Da Uolf Candrian (GiuRu) - La davosa fin d’jamna dil november ha in «hackathon» giu liug a Turitg. Per il 50avel giubileum ha il forum helveticum, ina plattafuorma da brat svizra, clamau a quei event cul tema plurilinguissem – ed ord quei motiv ein era fetg biars romontschs separticipai all’occurenza. Il «hackathon» dil forum helveticum organisaus cun sustegn da l’organisaziun nonguvermentala opendata.ch ha aschia contonschiu participonts da tuts quater lungatgs ufficials svizzers. Era il radio romontsch ha visetau l’occurenza e rapportau, mo uss setschentan las damondas: Co va ei vinavon? E pertgei ein tons romontschs separticipai? E per tgei vai insumma?


Cun ils aspects criptografics dil romontsch cun tons codes linguistics e barrieras interidiomaticas ha igl interess sill’emprema egliada da far nuot. Pertgei cun agid da opendata, pia datas libras, vul ins gie sesarver e pussibilitar la communicaziun. Quei ei la finamira d’in hackathon, in plaid scaffius ord la combinaziun da maraton e haccar sco Nikki Böhler da opendata.ch ha declarau a Pietro Jacomet (RTR). Igl ei buca manegiau ch’ins hagi da luvrar cul zappun per bien romontsch, mobein cul computer. Il term deriva perguess ord digl engles culla muntada crutsch, ins sa patertgar vid in pirat che entra ina barca cun agid d’in tal crutsch – semplamein che la barca ei in computer. Haccar ha denton buc exnum ina connotaziun negativa, il plaid descriva era semplamein in expert en programar e davos l’idea da datas libras stat era che concerns mundials san buca seprofitar sin cuosts da nossas infurmaziuns. Ell’olma tuttina empau pirats, mo cun ina nobla finamira: En plitost cuort temps han ins priu en mira da realisar en teams interdisciplinars projects – diesch concepts ein vegni inoltrai ordavon ed entginas ideas ein sesviluppadas avon liug – che surveschan alla plurilinguitad en Svizra.

Giuria sustegn project romontsch
Ils haccaturs ein semess alla lavur vendergis sera ed han sonda sera presentau lur resultads ed il stan dil project. Ina giuria ha elegiu el num dil forum helveticum dus projects ch’ei vegnan a sustener cun 2’000.- francs. In dils projects tscherni per in emprem sustegn entras il forum ei il «dicziunari davos la miur» presentaus e svilupaus vinavon da Martin Cantieni (PSR) e siu team. Quei program duei egl avegnir avischinar ils romontschs da tuttas valladas, pertgei el mund digital existan las muntognas che freinan il brat buc. In problem che setschenta ella Romontschia ei ch’ins legia buca artechels en tschels idioms. Quei ei dau en egl a mi allas meisas rodundas organisadas dalla Pro Svizra Rumantscha (PSR) ensemen culla Lia Rumantscha (LR) a caschun dalla fin prevedida dalla gasetta La Quotidiana, silmeins en fuorma stampada sco para. Mo ozilgi ei quei pusseivel, ch’ei biars onns buca stau il cass. Sin il visur san bustabs vegnir midai, ina versiun interlineara sa vegnida scretta sin in’autra dimensiun e sto buca vegnir sfurzada denter las lingias. En quei mument ch’il lectur capescha buc in plaid sa el menar la miur sin quel e la translaziun cumpara. Prender il vocabulari giud cruna mo per leger las novas dil gi da tschella vallada fa negin, era arver firefox ed encurir il dicziunari vallader dall’UDG ei memia stentus, biars gnanc san ch’ei dat quel insumma e viceversa. Vitier vegn aunc in problem tgei che pertucca igl emprender tschels idioms.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Stampau ni libramein accessibel
Cun mirar suenter el vocabulari il plaid tudestg colligia nies tschurvi dus plaids ord differentas famiglias linguisticas. In exempel: sch’jeu capeschel buc il plaid ladin “inscuntrar” e mirel suenter il plaid el vocabulari dat quel a mi «Treffen». Sch’jeu vessess uss enstagl il plaid “s’entupar” hai jeu gia certs bustabs ch’ein tuttina. Il medem cul plaid surmiran “antop”. Sch’jeu legiel quei, capeschel jeu nuot senza context, pér cun visualisar il plaid sursilvan vesel jeu las parallelas tier nies “entupar”. Per stampar in vocabulari mo per che in pèr romontschs capeschien meglier tschels idioms ei la fiera e la damonda memia pintga, mo el mund digital vala ei la peina da colligiar las colonnas da plaids existentas. La digitalisaziun ei era ina schanza per la gasetta; cun in product innovativ che porscha zatgei dapli che la sempla versiun stampada – ch’ei denton practica ed era in’object d’interacziun sociala, seigi en famiglia ni en biro – e contonscher in niev publicum da lecturs. Igl ei aunc memia baul per vuler satrar la stampa che ha surviu tons onns. Che gest il project dil «dicziunari davos la miur» vegn tschernius per in sustegn muossa che l’idea ha potenzial. Seigi quei en surmuntar il foss grond che setrai atras la Romontschia ni semplamein era per in’existenza persistenta da nies lungatg, il qual duess la fin finala esser la mira da tuts projects romontschs – era da giubileums che sfarlatan forsa empau bia mo per ina suletta occurenza sch’ei resta nuot. Dalla sessiun che ha giu liug extra muros a Flem enteifer il territori romontsch ei in tozzel onns plitard strusch zatgei da sentir, perfin il bi cavazzin “Ruinaulta” ha da cumbatter encunter il pendant tudestg sin tuttas plattafuormas.

La digitalisaziun
El mund dallas medias ei la digitalidaziun in fenomen fetg giuven cun effects buca prevesibels, gest quels gis ha la redacziun dil blickamabend stuiu serrar las portas, e quei ei buca l’unica gasetta ch’ei svanida. La confederaziun ha perquei interess e sustegn era la damonda dalla Lia (LR) che vul metter print, radio e televisiun sut in tetg sin ina plattafuorma digitala cumineivla. La damonda che interessa era tschels ei, va text cheu buc a piarder? Contribuziuns visualas ed auditivas pon trer pli fetg l’attenziun dil consument ch’in text che va sutsura. In video per puter cun suttetels levgiescha da capir, cheu sto il text tener encunter, il vocabulari intertextual ei ina tala opziun. Il prototip sa denton pér translatar da romontsch el tudestg sin paginas egl internet, pia ideal per quels ch’emprendan romontsch, mo aunc buc igl uaffen  che vegn a levgiar il contact interidiomatic. Entochen ch’il prototip daventa concrets san ins denton gia far diever dil navigatur firefox per rumantsch, ch’ei fetg sempel da telecargar ed installar sch’ins inoltrescha quels treis cavazzins el navigatur preinstallau. Integrau en firefox ei era in correctur per romontsch ed ils haccaders che vesan il diember d’utilisaders pon ins aschia segiramein era motivar da cuntinuar cun lur engaschi per nies lungatg-mumma en lungatgs sco C++, HTML ch’ein pils biars da nus plitost criptografics.

Text e fotografia: Uolf Candrian, GiuRu


Suonda LATABLA!




Forsa er insatge per vus:


Da Flavia Hobi (GiuRu) - Dapi igl avrel ei Giuanna Beeli da Sagogn presidenta dalla YEN (Youth of European Nationalities). Sch’ella s’engascha gest buc per quei uffeci, lavura ella all’Universitad da Berna sco assistenta al departement per historia dil temps modern tempriv. En siu temps liber gauda Giuanna igl ir per la pézza, da far musica ni era in bien cudisch. Ella ei gest turnada dalla sesida da suprastonza, nua ch’il plan da lavur pigl onn proxim ei vegnius planisaus. Quei plan „ha era giu plaz per entgin’idea persunala, biaras restan denton aunc da concretisar.“ Nus havein vuliu saver tgei che Giuanna ha empriu, viu e contonschiu entochen ussa duront ses emprems meins en uffeci sco presidenta dalla YEN.


Surprender in uffeci ella suprastonza dalla YEN vul dir bia lavur voluntaria prestada sper la professiun, independent tgei posiziun. Pia logic ch’ins lavura aschia las seras e las fin d’jamnas. „Igl ei intensiv, denton buca memia bia, ed era ina lavur che porscha dabia plascher e satisfacziun.“ Il palancau nua che la YEN semova ei surtut europeic. L’organisaziun pussibilitescha aschia allas organisaziuns commembras sco p.ex. alla Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) il link, las colligiaziuns, enteifer la lavur locala, naziunala ed europeica. Pia eisi grond, tenor Giuanna aber buc memia grond: „El dentertemps sundel jeu s’endisada vid las novas dimensiuns, emprendel denton aunc adina bia caussas novas, mo saiel era seschar sin in bien team.“

Tut ils projects seigien sin buna via; il project dils „Minority Messengers“ sesanfla uonn per exempel ella fasa da pilot. „L’idea ei da scolar giuvnas e giuvens ch’ein activs en lur minoritad da visitar lur regiun e discuorer davart la situaziun da lur minoritad, denton era dallas autras, e da mussar alla giuventetgna locala differents mieds d’activissem.“ Plinavon han ils „Minority Messengers“ era la pusseivladad da „visitar organisaziuns da giuventetgna da minoritads ch’ein aunc buca partenarias dalla reit dalla YEN“. Las visetas dils „Minority Messengers“ duein cuntinuar proxim onn e la finamira ei era da motivar dapli glieud giuvna per separticipar a quei project. 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Dapi ch’ella ha entschiet siu uffeci era Giuanna quater gadas el biro dalla YEN ella capitala dalla Tiaratudestga. L’entira administraziun dalla YEN vegn menada da Berlin. Tgei che pertucca il viagar sco tal ei Giuanna – cunquei ch’ei dat temps cun dapli e fasas cun pli paucas occurrenzas – intragliauter circa ina ga al meins sin viadi. „Las destinaziuns ein fetg multifaras e buca adina semplas da contonscher, cunquei che las biaras minoritads vivan plitost ella periferia.“

Concernent la sfida pli gronda menziuna Giuanna il menar dad ina organisaziun sco la YEN, quei ensemen cun il rest dalla suprastonza. Las ideas e finamiras duein gie menar l‘organisaziun en ina buna direcziun prosperonta. Era difficultus ei per Giuanna il fatg che la YEN sco organisaziun nunguvermentala (NGO) drova per la prestaziun dad ina lavur da giuventetgna buna e seriusa mintg’onn sustegn finanzial, pia la dependenza dalla buna veglia dallas instituziuns.

Schanzas numna Giuanna biaras, „surtut emprendan ins diltut cun s’engaschar en ina tal’organisaziun – naven dil saver gir „viva!“ en 40 differents lungatgs sur gl’emprender d’enconuscher ina pluna glieud ed extender las reits socialas ell’entira Europa tochen tiel capir la politica europea e la funcziun ed impurtonza dad NGOs ed organisaziuns da giuventetgna.“

Grond engraziament Giuanna per tias rispostas e vinavon bien success cun tiu uffeci a favur dallas minoritads linguisticas ed aschia era a favur dil romontsch!


Text: Flavia Hobi, GiuRu
Fotografia: Jakob Schäfer


Suonda LATABLA!




Forsa er insatge per vus:


Da Naomi Arpagaus ed Uolf Candrian (GiuRu) - Uss ein las memorias d’ina jamna plein program aunc frestgas e valan la peina da vegnir messas a pupi. Ina delegaziun dalla Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) ei numnadamein separticipada igl uost ad ina sentupada da minoritads europeicas organisau entras l’uniun tetgala YEN. Il festival da diversitad cul tetel «Terp of Tales / Tuma da Tarablas» ha giu liug a Grou en vischinonza da Ljouwert/Leeuwarden en Frislandia.

Entschiet ha tut la dumengia, ils 5 d’uost culla arrivada da varga in tozzel differentas minoritads a Grou, in vitget sper l’aua, nua ch’il tschiel para d’esser infinits, damai che la tiara ei aschi platta. Gl’emprem che croda en egl a nus ein las numerusas vaccas, dallas qualas ils indigens ein loschs. Gia l’emprema sera havein nus gudiu la cuminonza multilinguistica. Strusch sefermar da raquintar in a l’auter nossas historias havein nus saviu. Aschia havein nus empriu ina massa:

La Frislandia ei ina provinzia nua che la maioritad discuora fris. Perquei s’identifichescha il pendant dalla GiuRu, la FYK (Frysk Ynternasjonaal Kontakt) era culla bandiera e las colurs da lur provinzia. Tier nus Grischunès ei quei empau auter. Nossa bandiera, gie perfin mintga suletta dallas Treis Ligias partgin nus cun dus auters lungatgs. Mo tumas havein era nus, silmeins a Domat. En Frislandia ein las tumas denton fatgas a maun, elevadas sur generaziuns per evitar che casas e clavaus vegnien inundai. Perquei ei igl animal il pli impurtont per l’agricultura era la vacca. Sin duas persunas dumbran ins aunc oz ina vacca. Pér la construcziun dils deics ha surpriu la funcziun dallas tumas ch’ils fris numnan “terp”.

Il di d’excursiun havein nus visitau ina baselgia eregida silla pli aulta tuma dalla regiun, ch’ei denton gia puspei vegnida decumponida parzialmein. Il sulom fetg fritgeivel ei vegnius vendius el contuorn per crear niev terren. Era a Domat ei ina tuma vegnida spazzada per duvrar la glera per construir l’A13.

Duront quella jamna havein nus denton buca mo contemplau la cuntrada e fatg excursiuns, mobein era luvrau, numnadamein en quater luvratoris. Suenter l’inauguraziun ufficiala dil seminari cun sault tradiziunal e presentaziuns da Geart Tigchelaar, in poet fries e Vera, ina artista locala, eisi iu liber.

Furmar ina historia per la presentaziun finala

La mira dall’jamna era ch’ils giuvenils dallas quater disciplinas lungatg, musica, teater e digital storytelling creschien ensemen per furmar in product final che sa vegnir presentaus. Per aschia mussar che diversitad colligia ed unescha. Quei ha mo saviu funcziunar cugl engaschi da mintgin e grazia a Nina Peckelsen dalla minoritad frisa che ha mussau sias qualitads sco reschissura e dramaturga ed ha coordinau tut. Ensemen culs menaders dils differents luvratoris ei l’idea carschida da presentar alla sera finala la historia d’ina matta che banduna siu vitget per emprender d’enconuscher il mund. Sin siu viadi entaupa ella ina massa novs carstgauns che muossan ad ella la rihezia dall’amicezia e l’impurtonza dalla diversitad. Cun returnar el vitg schlargia ella il horizont a ses conamitgs e vegn puspei integrada. Cun quell’idea el tgau ha mintga luvratori empruau dad elaborar lur contribuziun alla show finala.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Quater luvratoris

Per il luvratori cul tetel lungatg ei Asa S. Hendry vegnida dumandada dalla YEN sch’ella havess tschaffen da menar la gruppa. Gl’emprem suentermiezdi ei denton medemamein Ralf da «Loesje» staus dalla partida. El ha representau in collectiv che creescha placats el num d’ina giuvna da 20 onns che ha aunc buca piars igl idealissem. Sin quels placats stattan cuortas parolas che fan ponderar il lectur. Tenor quei princip han era ils participonts creau tals placats cun lur agens messadis. Il rest dall’jamna han ils giuvenils scret historias cuortas ed elavurau poesias per la presentaziun finala. Tematicas principalas eran l’identitad, la patria e la colligiaziun culla natira.

El luvratori da cant e musica havein nus experimentau bia cun harmonias e differents instruments per crear melodias tier emoziuns che la gruppa da teater stueva silsuenter giugar avon. Mintgin ha presentau ina ni pliras canzuns da sia minoritad e cun bia exercezi eis ei era reussiu a nus d’emprender da pronunziar ils auters lungatgs, aschia che nus havein denter auter saviu presentar canzuns dalla minoritad aromuna ed ina canzun slovena. La finala havein nus perfin aunc creau nossa atgna canzun ‘Listen’ cun in text encuraschond per engles che la gruppa da lungatg ha furniu.

La rama dall’entira historia ha la gruppa da teater furmau. Cun costums e requisits sempels ei la historia dalla matta vegnida raquintada ed illustrada. Ils participonts han empriu da sedeliberar da lur temas e semussar autentics ellas differentas scenas che variavan denter trest, malsegir, cool e ventireivel. Per els steva medemamein il saltar sil program. Plinavon ha la menadra da teater mintga damaun fatg exercezis per vegnir neunavon culs participonts da tuts luvratoris.

Sut digital storytelling capeschan ins la moda e maniera da raquintar ina historia cun agid da videos e maletgs muentai. Exact quei han ils participonts da quei workshop fatg duront quell’jamna. A moda creativa han els empriu d’elavurar in script e metter en practica quel. En quels videos han els saviu realisar lur ideas ed han per part schizun creau sez costums e zambergiau culissas da pupi e cartun. Negins cunfins han limitau la creativitad.

Presentaziun finala: Surprendent bien

La presentaziun finala ha giu liug la sonda, ils 11 d’uost a Ljouwert/Leeuwarden, la capitala dalla provinzia Fryslân ch’ei vegnida construida sin treis tumas elevadas a maun. Uonn ei Ljouwert medemamein la capitala culturala dall’Europa, ensemen cun Valletta (Malta), pia il liug ideal per in festival da diversitad. E propi, igl ei gartegiau da coordinar las differentas disciplinas ina cun l’autra e crear ina presentaziun communabla e quei era cun ina buna prisa humor. Giuanna Beeli, la presidenta dalla YEN, ha giu la caschun d’entscheiver la sera finala e suenter la pausa ha Naomi Arpagaus clamau anavos l’attenziun dil publicum sunond la canzun romontscha ‘Salischina’ sin ina melodica, in instrument cun claviatura. Las poesias ein vegnidas recitadas, las canzuns cantadas, las scenas giugadas, ils videos mussai ed igl auditori ha applaudau. «Cou’e minder.» manegian ils Fris sche enzatgei plai propi, plaid per plaid munta quei «savess esser mender».

Aschia ei in ulteriur brat nunemblideivel ius encunter la fin. Cun ina massa novas impressiuns e grondiusas experientschas el cor semettin nus puspei encunter casa, anavos tier nos cuolms. Entschatta october ha gia la proxima sentupada liug. Quella gada a Bratislava, la capitala slovaca. La GiuRu po puspei tarmetter treis-quater participonts ni participontas per mo 100.- francs per in’jamna en vacanzas tier la giuventetgna tudestg-slovaca. Tgi havess peda ed interess? Bugen s’annunziar tier la GiuRu, era per informaziuns pigl onn che vegn. Pertgei ad onn han adina quater sentupadas liug, mintga stagiun ina.

La presentaziun finala anfl’ins cheu: https://youtu.be/uBkQrapI_Dw

Text: Naomi Arpagaus, Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: La delegaziun romontscha sil deic; Asa S. Hendry, Giuanna Beeli, Uolf Candrian e Naomi Arpagaus


Suonda LATABLA!




Forsa er insatge per vus:


Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Igl ei ils 7 da fenadur e nus arrivein encunter sera ad ina staziun da bus bandunada. Staunclas dil viadi da 5 uras neu dalla costa croata, essan nus levet irritadas da veser nua che nus essan setschentadas. Suenter quell’aventura da bus tras uauls infinits e sur cuolms verdegonts, havess ins numnadamein saviu spitgar, d’arrivar en in vitget alpin. Mo na, nus essan a Mostar, il pli grond marcau dalla Herzegovina, la part meridiunala dalla Bosnia. 

Damai che nos maguns sgarguglian gia dalla fom, essan nus ledas da scuvierer ch’il marcau, nua che meilgranats e figs creschan sco zerclem, ha culinaricamein da porscher bia. Tratgas tipicas ein per exempel las ligiongias Cevapi, ris cun legums en sosa da tomatas, numnau Djuvec ed ina sort petta da truffels, spinat ni caschiel che senumna Pita/Burek. Vitier vegn savens surviu ina sosa, u Ajvar che vegn fatga da peperonis ed oberschinas puradas, ni Kajmak, semegliont al Crème Fraiîche che nus enconuschin. El marcau vegl anflan ins ina massa stans da fiera, ustrias e caffés aschia ch’ei freda neu da mintga cantun da caffé frestg e Baklava, la tuorta da nuschs balcanesa. 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


L’aua dalla Neretva ei ferdaglia. Aschi freida ch’ins sto bunamein temer per ils giuvens che seglian per in pèr euros da rodund 20 meters altezia el flum. Stari Most, bosniac per punt veglia senumna la punt renomada che colligia la part occidentala, influenzada dils Croats cristians, cun la part bosniaca digl ost ch’ei muslima. La punt hagi sanganau cura ch’ins hagi destruiu ella igl onn 1993 duront l’uiara, dian ils indigens. E daver san ins oz ch’ella era construida da maulta cotschna che ha colurau stgir il flum cura che tocca ei curdada viaden. 

Tgisà sch’ils turists sefatschentan era cul vargau dil marcau? Denton tgi vul schon s’occupar da conflicts ed uiaras da quella biall’aura en in liug nua ch’ei dat ton da guder? Per ils biars ei il sulet impurtont dad haver fatg ina fotografia dalla punt. 

Era aunc suenter la rendida dil sulegl tarlischa ei da tuttas varts da vischala ed ornaments d’irom. Il plantschiu da crap ei tut leischens, aschia che nus palandrein mo bufatg tras il marcau vegl e fermein tscheu e leu per contemplar ils numerus fazalets gagls. Beingleiti entscheivan era ils muezins ad urar e cumpleteschan cun lur vuschs l’idilla da meilgranats.


ABC da vacanzas

Romontsch

Bosniac

Astgel jeu haver...?

Mogu imati...?

Bien di!

Dobar dan!

Co has? – Bien!

Kako si? – Dobro!

Da nua eis?

Odakle si?

Engraziel!

Hvala!

Fai aschi bien!

Molim!

Gie!

Da!

Has fom/seid?

Je si gladna/žedna?

in, dus, treis

jedan, dva, tri

Jeu sun ...

Ja sam ...

latg

mlijeko

Miu num ei ...

Moje ime je ...

Neu!

Dođi!/Hajde!

olivas, ovs

masline, jaje

pèsch, paun

riba, kruh

Quei ei bien!

Je dobro!

riebla

mrkva

sulegl

sunce

tomata

paradajz

urezzi

oluja

vacanzas

odmor

zucher

šećer

 

Text e fotografia: Naomi Arpagaus  (GiuRu) 


Suonda LATABLA!


 

Dad Uolf Candrian (President GiuRu) - In’emna vacanzas per mo tschient francs – all inclusive. Tuna da paraulas? Na, tar la GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) è quai realitad. Ma tuttina sa chattan adina be paucs participants. La GiuRu è sin nivel europeic commembra fundatura da la YEN (Giuventetgna Europeica da Minoritads) che organisescha per onn trais inscuntradas da minoritads: il seminari da pasca, il festival da diversitad ed il seminari d’atun che cuzzan in’emna. Lura daja anc il kick off che ha giu lieu 2018 a Trin per lantschar igl onn nov ed in event end of the year, per ordinari a Berlin. Il lieu da sedia dal biro da la YEN. Ma che exact è uss in tal seminari? Agl exempel dal festival da diversitad che ha quist avust lieu in Frislanda dun jau a vus in exempel. Jau sun stà in Rumenia 2015 ed in Albania 2017, omisduas giadas tar la minoritad aromuna e mon uss tar ils fris.

Atgnamain è quai in’emna da proget sco nus enconuschin da la scola. In motto, in tema ed il bler quater differents workshops u luvratoris. Mintga minoritad che fa part da la YEN po alura tarmetter trais participants e scha entginas minoritads desistan da lur plazs daja era ina glista da spetga. Ins dorma tuts en in lieu, sco sin viadi da scola. Il bler è quai en in hostel ni ina casa d’albiert da giuvenils ell’Europa Occidentala u en in hotel da quater stailas u dapli sche il seminari ha lieu en l’Europa digl Ost. Questas minoritads han adina veglia da presentar bain lur terra – e na be la servelat-prominenza da la politica vegn a tener il pled d’avertura mabain in minister u chau-departement. Da l’autra vart èsi er in fitg blers lieus gnanc pussibel da affittar autras chasas cun salas u stanzas uschè grondas per che tut ils participants pon lavurar bain insembel in quests luvratoris.

A Rumenia era il tema per exempel “persistenza”. Quai para forsa ina merda ma quai na es betg stà il cas. En sasez sa mintgin co è fiss da viver persistent, vul dir ecologic. Ma co derasar questa idea? Rita Bearth ha emprendì da fotografar meglier cun in fotograf da professiun. In cuors da quatter dis cha ins pudess strusch pajar in Svizra. Ina champagna dovra bunas fotografias, per instagram e facebook. Uss a Ljouwert ha lieu in luvratori davart digital storytelling. Vul dir betg be far fotografias ma era integrar quai en ina istorgia digitala. Dominic Blumenthal ha visità il luvratori da politica, era qua bler resuns positivs davart las discussiun ma era ina tscherta antipatia da discussiuns che sa repetan senza success vesibel. Ma per ordinari arriva era la critica sur in formular che po vegnir inoltrà er anonimamain.

Jau hai frequentà in cuors da teater d’improvisaziun. Uss a Ljouwert stà la presentaziun finala en il focus circumdà intuorn il tema da paraulas. Ils quatter luvratoris èn teater – co visualisar paraulas, il cor da suns e tuns minoritars da chanzuns popularas modernisadas che vegnan maschadadas tar ina nova chanzun, digital storytelling vul dir co pudair transormar ina paraula scritta per leger avant en in clip u ina story sin instagram, snapchat ni facebook e sco quart e final luvratori anc linguas, là schai il focus sin las differenzas ed atgnadads da tut las linguas representadas e forsa è sa resulta qua zatge sco ina presentaziun el stil da pled plidà – spoken word. In quests luvratoris han ils participants l’opportunitad da safatschentar cun lasu culturas da differentas minoritads etnicas ni linguisticas – sco nossa minoritad – mo era profitar da novas fuormas instructivas, participativas ni artisticas. Durant ina tal’emna da proget vegn dentant nagin sfurzà da sa presentar sin ina tribuna.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


In luverdi è di d’excursiun. Lura vegn fatg in viadi en ina citad veglia, tar ina interpresa u ina instituziun. Cu nus eran a Trin ha la GiuRu manà la gruppa tras la citad da Cuira nua che nus avain visità RTR e suentermiezdi era l’institut DRG. In program cultural vegn dentant era las sairas purschì, quai è dentant il bler voluntari. Pliras sairas vegn fatg festa. Special è adina il exchange market, il marcau da brattar spisas e bavrondas tradiziunalas. Il bler ha l’excursiun lieu l’autra damaun a bun’ura – Grandius per far bun’impressiun tar las instituziuns visitadas quest di. Durmì vegn fitg pauc – auter sche è dat ina prolungaziun dal brat da liquiditads cun ina gnocca sorba – ma per ordinari adina fitg bain en combras da dus u trais. Uschè che ils participants dad ina minoritad partan ina combra e las regiuns rumantschas geograficamain e linguisticamain per part uschè differentas sa vischinan en discuors davart il rumantsch ma era davart esser giuven e tut quai che fatschenta ins.

La pernottaziun sco era tut las maglias èn includas en la contribuziun che mintga participant ha da pajar. Normalmain è quai 100.- francs per participants da terras occidentalas sco la Svizra. Ultra da quai paja la YEN enavos 50% dal viadi – dentant be scha tut las quittanzas (originalas!) arrivan en il biro a Berlin! Il rest paja la GiuRu. Congualà cun autras minoritads stà la giuventetgna rumantscha qua fitg bain. Probabel era nos grand problem, tar nus va tut memia bain, la prontadad da s’engaschar è bassa, nagin ha fieu sut il tapun. Nossa minoritad mora e sa durmenta plaun plaunet sco ina chandaila cha stizza. Nagin cumbat cunter la germanisaziun, nagin fieu, nagin idealissem en chasa rumantscha. Ma tar autras minoritads è quai pli ferm il cas. Dal barat intercultural profiteschan tut las varts in mintga cas. La GiuRu ha adina memia paucs participants. Quai vulain nus midar e perquai tschertgain nus adina giuvenils che daventan commembers da la GiuRu che cuosta era be ina giada 20.- francs contribuziun d’entrada. A la radunanza generala da la GiuRu publitgain nus las datas dals seminaris dal onn. Il clom per participant*s cun il plan detaglà arriva per ordinari 40 dis oravant cun ina deadline circa 30 dis avant. Quai è in pitschen spazzi per contanscher glieud interessada ordaifer il agen ravugl d’amis – uschè cha blers che fan part als seminaris èn amis dals suprastants. Quai na duai dar l’impressiun che la GiuRu saja in circul exclusiv.

Critica u avis co pudair migliurar u rispostas sin tschertas damondas as chatta cun scriver a This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. in mail in tes idiom. Ma las informaziuns actualas as chatta era in la rait sut www.giuru.ch/#actual u cun far ina commembranza – medemamain fitg simpel online – u s’inscriver per la posta rumantscha, il newsletter inizià da la GiuRu. Engrazia per l’attenziun e faschess plaschair d’udir da tai, cunzunt scha ti vas ina giada ad in seminari spetgain nus fitg gugent tes resun in la pagina da las Vuschs Giuvnas che cumpara en La Quotidiana e qua sin la plattafurma da La Tabla.

Tge è tge?
• GiuRu: uniun per giuvens e giuvnas rumantschas tranter 16-30 onns
• president da la GiuRu: Uolf Candrian, Sagogn
• contact: www.giuru.ch / This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
• budget annual: 20'000 francs
• contribuziun d'entrada: ina giada 20.- francs
• YEN: uniun tetgala sin nivel europeic
• presidenta da la YEN: Giuanna Beeli, Sagogn
• 3-5 events annuals: kick off (bun on), seminari da pasca (emna avant pasca/primavaira), festival da diversitad (stad), seminari d'atun (october), end of the year (december).
• participants: delegaziun rumantscha da 3-4 giuvenils*
• cuosts per participant*: circa 100.- francs total (tuot inclus)
• d'avantatg: conuschaintscha d'inglais, esser single (^^'), veglia da viagiar
• Vuschs Giuvnas: pagina da la giuventetgan rumantscha en La Quotidiana
• paja per contribuziuns minimum 50.- francs, extras +25.-
• redacziun: Naomi Arpagaus, Laax
• Scuntrada Cumadaivla: inscunter u sentupada da giuvenils in las citads studenticas
• cura: duas giadas per semester, actualmain a Turitg ed a Berna

Text: Uolf Candrian (GiuRu)
Fotografia: Jakob Schäfer
Legenda: Nina Peckelsen, Roman Kühn, Ydwine Scarse, Giuanna Beeli e Helen Christiansen èn s'inscuntrads per davosas preparaziuns organisatoricas en Frislandia.



Suonda LATABLA!


 

Dad Uolf Candrian (GiuRu) -

Per mia lavur da master hai jeu tscherniu in toc da teater screts egl onn 1897 a Sagogn – mo maina vegnius menaus si. Ei setracta tenor l’indicaziun finala el carnet d’ina translaziun da B. Coray-Padrun tenor ina historia d’ina famiglia grischuna che steva temps per temps a Turitg. In’indicaziun dalla derrivonza dil raquent maunca, aschia eis ei buc enconuschent, tgi che ha oriundamein scret si quella historia. Per puder analisar la valur dalla translaziun fuss ei ideal d’anflar il raquent original e perquei fuss jeu fetg engrazievels per mintg’agid sche la suandonta historia vegn avon enconuschenta a zatgi. Il toc gioga en in vitget cun in’ustria. El toc romontsch e probabel era el raquent original vegnan ils suandonts protagonists avon:

«Ilg Sig. President Casper Proz, in pur Hans Meier e sia feglia Rosa Meier, in giudeu Beni, in carrer Hans-Gieri Wagner e siu felg Jacob Wagner, ilg ustier dilg Ochsen ed ils matts dilg Vitg.» Al president ch’ei ledis ed ha adina mo malas fumitgasas croda si che Rosa, la feglia dil pur Hans fuss uss ina biala giuvna. El fa amogna al bab da schenghegiar ad el il credit ch’el ha sils funs ch’el cultivescha aschia ch’ei daventass tut siu sch’el dess sia feglia – buca per fumitgasa, mobein per maridar. Emprem malsegirs, dat il pur allura tier da ponderar co perschuader la feglia. Avon ch’il bab vegn denton da ponderar sco el savess sestelegiar, damonda sia feglia tgei ch’ei seigi ed el raquenta tgei ch’il president ha fatg amogna. Rosa refusa e lava il tgau a siu bab e gi ch’ella carezi il fegl dil Wagner. Al president gi ella ch’ella drovi temps per che lez gi buca giu ad els il credit dil funs. Quel perencorscha denton daco ch’ella targlina e vul schar svanir siu concurrent, il fegl dil Wagner.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Cun empermetter al marcadont da biestga Beni in’aulta summa cura ch’il Wagner seigi scatschaus da siu bein per che lez e siu fegl stoppien ir a betlegiar, vul el schar ir en vigur siu plan malign. Mo Rosa gi a siu bab ch’ella stetti era cun siu muronz sche quel vivessi sin via. La banca gi giu il credit al carrer ed el contuorn anfla il Wagner negin che dat credit perquei ch’il giudeu ha procurau che negin sfida da dar raps. Bab e fegl piardan lur bein e van per lur fatg. Mo quels dus umens, omisdus luvrus ed inschignus, anflan spert plazza egl jester.

Beni, il gidonter dil president cumpra giu il bein dil carrer sut prezi. Els envidan ad in ingant, nua ch’il bein dil carrer vegn daus da cumpra. Mo ils mats dil vitg han ferdau che quei ei buc iu gest sco il Wagner ei vegnius scatschaus. Ei vegnan a «beiver e mangiar» sin cuost dil gidonter Beni en lostaria Ochsen, mo negin metta si prezi, auter che dus jasters, umens cumprai per catschar il prezi ad ault. Il giudeu Beni sto pagar igl ustier e ses umens cumprai e stat seser sil bein dil carrer ch’el sto angaschar fumeglia per buca far davos giu. Ils products vegnan denton buca denter la glieud. Ei ha num ch’enzatgei seigi fauls cun quei bein dil carrer: «Ilg plan ei faleus». Aschia va il gidonter Beni ad encurir il Wagner e siu fegl che fadigian bein – vegnan els tuttina anavos?

La finiziun dalla historia viel jeu buca tradir. Cunquei ch’ils nums ed entiras parts san esser vegni adaptai fuss jeu leds per avis sch’ins mo suppona ch’ei savessi setractar da quella ni tschella historia. Jeu engraziel gia ordavon per tuttas indicaziuns tarmessas tier a This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. ni:

Uolf Candrian
Via da Laax 12
7152 Sagogn

Text e fotografia: Uolf Candrian (GiuRu)



Suonda LATABLA!


 

Da Michela Sutter (GiuRu) -  Que es ils 25 meg. Auncha trais dis fin cha la scoula cumainza darcho. Plaunet tuornan tuots darcho da las vacanzas. Bgers sun stos in pajais esters, dalöntsch davent: in Indonesia, sün Bali u ill’America. Oters sun stos in Italia, Frauntscha, Spagnia e Germania. Bod üngün ho passanto trais eivnas a chesa. Il motiv per ir davent es suvenz l`ora, que saja memma fraid cò ill`Engiadina. Ed insomma, scha tuot ils oters sun davent, perche dess eau alura rester cò suletta? A vegnan paquettedas las valischs: «Chau Svizra!».

Cò tar nus a Samedan es que ün pô oter. Illa prüm`eivna da meg ho que nom per bgers iffaunts davent da la terza classa: «Chau mamma, chau bap!», ma na «chau Svizra». Ad esdarcho temp per il KiLa. Daspö bundant 30 ans ho quist champ da meg lö in differentas regiuns da la Svizra. Pudair giuver insembel aint il god, fer cuorsas sün plazzas da sport u schoglier ingiuvineras düraunt sairedas da quiz, que es be üna pitschna part da quelo cha dapü cu 50 iffaunts paun passanter.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Ün highlight es adüna la terza saira da quist`eivna. Alura cuschinainsa svess nossa tschaina sün ün fö. Sainza cha’ls mneders stöglian dir bger, surpiglia minch`iffaunt üna lezcha. Qualchün fo il fö, l`oter vo per ova, ün terz taglia la verdüra, oters vaun per laina ed ils ultims tscherchan bastuns adattos per fer a la fin il paun da serp.

Scu eir ils iffaunts ho mincha mneder sia lezcha: saja que dad organiser ün program per il di, ün gö, üna cuorsa, ün`istorgia u saja que d’esser pront cun ün implaster, scha qualchün es darcho crudo in gnif.

In quists bgers ans cha`l champ ho lö, s`ho müdo bger. Ma qualchosa restaregia adüna listess. Üna vouta cha s’ho participo, s’es infecto d’ün virus chi nu svanescha pü uschè svelt. Uschè daregia que eir l’an chi vain darcho iffaunts chi dscharegian: «Na mamma, illa prüm`eivna nu pudainsa nus aunch`ir in Italia, alura vegn eau aint il KiLa!»

Text: Michela Sutter (GiuRu)

Fotografia: www.pexels.com


Suonda LATABLA!


 

Dad Angelica Augustin (GiuRu) - Scu mintg‘onn ò er chest‘onn gia li igl „seminari da Pasca“ dalla YEN (Youth of European Nationalities). La YEN è la uniun tetgala da radond 40 minoritads europeicas. Uscheia è er la GiuRu (Giuventetna Rumantscha) stada anvidada agl seminari tgi ò chest‘onn gia li davent digls 23 anfignen igls 29 da mars. Tals seminaris vignan organisos quatter gedas ad onn dalla YEN e dalla uniun da giuvenils dalla minoritad locala. Chest‘eda vainsa visito igls Tudestgs an Pologna ad Opole, en martgea manevel da Breslau.

Scu gio menziuno, organisescha la YEN mintg‘onn ples seminaris. Chels seminaris èn mintgamai colliias cun en tschert project u cun en tema. Chest‘onn sa nomna igl project „Minority Messengers“ u per rumantsch „curriers da minoritads“. La fegnameira digl project è da far attent igl public europeic digl fatg tgi dat tantas minoritads e dalla impurtanza e valeta tgi minoritads pon aveir. Antschet ò igl project igl favrer passo a Trin, noua tgi la GiuRu ò anvido agl seminari d‘introducziun. Durant lezza emda on igls participants elaboro metodas scu tg‘ins pudess derasar igl messadi da minoritads. Ed ossa tigl seminari da Pasca vagn nous pruo dad applitgier las metodas e da scolar igls giuvenils tgi on betg savia sa participar a Trin. L‘idea tgi è sa sviluppada è da visitar scolas, centers da giuvenils, antupadas e camps da giuvenils. Pi concret duessan neir „rimnos“ 50 voluntaris (participants digls seminaris ed oters commembers dalla YEN) tgi èn pronts da far dus anfignen treis da chellas visetas ainten lour regiun, seia chegl tigls giuvenils da lour minoritad u tar tals dalla „maioritad“. Scu amprova vagn nous visito dus scolas damanevel dad Opole. Ena scola primara bilinga (tudestg-polac) ed ena scola media polaca. Igls unfants e giuvenils on musso interess cura tgi nous igls vagn ampruo da render pi famigliar igl tema da minoritads an moda nun-formala, c.v.d. cun gis ed interacziun.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Scu usito è durant l‘emda ad Opole pero betg angal nia fatg scola. Alla YEN ègl er adegna fitg impurtant da rinforzar la cuminanza tranter igls giuvenils dallas differentas minoritads europeicas. Chegl è nia cuntanschia cun differentas activitads tgi on surtot gia li la seira. Ena seira vagn nous p.ex. pudia gustar different damagler e dabever tradiziunal tgi mintga minoritad ò purto da lour regiun. Er en de d‘excursiun ògl do, cò vagn nous visito igl bel martgea da Breslau ed igl anteriour camp d‘internamaint a Lamsdorf.
Siva igl seminari ò igls 29 da mars anc gia li la radunanza generala annuala dalla YEN. En pêr commembers èn aposta viagias anfignen Opole per chest evenimaint. Tranter oters er Giuanna Beeli da Sagogn, ena Rumantscha da 24 onns tgi è neida eligeida scu nova presidenta dalla YEN. Cordiala gratulaziun a tè Giuanna.

Ed anc ensatge plaschevel è capito curt avant Pasca: igl domber dad en milliun sottascripziuns per la „Minority SafePack Initiative“ è nia cuntanschia! Chesta iniziativa ò igl intent da migliurar las situaziuns dallas minoritads dalla UE. Er schi chegl pertotga betg igls Rumantschs, vagn er nous dalla GiuRu gia grond plascheir per igls noss ameis dalla UE.

Text: Angelica Augustin (GiuRu)
Fotografia: G.Novak


Suonda LATABLA!


 

Da Mila Beerli (GiuRu) - Eu am sdruagl. Driv meis ögls. Il sulai splendura tras la gronda fanestra. Eu stordsch planin il cheu. Sper mai vezza ün pêr marüschlas. Hallöchen popöchen tü bun cumpogn nocturn, pensa. Apropos popöchen: Cun precauziun dozza la plüma. Tuots duos nüds raclüds. Super Mila cha tü stoust ir a la tschercha da tals indizis per savair scha tü hast durmi cun quist tip. Nu füssast forsa planet vegli’abot per schmetter da baiver tant? Almain d’eirast uschè clevra da tscherner la vart la plü facila per trar ün fil discretamaing.

Eu vegn our da let. Sülla pizza dals peis am fetscha in tschercha da mia büschmainta. La stanza es gronda. Il lain dal fuond es vegl. Ils scruoschs m’accumpognan pass per pass. Eu tir aint meis büschmaintin nair. El spüzza da füm ed a mai vegna mal. Zack, montar las chotschas suot. Meis büst e las chatschölas stoppa aint in mia tas-cha brüna. Eu svutr ün pezza. Davo ün mumaintin tegna in man üna carta da meis referat. SCHLUSSFOLGERUNG sta lasura. Quai as fa insè amo. Eu sögl sfrignir. Sün seis pult haja ün culli. Eu notesch meis nomer e poz il fözel sper seis cheu. Eu pigl meis mantel suot bratsch. Hasta la vista, amigo!

Cnarcs, cnarcs, cnarcs, toc. Eu stun i’l suler. Ingio d’eira fingià darcheu quella schmaladida tualetta? Mia vaschia schloppa bod. Quia? Oh na, quai es crai eir üna stanza da durmir, upsi. Forsa quista porta? Nope, la cuschina. Ah, voilà. Quietin serra la porta. Eu pisch, lav meis mans, baiv ün pêr schlucs da la spina, lav mia vista cun aua fraida, tilla süaint e vegn.

Eu guard intuorn. I’d ha dat nüvlas. Ils prüms guots croudan fingià giò da tschêl. Eu n’ha fraid. Il tram arriva. El es bod vöd. Eu aintr. Tschaint giò. El parta. Eu ser ils ögls. Tir il flà, chafuol. Aint ed oura. Eu bad sco chi’s derasa ün sentimaint tuot special. Il sentimaint dad esser dal tuot pro mai. Da’m sentir cumplaina. Preschainta i’l mumaint. Corp ed orma unids.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!


Quai n’haja d’inrar. Surtuot daspö quella stà avant tschinch ons. Quella jada vaiva 18 ons. Eu sun mütschida precipitadamaing da chasa. Cumbain: dachasa nu’s poja bod na nomnar quai ch’eu vaiv là. Plüchöntsch ün alloschi pac chasan. Cur ch’eu sun ida nu d’eira ingün trist, ne eu, ne els. L’incuntari. Eu d’eir plain persvasiun. Naïvità giuvenila. Rebel. Meis bap e si’amia staivan sün üsch. Els han ris e fat chau. Intant ch’eu prouvaiva da portar mias chaistas e tas-chas in direcziun fermativa dal bus e da nun amo perder meis ultim païn dignità ed onur, staivan els là ed as bütschaivan e sfrignivan. Lura hana serrà la porta.

Pac plü tard am rechattaiva in üna stanza d’üna chasa per students. I spüzziva. Eu sun sezzada giò sül let. La plüma, il plümatsch e’l mataratsch d’eiran plain flachas. Mettain üna pitschna regordanza da mias antecessuras ed antecessurs. Grazcha fich, vus idiots! Eu d’eir sfinida. Eu n’ha branclà meis elefantin da plüsch. Las larmas am sun gnüdas.

Ils guots battaivan cun tuotta forza cunter la fanestra. Eu tils guard. Minchatant a’s stoja dedichar a las forzas cha chosas han. O cha gestas e decisiuns han. Ed i’s sto eir dedichar als mals ch’ellas chaschunan. Ed eu ödiesch uschè versets sco quel. Versets chi’s chatta in chalenders, cudeschins cun cussagls per la vita o pro duonnas veglias süllas fotografias da profil da whatsapp. Perche ch’els nu sun vaira. E perche ch’eu n’ha cret lönch, chi sajan vaira. E davo d’eira narra chi nu funcziunan. E schi’s bada quai, nu tunan quellas lingias gnanca plü uschè bain sco chi fan parair. Lura suna simplamaing x-üna merda sentimentala chi nu porta nöglia. Id es uschè simpel da dir chi’s sto confruntar cun tuot las lezchas cha la vita at dà. Oravant tuot schi’s sezza be aint il tram e’s guarda a guotins chi fan canera. Ma quai nun es nimia na simpel schi va per robas importantas. Per amur. Per separaziuns d’inchün chi’d es i ün grond toc cun tai. E tü cun el. Lura nun es il mumaint per star salda e supportar il mal. Lura as stoja minchatant pakettar il courin in vatta e cuorrer davent. E star a la staziun. Al treffpunct. E verer davo a tips. Far bels öglins ad els. Ed ir a chasa cun els. Ed ir in let cun els. Per invlidar il rest. E per nu stuvair dar pro chi’s patischa. E per stuvair admetter cha tü füssast statta quella, chi vess amo vuglü. Ed el ha dit ch’el nu’t ama plü. Invlidar fa bain. E funcziuna. Almain per ün mumaintin. Fin chi’s sezza i’l tram e’s stübgia listess darcheu vi dad el. E vi da la forza cha sia decisiun ha gnü. Ed il mal ch’ella ha chaschunà.

Eu tir ün sagl cur ch’eu bad, cha’l tram s’ha fingià fermà pro mia fermativa. Eu pigl meis mantel suot bratsch e mia tas-cha in man e cuor our da la porta chi d’eira per furtüna amo averta. Eu ri dadot cur ch’eu stun a la fermativa e tir aint il mantel. La vita ha minchatant ün bun sentimaint per timing. E per umur. Ella sa cur chi’d es temp per interrumper impissamaints chi gnissan kitschigs schi’s tils stübgess inavant. O chi fessan mal.

A chasa vegna bivgnantada cun üna branclada da mia coabitanta. «Nua eras?» ella muossa seis rierin ch’ella ha adüna sch’ella craja d’avair scuviert ün secret. Ella fa cafè e no sezzain sün lobgia. Il sulai schmacha darcheu seis raz tras las nüvlas grossas. L’ora sbatta hoz. D’ün extrem in tschel. Sco mia vita. Ops, quai d’eira uossa fingià darcheu uschè alch simil sco ün pluffer sprüchli our d’ün chalender: Manchmal scheint die Sonne, manchmal regnet es und doch ist das Leben schön. Bäh!

«E lu? Ha el schon scret?», less’la savair. «Na», discha. Pling! Eu n’ha ün messadi d’üna nomra ch’eu nu cugnuosch. I stà scrit: Und? Was isch dini Schlussfolgerig? ;)

Text e fotografia: M. Beerli (GiuRu)


Suonda LATABLA!


 

Da Mila Beerli (GiuRu) - Meis büschmaintin nair es forsa ün pa cuort, pensa dürant ch’eu poz vi d’üna da las quatter püttas dal treffpunkt. Eu tschüt sün meis iPhone, til deblokesch, scroll tras mias conversaziuns da whatsapp. Eu m’allegr dal success ch’eu n’ha gnü hoz cun mia preschantaziun. Eu sun amo adüna plain tensiun. La saira es amo giuvna. Eu am saint stupend. Attractiva, scharmanta....  La bella vart da mia persunalità chi’d es dal sgüra ün pa manica. Uschè mumaints lessa nüzziar uschè bain sco pussibel, avant chi passan.

«Drink?», scriva a duos, trais persunas. Eu impiz il tun e lasch sparir meis telefonin illa gialoffa dal mantel.

Id es cuort avant las ses, la staziun sumaglia ad ün furmier. Eu travers il punct d’inscunter cun pass plans e consciaints. Mi’ögliada svoula sur ils passagers chi van sül o vegnan dal tren. Tranteraint prouva da dar ün’ögliada lasciva. Perche? Simplamaing, eu n’ha buonder sco cha tschels reagischan. Ün per rian, oters tschegnan sü per mai, ün oter am giavüscha üna bella saira. Ingünas reacziuns spectacularas. Rivada da tschella vart am pozza darcheu vi d’ün’otra pütta.

Eu pigl darcheu nanpro meis handy e control vi dal monitur nair meis cotschen dals lefs. Eu surri. I guard’oura bain. Eu schmach ün nuv ed il monitur as sclerischa. Amo ingünas respostas.

Eu doz mi’ögliada. Quel chi sta da tschella vart dal treffpunct am contaimpla. Eu replich l’ögliada. Eu crai, ch’el as sainta traplà. Quai almain lascha seis rier tmüch suppuoner. E listess am guarda’l adüna darcheu cun ögliadas decisas. Quai am irritescha. Eu n’ha insè fich jent situaziuns incuntschaintas e sun buondragiusa ingiò cha quist am maina. Sainza propa avair ün motiv n’haja l’impreschiun cha tuot quist pudess esser il cumanzamaint d’ün’aventüra.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Oh na! Merda! Meis cour sta salda üna secunda, cur ch’el fa il prüm pass invers mai. Para nu vessa listess na fat quint chi pudess propa capitar uschè alch. Schaisse, che fetscha? Cuorrer davent? Far sco sch’eu clappess güsta ün telefon?

«Du bisches, oder?» Eu ri. Dun dal cheu. El para surlevgià ed am dà trais bütschins sülla masella. «Freut mi.» Cumünaivelmaing sortina da la staziun.

«I macha so öppis normalerwis nid.» Aha? E che es quel «so öppis» cha tü nu fast normalmaing? Eu nu vegn landroura. In che situaziun curiusa am n’haja uossa darcheu manouvrada? Super Mila, simplamaing involar dates dad otras duonnas. Prima!

«Söllamar in dia Bar goh, wo du vorgschlaga häsch?» In mia gialoffa dal mantel fetscha uschè ferm puogn, cha mias unglas as fouran illa pel ed i cumainza a far mal. Co dessa be chattar üna bar, ch’ün’incuntschainta til ha para proponü? «Jo, dass wär sicher nett», discha, per cha la posa implida cun üna quietezza penibla nu vegna massa lunga. Merda, merda, merda! In pacas secundas vain meis schvindel scuvert ed eu passanterà la plü penibla situaziun daspö ons.

Man, man Mila! Internamaing tschercha intensivamaing strategias per listess amo laschar ir inavant üna pezzina quist göïn. Insè am plascha tuot bain dad esser in üna situaziun incuntschainta, da nu savair chi cha meis visavi es e da savair ch’el craja ch’eu saja ün’otra. «He, luag dötta isch si schu.» El muossa sün üna tabla cun custabs cotschens. CHINCHILLA BAR, sta scrit. Yes! La saira cumünaivla ha ün avegnir!

Pac plü tard sezzaina cun duos bavrondas vi dad üna pitschna maisa. Üna chandaila arda tanter nus. Seis ögls blaus glüschan. Meis cour batta. D’inrar n’haja discurrü cun inchün chi’m plaschaiva uschè bain sco el, eir sch’eu nu cugnuosch gnanca seis nom.

Ils discuors vegnan svelt fich profuonds. El am quinta da sia sour chi ha üna malatia psicica. Da sia nona chi’d es güsta a l’ospidal. D’uffant haja el gnü immens temma cha sia mamma til banduna e nu tuorna plü. Eu am mouv dürant plüsas uras e diversas bavrondas sün ün grat stret e prouv da ne esser massa distanziada ma da neir quintar alch chi til pudess irritar o chi cuntradiss a la persuna cun la quala el vess insè gnü fat giò.

Povretta, quella sarrà gnüda per nöglia al punct d’inscunter a la staziun, am va tras il cheu. Cuort tschüffa cumplaschiun. El am tocca levamaing vi da la spadla. «Allas ok?», el surria. In quel mumaint sparischan meis impissamains vi da tschella duonna. «Söllamar kli an di frisch Luft goh?» «Jo, i glauba das wür no guat tua», dia.

Nus stain suot la tabla avant la bar. Tuot intuorn nus es bognà in cotschen. Tuot in üna jada ans guardaina chaufuol i’ls ögls. El vegn adüna plü dastrusch. Eu bad seis lefs loms sün meis. Il muond intuorn nus sta salda.

«Nähmamar no as Glas Wii bi mier dihai?» «Gära!»

Text e fotografia: M. Beerli (GiuRu)


Suonda LATABLA!


 

Pagina 1 da 3

Martgà online:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

Banadida telefomania

21 da favrer 2018

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top