5 chauns

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Quest mais ans deditgain nus ad in animal da chasa – spretschà dals ins e charezzà dals auters: ina pitschna reverenza als chauns (linguistics). Chattads, sco adina en quest lieu, en il DRG


1. Bismarc

Pertge atgnamain adina mo Blessi, Barry u Bello, Rocky u Roxy? Pertge betg revitalisar ils nums da chauns ch’eran actuals il cumenzament dal 20avel tschientaner? Per exempel eran ils nums Fido, Soldi e Netti da quel temp «in» a Dalin. Tras las streglias da Mustér/Disentis flanavan las damas cun Paris ed a chatscha bassa gievan ils umens forsa cun Scoti e Finet. Ma in dals favurits da quels onns, betg mo a Mustér, era Bismarc. Pertge atgnamain betg? «Bismarc, plaz!!»


2. ir cun chauns

Il mais passà essan nus ids en California, en Capadozis ed a Calcutta cun laschar ir inqual chaussa da l’aua giu u a frusta. Il medem pon ins far en Surselva cun duvrar ils chauns, numnadamain cun laschar ir insatge en chauns. Sco a Laax: «Els han schau ir quei baghetg tut en tgauns.»

En Engiadina, pli exact documentà per Vnà, poi signifitgar il medem. Ma primarmain munta «ir cun chans» là, a Vnà, ch’ins fetschia baracca dis a la lunga senza lavurar. Ed a la fin èn ins ch’ins quasi crappa, u sco quai ch’i schessan a Pigniu: «Quel ei ora sin il tgaun.»


3. ils chauns da pastg

Mintgatant maglian ils chauns pastg e mintgatant è il pastg in chaun. En la Muntogna da Schons datti las tscharneglias: lingias da pastg laschadas enavos per marcar ils cunfins dals prads. Quellas lingias vegnan per part era numnadas «tgöns» (a Dalin e Prez) u «tgauns» ad Almen e Scharans.

Però chauns pon er esser tschofs da pastg en general, pia betg da quels laschads enavos aposta. A Savognin hai num, cura ch’il prader na sega betg bain ed i restan enavos in pèr pastgs: «Varda anavos, te ast igls tgans tgi dattan bratgs.»

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


4. stranglar chauns cun bizochels

Mintgatant (be excepziunalmain!) capiti gea ch’ins fa insatge propi pauc perdert e perfin pluffer. Cura ch’ins fa insatge dal tut sutsu e s’inschigna simplamain da quai maladester, lura pon ils auters commentar quai sco quels da Schlarigna cun ina sentenza sco: «Vuls puspè ina giada stranglar chauns cun bizochels?»


5. quel da la chogna

Chauns èn activs, ma las femellas, las chognas, èn smarschunas. Sto esser, vegnan ellas gea duvradas per descriver activitads u stadis mentals main admirabels e desiderabels: Quels da l’Engiadina Bassa mainan la chogna u van cun chognas, cura ch’i perdan temp u mainan ina vita laschenta. Èni stanchels u simplamain marschs, ils Engiadinais, lura han els la chogna.

Dentant, sch’in betg-Engiadinais ha la chogna, lura è quel ord vista sportiva in plaun lamaschic: el è l’ultim (en gieu e sport) e vegn lura era numnà «quel dalla cogna». Uschia pon ins commentar, vesend co Paul surpassa Clau durant ina cursa: «Paul ha ussa dau (la) cogna a Clau!»

 

Text: Silvana Derungs
Fotografia: Era quai èn «chauns»: lingias da cunfin da pastg, Valragn (Chr. Lorez / Fototeca dal DRG)


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:

Dar ina nota a questa contribuziun
(0 vuschs)
DRG

Il DRG (Dicziunari Rumantsch Grischun) è in dals quatter vocabularis naziunals e documentescha la lingua rumantscha dal Grischun, qvd. tut ils idioms e dialects rumantschs dal Grischun en furma scritta e discurrida. Il coc dals artitgels dal DRG furma il pled cun sia muntada, sia derasaziun, ses diever e sia derivanza. Latiers tutga era la cultura populara cun locuziuns, spruhs e proverbis. En ina seria preschenta la redactura dal DRG Silvana Derungs qua mintgamai tschintg bellas expressiuns tar in tema tschernì. www.drg.ch

Martgà online:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

Banadida telefomania

21 da favrer 2018

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top