5 giadas in chau ed ina cua

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Era durant la primavaira en ils puzs, nua ch’i bricl’e buglia da larvas da raunas, rustgs e rustgets. Ed uschè diversa sco la vita en ils puzs èn er ils pleds per quests animalets. Tschintg (ed in pèr dapli) exempels chattads en il material dal DRG.


1. il rambot

Il pled «rambot» hai jau emprendì sco uffant scuvrind quest animalet brinaun, mez radund, glisch e svelt. Nus uffants eran rambots be brins da la merda, u ditg pli gnoc: nus eran rambottels. Rambot è il num cumbinà da la rauna latina «ranam» plus in’annexa che finescha sin «bott» – quai che munta tant sco gross e grasslut. Rambots èn damai bottas grassluttas, e nus uffants rambottels eran bottas cun chommas curtas, e gea … in pau rambos eran nus forsa er. Ma l’istorgia da Rambo (e ses num) è lura in’autr’istorgia.


2. la sitola

Pli tard, en scola, hai jau emprendì ch’ils rambots sajan atgnamain «sitolas», ed anc pli tard, en in museum, che rambots sajan ina sort da pèsch. In pèsch che sumeglia, eba, in pau ina sitola. Item. Las «sitolas» nodan en Surmeir, «sajattölas» e «siattölas» en Engiadina Bassa ed en quell’Ota «citoulas» – a Zuoz schizunt «zitoglas». Il «z» ed il «t» hani (s)barattà sporadicamain, p.ex. a Bravuogn, per dir «tizzolas».
Sitolas n’èn dal rest betg mo amfibis, mabain en Engiadina er persunas satiglias, magras e magari sveltas. Betg surprendent: la finala deriva il num «sitola» dal «paliet» latin, la «sagitta». Gea, sveltas sco la sajetta èn questas sajattölas davaira, e l’autur Reto Caratsch las transferescha en la «Renaschentscha dals Patagons» perfin sin in tip dad umans: «… ils reporters dal radio, quels sajattölas chi vöglian adün’esser ils prüms …»

3. il chau, il gnoc u la gutta cun cua

Anc pli tard hai jau legì Clà Biert «Oura pro’ls puozs», constatond che quel scriva da «cheu-e-cuas». Quai è cler e net: «chau e cua» è bain il num il pli transparent per descriver quest’existenza. Però er in num pauc bel. Anc main creativ è il num da «gnocs cun cua», duvrà p.ex. a Susch, per spir embarass (u èsi pragmatissem?) co denominar quest chau mez radund. Tenor l’artitgel «gnoc» dal DRG existan «gnocs cun cua» dentant surtut en furma culinarica sco ina sort da capuns. Betg propi gustus tuna il num «guttas cun cua» ubain las «guttas chavagl». In num adattà, perquai che las sitolas sumeglian las guttas dad enferrar ils chavals (il tudestg svizzer «Rossnagel» lascha salidar).

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


4. padellinas e paluottas

Nus avain vesì cun las «guttas»: purtrets palpabels èn clers. Mintgatant èn Rumantsch:as sa servid:as da l’inventari artisanal (enconuschent ed impurtant) per denominar quests animalets (main impurtants). Auters exempels chattain nus cun il num «paluotta» a Puntraschigna, entant che Schlarigna preferescha la «padellina», ed a Tujetsch sa nodan las «cazzalettas» en ils puzs. Qua na sa tracti betg exnum dals utensils da cuschinar, mabain i pon er esser las paluttas da miradur ubain ina sort padella – tut objects da furma radunda u triangulara (il corp) cun ina manetscha (la cua).


5. l’urschleta

Plitost enigmatic è lura la «urschleta» sutsilvana. I tuna bainin, però fin la fin da redacziun da quest text èn avant maun be supposiziuns davart la derivanza dal pled. Primo: U ch’il punct da partenza dal pled è la «rasulauna» ch’è sa deformada en «urschleta». Era dialects talians dal nord enconuschan cun «urzulana» ed «orscholana» pleds sumegliants. «Rasulauna» u «rischlauna» na munta betg mo la «Raupe» tudestga, mabain po era denominar vagamain «animalets da l’aua», probablamain las larvas da la mustga efemera.
U che – secundo – il simpel «rustg» u forsa ina «ruschleta» (be ina furma da fantasia charina) pudess avair manà sur ina metamorfosa a l’«urschleta»? U che – terzio – ... nus spetgain fin ch’il DRG arriva a la letra «U» per guardar la soluziun.

Gea, setgs e simpels ubain misterius e dubius poni esser, ils nums da las sitolas. Ozendi, cun main retegnientschas e dapli enconuschientschas biologicas, attribuissan nus als rambottels probabel sur tut ils idioms or il num da «spermottels». Perquai ch’i sumeglian, eba, …

 

Text e fotografia: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: En l’artitgel GNOC I dal DRG pon ins chattar gnocs cun cua per mangiar.



Forsa er insatge per vus:

Dar ina nota a questa contribuziun
(0 vuschs)
DRG

Il DRG (Dicziunari Rumantsch Grischun) è in dals quatter vocabularis naziunals e documentescha la lingua rumantscha dal Grischun, qvd. tut ils idioms e dialects rumantschs dal Grischun en furma scritta e discurrida. Il coc dals artitgels dal DRG furma il pled cun sia muntada, sia derasaziun, ses diever e sia derivanza. Latiers tutga era la cultura populara cun locuziuns, spruhs e proverbis. Collavuraturas e collavuraturs dal DRG preschentan qua en questa rubrica pleds e proverbis chattads en il DRG. Quel è dapi il december 2018 er accessibel online. (www.drg.ch)

Reclama:

CUMPRAR ONLINE:

LA CALAMITALA CALAMITA
18-02-2021 11:56:45Divers39.80 CHF
• 1.3 kg divertiment • 144 paginas • chapibel en mintga idiom • format impressiunant • bel sin mintga curuna da cudeschs ...

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

La columna - Banadida telefomania

27 da matg 2020

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top