ed olma ma legrel jau fitg da pudair surpigliar la direcziun da RTR e da m'engaschar en questa funcziun per in ferm service public medial en Svizra.»

Text: SRG SSR Svizra Rumantscha
Fotografia: 
Nova direcziun - Beat Lozza, Pius Paulin, Nicolas Pernet, Tamara Deflorin, Flavio Bundi. (c) RTR SRG SSR Svizra Rumantscha



Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Pagina 1 da 19

Reclama:

CUMPRAR ONLINE:

LA CALAMITALA CALAMITA
17-04-2020 15:22:56Divers39.80 CHF
• 1.3 kg divertiment • 144 paginas • chapibel en mintga idiom • format impressiunant • bel sin mintga curuna da cudeschs ...

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

Sonntag & Sohn, Leipzig

04 d'october 2017

Da Romana Ganzoni - Sonntag & Sohn. Juweliere. I sun a Leipzig. A Leipzig ha stübgià Goethe giuris prudenza, ed uossa vaja darcheu amunt, la cità es hip, pulsescha. In...

Go to top