Dad Uolf Candrian – Suenter retscheiver in legat singular dalla famiglia Gartmann cun ina vasta collecziun da maletgs dil renomau artist da Trun Alois Carigiet (1902-1985) era ei clar per la fundaziun Cuort Ligia Grischa ch'igl ei da mussar quellas ovras alla publicitad. Quei vegn fatg cun duas grondas exposiziuns els onns 2020 e 2021 el museum che ha per ordinari aviert denter avrel ed october. Quei bi legat legra la fundaziun zun fetg mo ei el medem mument era ina gronda sfida. 

Nus sperein da beneventar vus tuts allas variontas occurenzas sco referats e luvratoris che san speronza vegni organisai duront il decuors dalla stad. La situaziun extraordinaria lubescha el mument buca dad arver l’exposiziun sco planisau entschatta avrel. L’avertura dalla Cuort Ligia Grischa vegn stuschada sil zercladur, informaziuns anfl’ins sin nossa pagina e sur nos canals ellas reits socialas. Entginas dallas lavurs ruaussan el mument, igl ei da star a casa. Mo la campagna da crowdfunding denton marscha vinavon, gest uss drova la cuortligiagrischa.ch era vies sustegn per realisar l’exposiziun. Mo tgi essan nus atgnamein?

Cumissiun engaschada
Il museum ha installau ina cumissiun cun persunas engaschadas el sectur cultural. Justina Simeon, Gioni Fry, Alexa Giger, Benno Schumacher, Martin Tomaschett, Uolf Candrian, Stephan Witschi e Felicita Felley. Quei team s’engascha per realisar a Trun in’exposiziun che muossa novs aspects e nunenconuschentas facettas digl artist e carstgaun. Alois Carigiet ei per la Surselva da grond'impurtonza culturala e turistica ed aschia era economica, pertgei sia lavur ei enconuschenta sur ils cunfins regiunals ora e contonscha biara glieud sigl entir mund.

Tgi era Alois Carigiet?
Carigiet portraitAlois Carigiet era ed ei in star dalla scena digl art en Svizra. Sia vasta ovra en fuorma da maletgs, placats, picturadas da preits, illustraziuns e cuviartas da cudischs han influenzau ferm pliras generaziuns. Cunzun ses cudischs d'affons illustrai ein era daventai ambassadurs internaziunals pil Grischun e per la Svizra. El era in um mundial, carezava la veta, il teater, la natira e sia famiglia. Mo Alois Carigiet era medemamein era in carstgaun che patertgava, filosofava ed encureva.

Igl 1. d'uost 2020 ein 35 onns vargai dapi sia mort. En memoria digl anniversari muossa il museum Cuort Ligia Grischa variontas ovras e lai vegnir tier plaid perdetgas dil temps che han accumpignau Alois Carigiet. La natira, la religiun, il carstgaun ed ils harlechins eran temas ch'ein adina puspei presents. Intervestas, citats ed anecdotas cumpletteschan quella vasta exposiziun. L’exposiziun vegn curada entras Stephan Witschi e la biadia dad Alois Carigiet, Felicita Felley.

'Mercis' ella valeta da 30’000 francs
Sustegner il project ei pusseivel sur la plattafuorma lokalhelden.ch/aloiscarigiet e per mintga sustegn essan nus fetg engrazieivels e regalein in ‘Merci’ en fuorma d’ina tastga, d’in cudisch, in apero ni perfin ina litografia. Il sustegn entras la campagna da crowdfunding vegn denton mo realisaus sche nus contonschin tuts ensemen la finamira tschentada. Suonda @cuortligiagrischa e retscheiva vinavon dapli novas.

 

Text: Uolf Candrian
Fotografia: n/a

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Cun l'acziun da 72 uras è il project lantschà entras la giuventetgna rumantscha (GiuRu). Nus essan fitg cuntents cun il resultat cuntanschì in trais intensivs dis ed engraziain a tut ils rumantschs che han contribuì cun lur vuschs. L'acziun ha mussà che contribuir ad il project da 'common voice' es fitg simpel. Las registraziuns han tuttas funcziunà baud senza problems, tar giuven e vegl. Cunzunt ils scolars e las scolaras da la scola chantunala che ha mess a disposiziun a nus localitads idealas per quest project eran fitg motivads da registrar vuschs. Cun quest project ha la giuventetgna pudì mussar lur savida co digital natives. Natalia Weber da RTR ha rapportà.

Nus avain cuntanschì entaifer 72 uras registraziuns da varga 6’324 construcziuns in vallader e sursilvan, quai vul dir 7 uras e 50 minutas material auditiv per sursilvan e 57 minutas per vallader. Radund 80 persunas, almain 14 engiadinais e 64 sursilvans, èn stads online durant las 72 uras ed han contribuì davent da Cuira u davent da chasa cun dictar las frasas en l'applicaziun che Mozilla a miss a disposiziun. Grazia fitg a tut las contribuziuns ord la Rumantschia! Sustegn in l’organisaziun da l’acziun avain nus gì da la Pro Svizra Rumantscha, da la Lia Rumantscha e da voluntaris che han valità las construcziuns avant che questas vegnan insumma en il program da Mozilla.

Mozilla è ina communitad da software libra che dovra, sviluppa e iniziescha e sustegn products ch'els promovan exclusivamain per diever liber. La cuminanza da Mozilla vegn instituziunalmain represchentada entras la fundaziun Mozilla, ina organisaziun che lavura senza profit. Era da la Rumantschia èn blers giuvenils stads activs ed èn sa participads a nossa acziun da 72 uras che nus avain realisà cun portas avertas a la Canti. Uschè è in pign ma engaschà team responsabel per quest resultat che plascha era als iniziants da l'idea ma era als programaturs americans. Dil reminent è era il navigatur Firefox da Mozilla telechargiabels per rumantsch e cuntegn gia in program da correctura rumantsch.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun

L'idea da sviluppar ina vasta quantitad da datas auditivas cun il text è la basa per crear programs che midan 'text plidà' en 'text scrit' e viceversa. Igl emprim pass è fatg e nus avain vis che il project funcziuna fitg bain cun ina classa rumantscha ma era che glieud pli veglia na ha betg bregia da pavlar il program cun frasas rumantschas. Per cuntanscher in nivel qualitativ aut basegna è uss da lavur voluntara da pliras organisaziuns, scolas u privats davent da chasa, affiliads da la Lia Rumantscha u na. Pertge cha la lingua pledada è la basa per che la giuventetgna. Preleger construcziuns è ultra da quai era in grondius exercizi per engrondir il stgazi da pleds cun frasas lectoradas e curregidas, per gronda part citads ord romans e novellas e per far attenziun da pronunziar cler e conscient l'agen dialect.

Per che las maschinas chapeschan tut nos cumonds è ina vasta varietad linguistica la basa necessaria. Interessads pon gugent era contactar la suprastanza da la GiuRu sche ins ha veglia da organisar ina saira tematica tar questa lavur, ma sa chapescha che ins po era far quai independentamain da la GiuRu. Nus fissan dentant pronts da explitgar il project da 'common voice' ed accumpagnar organisaziuns interessadas tras ina saira infurmativa, fitg gugent era in Engiadina Bassa. Auturs ed auturas che avessan interess da metter a disposiziun per quest intent texts pon gugent far quai e s’annunziar tar la GiuRu u directamain tar Conradin Klaiss da la Lia Rumantscha.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: GiuRU

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Questa ediziun dal festival per e davart litteratura rumantscha (actuala) a Nairs sa deditgescha a l’animal e tematisescha la relaziun tranter umans ed auters animals en la litteratura. Tge animals entran en ovras rumantschas e pertge? Co servan animals per ans exprimer? E tge ans mussan nossas concreatiras davart l’esser uman? Ni chatscha ni circus na vegnan a mancar sin il palc. Rapazi, domestic, chaprizius u exotic: LitteraturA Nairs vegn questa giada bestiala!

L’occurrenza cumenza ils 27 da mars cun Leo Tuor e Flurin Caviezel. Suenter ina tschaina cuminaivla datti da dessert prosa nocturna da Plinio Meyer, Carin Caduff, Arnold Rauch e Fadrina Hofmann. La sonda ils 28 da mars en damaun ans dat il professer Rico Valär in access al tema e quai fastizant randulinas, chavals e draguns en la litteratura rumantscha. I segua la romanista Annetta Ganzoni che preschenta en cumpagnia dal scriptur Leo Tuor e da la cineasta Susanna Fanzun la nova antologia da prosa e lirica rumantscha davart fantasias umoristicas e seriusas da chatscha. L’autur, artist e pur Göri Klainguti prelegia e raquinta d’ina vita tranter stalla e pult en discurs cun la romanista Valeria M. Badilatti.

Suenter la pausa da gentar unescha la discussiun al podi ina collavuratura dal Parc naziunal, ina scriptura ed in’istoricra d’art vi dad ina maisa: il schurnalist Guadench Dazzi discurra cun Leta Semadeni, Anna Mathis Nesa e Seraina Peer davart la cumparsa d’animals en la lavur artistica e scientifica da differents geners. Lura preschenta la linguista Silvana Derungs da l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun l’animal en locuziuns idiomaticas da la Rumantschia. Il raquint «Il giat cotschen» da Jon Semadeni è il protagonist dal proxim punct da program. L’intermediatur da cultura Chasper Pult recapitulescha il capodovra e nus tadlain passaschas prelegidas da Jon Duri Vital. Da Puntina pudain nus beneventar la professura Eleonore De Felip che vegn a referir davart projects actuals dad etica d’animals en la scienza litterara. Silsuenter preschenta Jürg With, il coordinatur regiunal da la Staziun ornitologica svizra da Sempach, ses project davart la reintroducziun da la randulina en Engiadina Bassa, cumplettà da lirica davart randulinas e Randulins. Il punct final fa il schurnalist Claudio  cun in protocol dal festival: condensà e punctuà, satiric e critic.

Il festival vegn spustà sin la primavaira 2021.


Dapli infos: https://nairs.ch/de/veranstaltung/bestial/
Grafica: Hej, Zürich

Dad Alina Müller – Nus sezzain üna sonda davomezdi in duos vi d’üna lunga maisa da lain. In ün’ura saran eir tschellas sopchas occupadas ed inchün prelegiarà ün toc d’ün crimi o cha la gruppa discutarà animadamaing davart ün pled o davart üna passascha chi nun es dal tuot clera. Leyla Ciragan ha nempe sco mincha seguonda fin d’eivna invidà pro sai a Dietikon a raduond üna dunzaina persunas chi fuorman daspö november üna gruppa da lectüra valladra. Ma fin cha’ls prüms sclingian vi da la porta ans resta amo ün pa temp per gnir a cugnuoscher a Leyla Ciragan e sia paschiun pel rumantsch.

Chi est tü?
Eu sun Leyla ed eu n’ha 43 ons [per rumantsch]. Und jetzt wechsl’ich scho uf Dütsch, suscht goht’s vil z’lang. [Ed ella cuntinuescha per tudais-ch:]. Eu stun a Dietikon cun mia duonna. Oriundamaing suna germanista. Uossa stübgia però informatica. In meis temp liber imprenda schnuaivel jent linguas e fetsch in general schnuaivel jent differentas robas parallel.

Che linguas sast lura tuot?
Hmm... I sun bain ün pêr. I dependa co chi’s dombra. Eu discuor las solitas linguas sco tudais-ch, inglais, frances, spagnöl, latin. Finlandais saja eir. Ed ün pa türch. Chinais saja eir dret bain. Svedais, russ, ün pa talian. Ah e rumantsch, rumantsch n’haja amo invlidà. Meis rumantsch es uossa sün ün livel ch’eu riv da leger ter bain, ma discuorrer es amo difficil. Pelplü imprenda adüna üna lingua sch’eu sa, ch’eu fetsch in ün lö ün pa plü lönch vacanzas o sch’eu n’ha ün interess special. Uschè possa güsta applichar quella lingua sch’eu sun lura là.

Chenüna es tia lingua materna?
Mia lingua materna es tudais-ch, eir scha mia mamma d’eira da la Finlandia e meis bap da la Türchia. Lur lingua cumünaivla d’eira tudais-ch. E probabel hana gnü l’impreschiun cha nus sajans surdumandats sch’els discuorran amo ün’otra lingua cun nus. O forsa d’eiran eir meis genituors surdumandats cun tantas linguas, chi sa.

Co imprendast tü linguas?
Cuors classics nu fetscha suvent. Ils cuors intensivs da rumantsch a Scuol ed a Sta. Maria d’eiran ils prüms daspö ons. Per l’üna esa greiv da chattar cuors cun ün urari adattà e per l’otera esa eir üna dumonda finanziala, specialmaing scha tü est studenta. Sch’eu cumainz d’imprender üna lingua vegna in bibliotecas ed impraist mezs d’instrucziun. Cumplementar imprenda lura eir cun apps o online, per exaimpel sün youtube. Subit ch’eu ragiundsch ün tschert livel prouva uschè svelt sco pussibel da leger cudeschs, eir sch’eu n’ha duos uras per üna pagina fin ch’eu tilla incleg. Davo vegna lura pelplü duos, trais, quatter eivnas in üna regiun ingio chi’s discuorra quella lingua e prouv da discuorrer almain ün pêr frasas. Minchatant funcziuna quai e minchatant neir brich. Ma quai m’es listess. Fin uossa han ils avantags predominà.


Uossa nu suna plü simplamaing be il Oberturist, uossa suna il Oberturist chi sezza tanteraint amo in ün cuors da rumantsch.»


At regordast da teis prüm inscunter cul rumantsch?

Hmm... Eu nu sa... Ah. Quai d’eira aint il tren. Hai, 100% d’eira quai aint in ün tren. Was sait si immer? « ... sin damonda»?

 

Fermada ...?
Precis. Lura d’eira quai probabel in Surselva. Quella jada, avant circa 20 ons d’eira per part in Surselva e per part eir a Scuol. Eu savaiva bain che lingua chi’d es, ma plü bod nu vaiva uschè üna gronda savüda da la Svizra. Eu sun pür plü tard gnüda a cugnuoscher la Svizra geograficamaing e culturalmaing, per exaimpel cur ch’eu sun ida in muntogna cul SAC. Ma eir là nu savaiva amo chi dà differents idioms e che chi’s discuorra ingio. Meis prüm inscunter es dimena fingià lönch innan.


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


 

E cura hast decis d’imprender rumantsch?
Avant desch, quindesch ons n’haja in fuond fingià üna vouta decis d’imprender rumantsch. Quai nu’s poja hozindi bod plü metter avant, ma quella vouta d’eira l’internet amo tuot in ün oter punct sco hoz. Smartphones ed apps nu daiva quella jada amo uschè sco hoz. Quella vouta nu n’haja lura simplamaing brich chattà ün cuors o ün mez d’instrucziun adattà. Forsa vessa dat alch, quai nu saja propa da dir. Eu sa però ch’eu vaiva quella vouta ün cudesch, ma eu nu vaiva ingün’idea co schi’s pronunzcha la roba per rumantsch, uschè ch’eu n’ha lura darcheu laschà star.

 

Co hast lura la fin finala imprais rumantsch?
Quai n’haja decis dürant ün’eivna da Build and Bike illa Val Müstair. Là ha il silvicultur adüna discurri rumantsch cun seis collega. Eu chattaiva quella lingua fingià quella vouta uschè bella ed eu nu sa gnaca precis dir perche. Eu sun simplamaing adüna mega happy sch’eu dod rumantsch. Là n’haja lura decis, da verer amo üna vouta schi nu dess ün cuors da rumantsch. Eu sun lura rivada sülla pagina www.curs.ch e nu pudaiva bod na crajer, cha la spüerta da cuors da rumantsch es uossa uschè gronda. Eu n’ha lura vis chi ha da stà ün cuors intensiv a Scuol e’m n’ha güsta annunzchada. D’utuon suna lura eir amo ida i’l cuors intensiv illa Val Müstair.
Eu bad eir, chi’d es uossa oter sch’eu sun in üna regiun rumantscha. Sch’eu vegn i’l Volg, am sforza uossa adüna da discuorrer ün pêr frasas rumantschas. Uossa nu suna plü simplamaing be il Oberturist, uossa suna il Oberturist chi sezza tanteraint amo in ün cuors da rumantsch. Ed insè han tuots adüna plaschair.

 

Co es il rumantsch actualmaing preschaint in tia vita?
Minchatant discuorra cun mai svessa rumantsch sch’eu vegn cul velo, lura am quinta, che chi gira güsta uschè. In quist möd exercitescha la lingua. Daspera lavura eir inavant i’l mez d’instrucziun e leg istorgias e romans. Cun üna collega da la Surselva scriva per rumantsch sün whatsapp.


Eu d’eir uschè trista cur cha quell’eivna d’eira passada e füss il plü jent güsta restada là per adüna.


E teis club da leger hast eir amo. O co til nomnast tü?

Hai precis. Läse-Grüppli, til n’haja nomnà fin uossa. Quel n’haja eir amo. Eu til n’ha fundà davo il cuors intensiv illa Val Müstair. Eu d’eir uschè trista cur cha quell’eivna d’eira passada e füss il plü jent güsta restada là per adüna. Eu d’eir trista, ch’eu vess stuvü spettar fin prosma stà per darcheu avair contact culla lingua. Lura n’haja simplamaing scrit a la glieud chi d’eira cun mai als cuors e n’ha pensà ch’eu guard üna vouta che chi capita. Eu nu spettaiva bler. Ma pel mumaint esa uschè cha plü o main desch persunas vegnan adüna darcheu als inscunters.

 

Hast plans pel futur dal Läse-Grüppli?
Per mai esa plainamaing avert co cha quai as sviluppa. Probabel as müdaran bain tschertas robas. A reguard la cumposiziun da la glieud suna da l’avis, cha minchün chi ha vöglia da’s partecipar po gnir üna part da nos Läse-Grüppli. In prüma lingia lessa, cha quels inscunters continueschan. Chi sa, forsa va nos Grüppli amo tuot lustigas vias, eu stun in mincha cas cul buonder.

Pel mumaint n’haja però l’impreschiun chi’d es güsta dret uschè sco chi’d es. La glieud fa per part ün lung viadi per as pudair pertecipar. E quai muossa bain ün pa, chi tils plascha.


Ingün nun es il Oberhirsch. Quel aspet am plascha fich.


Co valüteschast tü la situaziun per imprender rumantsch, specialmaing giò la Bassa?

Quai nu possa propa valütar, pervi ch’eu nu sun mai statta in ün cuors chi ha lö per exaimpel üna vouta l’eivna. Intant daja però divers da quels cuors: alla Migros Klubschule o quel a l’Uni. Ma per mai nun esa mai stat pussibel da far ün tal cuors, saja pervi dals uraris o pervi da l’aspet finanzial o eir pervi ch’eu nu sun forsa il tip per ün tal cuors. Ils cuors intensivs sun oters, là es eir il tempo tuot oter. Che chi’d ha implü per spüertas nu saja: tandems, gruppas da conversaziun o conversaziun accumpagnada füssan eir amo coolas, ch’inchün at corregeegess scha tü fast sbagls cun discuorrer. Pro nos Läse-Grüppli ingiavinaina simplamaing ün pa, co chi’s disch la roba ed ün pêr san lura darcheu alch e güdan a tschels. Id es üna roba fich democratica pro nus, che chi’d es in fuond propa cool. Ingün nun es il Oberhirsch. Quel aspet am plascha fich.

 

At manca alch per imprender e dovrar il rumantsch?
Quai ch’eu n’ha uossa organisà svessa, voul dir üna runda chi s’inscuntra e legia cumünaivelmaing. E tschai füss apunta uschè üna gruppa da conversaziun accumpagnada. Pervi cha schi’s fa sbagls i’l discuorrer s’adüsa cul temp vi da quels.

 

Grazcha fich pel discuors! Hast pudü dir tuot quai cha tü laivast dir?
Eu laiv amo dir, ch’eu n’ha gnü uschè ün bel on l’on passà cul rumantsch. Eu sun uschè happy. E mincha vouta sch’eu vegn darcheu sü là pensa: «Buah, isch das schön gsi». Eu less propa imprender bain rumantsch. Precis, quai es meis pled final.

 

Intervista: Alina Müller
Fotografias: (c) Alina Müller. Il Läse-Grüppli a Dietikon da dretta a schnestra: Ann, Maarten, Leyla, Christian ed Emanuela.


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


CBR (Cultura ballape rumantsch) - L'onn 2008, l'onn 2012 e l’onn 2016 è la Rumantschia sa participada cun lur equipas al turnier da ballape da las minoritads autoctonas naziunalas «Europeada». L'emprim turnier è stà en Surselva, il segund en Saxonia (Germania) ed il terz en il Tirol dal Sid (Italia). Las equipas rumantschas èn sa participadas cun grond engaschi sportiv ed han gì blers e bels inscunters cun autras minoritads da l'Europa. Tar quests inscunters han las giugadras rumantschas ed ils giugaders rumantschs represchentà cun grond cor la cultura rumantscha.

CBR 1
Quest onn èsi puspè uschè lunsch. L'Europeada 2020 ha lieu dals 20 fin ils 28 da zercladur tar la minoritad Slovena en Carinzia (Austria). La delegaziun rumantscha prenda part a questa occurrenza cun ina squadra da dunnas ed ina equipa d’umens. Var 50 giuvenils rumantschs da tut las regiuns idiomaticas chantan cuminaivlamain l’imni rumantsch e cumbattan sin il plaz da ballape per la victoria.

Ina per tuttas, tuttas per ina! In per tuts, tuts per in!

Per il campiunadi da quest onn tschertga il comité d’organisaziun anc adina giugadras e giugaders. Persunas interessadas pon s’annunziar cun scriver in e-mail a l’adressa This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

La participaziun a l’Europeada na rinforza betg mo l’identitad rumantscha, mabain permetta er a las rumantschas ed als rumantschs da sa barattar cun autras minoritads europeicas e da prender invista da lur cultura.

In emprim inscunter ha lieu proxima sonda, ils 29 da favrer 2020, a las 9.15 a Domat. Suenter la radunanza generala vegni manà tras in pitschen trenament che duai permetter a las participantas ed als participants d’emprender d’enconuscher in l’auter e da sa preparar cuminaivlamain per l’Europeada.

Ulteriuras infurmaziuns davart il plan da gieu ed il program accumpagnant da l'Europeada èn da chattar sin www.europeada.eu

Text: CBR, cultura ballape rumantsch (www.cbrumantsch.ch
Fotografia 1: La squadra rumantscha al turnier da giubileum da l'uniun CBR 2018 a Schluein.
Fotografia 2: Las squadras rumantschas sa preparan. Da tutt'aura. Dapertut.

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Quest mais preschentain nus simplamain tschintg pleds ch’ins na sto betg exnum avair en il repertori activ, plitost pleds che tutgan en la categoria da la savida inutila. Igl è tschintg pleds casuals, forsa curius, chattads en las stgatlas dal DRG, plainas cun cedels da pleds.



Text: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: En il DRG sa chattan passa milli statlas cun cedels che documenteschan l’entir stgazi da pleds rumantsch. La redacziun lavura momentan vi dals pleds che cumenzan cun il bustab M.

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Cun l'acziun da 72 uras è il project lantschà entras la giuventetgna rumantscha (GiuRu). Nus essan fitg cuntents cun il resultat cuntanschì in trais intensivs dis ed engraziain a tut ils rumantschs che han contribuì cun lur vuschs. L'acziun ha mussà che contribuir ad il project da 'common voice' es fitg simpel. Las registraziuns han tuttas funcziunà baud senza problems, tar giuven e vegl. Cunzunt ils scolars e las scolaras da la scola chantunala che ha mess a disposiziun a nus localitads idealas per quest project eran fitg motivads da registrar vuschs. Cun quest project ha la giuventetgna pudì mussar lur savida co digital natives. Natalia Weber da RTR ha rapportà.

Nus avain cuntanschì entaifer 72 uras registraziuns da varga 6’324 construcziuns in vallader e sursilvan, quai vul dir 7 uras e 50 minutas material auditiv per sursilvan e 57 minutas per vallader. Radund 80 persunas, almain 14 engiadinais e 64 sursilvans, èn stads online durant las 72 uras ed han contribuì davent da Cuira u davent da chasa cun dictar las frasas en l'applicaziun che Mozilla a miss a disposiziun. Grazia fitg a tut las contribuziuns ord la Rumantschia! Sustegn in l’organisaziun da l’acziun avain nus gì da la Pro Svizra Rumantscha, da la Lia Rumantscha e da voluntaris che han valità las construcziuns avant che questas vegnan insumma en il program da Mozilla.

Mozilla è ina communitad da software libra che dovra, sviluppa e iniziescha e sustegn products ch'els promovan exclusivamain per diever liber. La cuminanza da Mozilla vegn instituziunalmain represchentada entras la fundaziun Mozilla, ina organisaziun che lavura senza profit. Era da la Rumantschia èn blers giuvenils stads activs ed èn sa participads a nossa acziun da 72 uras che nus avain realisà cun portas avertas a la Canti. Uschè è in pign ma engaschà team responsabel per quest resultat che plascha era als iniziants da l'idea ma era als programaturs americans. Dil reminent è era il navigatur Firefox da Mozilla telechargiabels per rumantsch e cuntegn gia in program da correctura rumantsch.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun

L'idea da sviluppar ina vasta quantitad da datas auditivas cun il text è la basa per crear programs che midan 'text plidà' en 'text scrit' e viceversa. Igl emprim pass è fatg e nus avain vis che il project funcziuna fitg bain cun ina classa rumantscha ma era che glieud pli veglia na ha betg bregia da pavlar il program cun frasas rumantschas. Per cuntanscher in nivel qualitativ aut basegna è uss da lavur voluntara da pliras organisaziuns, scolas u privats davent da chasa, affiliads da la Lia Rumantscha u na. Pertge cha la lingua pledada è la basa per che la giuventetgna. Preleger construcziuns è ultra da quai era in grondius exercizi per engrondir il stgazi da pleds cun frasas lectoradas e curregidas, per gronda part citads ord romans e novellas e per far attenziun da pronunziar cler e conscient l'agen dialect.

Per che las maschinas chapeschan tut nos cumonds è ina vasta varietad linguistica la basa necessaria. Interessads pon gugent era contactar la suprastanza da la GiuRu sche ins ha veglia da organisar ina saira tematica tar questa lavur, ma sa chapescha che ins po era far quai independentamain da la GiuRu. Nus fissan dentant pronts da explitgar il project da 'common voice' ed accumpagnar organisaziuns interessadas tras ina saira infurmativa, fitg gugent era in Engiadina Bassa. Auturs ed auturas che avessan interess da metter a disposiziun per quest intent texts pon gugent far quai e s’annunziar tar la GiuRu u directamain tar Conradin Klaiss da la Lia Rumantscha.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: GiuRU

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Annetta Janka-Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Quai vala era per l'exempel da l'enviern. Betg mo ils Eskimos n'enconuschan ina massa variantas per numnar la naiv, mabain er ils Rumantschs. Sperond ch'ella ans mainia in bel ed alv enviern, preschentain nus quest mais tschintg sorts da naiv, natiralmain scuvertas en il material dal DRG.


1. la briscla

Cura ch'i naiva mo fin fin, alura è la naiv che croda la briscla. Per l'Engiadina èn attestadas las variantas «bris-cha, brüs-cha e brüs-chetta», per la Val Müstair «brüschla», per il Grischun Central «brestga, briscla e bresca» e per la Surselva «brescla e brestga». Ch'i sa tracta mo da fitg pauca naiv demussa questa explicaziun da Surcasti: «Ina brescla ei neiv tochen il venter dallas miurs.» Quai demussa era quest proverbi da la Surselva: «Ina brescla fa nuota unviern», i dovra pia dapli naiv per ch'ins possia discurrer d'enviern. Enconuschent è dal rest er il verb «brüschlar, brisclar».


2. il tatsch

Il cuntrari da la briscla è «il tatsch» che vegn duvrà cura ch'i dat naiveras enormas. Per distinguer quest tatsch da quel per mangiar datti la varianta «in tatsch naiv». Enconuschentas èn era questas expressiuns: «tatschadas», «ina tatschada da naiv», «ina titschada neiv» ed «in tatschun naiv» per ina massa anc pli gronda da naiv. En tut questas expressiuns signifitga «tatsch» dal rest ch'i sa tractia d'ina gronda massa d'insatge. Legra è la cumparegliaziun sursilvana «in um sc'in tatsch neiv» per in um, dal qual ins na po betg sa fidar, perquai ch'el mitscha sco la naiv che lieua.

 

3. la bischa

Ad Alvagni vegni declerà exactamain tge che quai è: «La beischa e chel vent freid, mistiro cun neiv.» Questa sort da naiv è enconuschenta surtut en l'Engiadina ed en il Surmeir. Ina tala situaziun da naiv cumbinada cun vent pon ins imaginar sco pauc agreabla e fraidischma. Cun bischa pon ins exprimer er in vent dal nord che porta la naiv.

Il paradox: en la Surselva è la bischa ina naivetta fina. Questa bischa è attestada a Rueun sco naiv l'entschatta d'enviern: «La bischa ei l'emprema neiv che vegn.» A Mustér percunter datti era «bischas da primavera».

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45


4. il cuflà

Mintgatant datti mantuns da naiv senza ch'i naivia. En quel cas vegn naiv existenta cun pauc pais suflada ensemen cun il vent ad in nov mantun. Quai è alura en l'Engiadina in «scuflà, scunflà, scumflà u scuflo», en il Grischun Central in «scunflo u scuflo» ed en la Surselva in «cuflau». A Marmorera survegnan quels mantuns apparentamain in'autezza gigantica: «scunflas tgi'ns po betg or da l'isch tgesa». A Mustér ed en il Tujetsch signifitga «cuflau» dal rest era la naiv ch'è sin ils tetgs e penda sur quel or.


5. la malgiada

Pauc rumantsch, ma tuttina enconuschent è il «flutsch» per la buglia da naiv cura ch'igl è chaud e la naiv cumenza a luar. Pli rumantscha è l'expressiun «malgiada» attestada per l'Engiadina, per exempel per La Punt Chamues-ch: «Hoz avains ora da bunatscha. La naiv s'ho alguanteda. Süllas vias ais üna bella malgeda.» Durant quels dis èsi da sperar ch'ins haja buns chalzers d'enviern u forsa dafatta stivals da gumma.
Auters pleds pli rumantschs per il flutsch èn «bugliacca, cugliada, patacca u schmuglia». Jau guard en mintga cas d'evitar l'expressiun flutsch questa primavaira, cura che la naiv lieua talmain che l'aua vegn en mes chalzers.

 

Text: Annetta Janka-Zini
Fotografia: Tgutgarias pon ins adina far – ch'i haja lura blera u pauca naiv (W. Derichsweiler/Fototeca dal DRG)

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

Da Michela Sutter (GiuRu) - Varamaing nu sun eau uschè üna persuna romantica. Da me oura as paun duos persunnas avair gugent, ma eau nu vuless savair, e sgüra na vzair quelo. Perche? Üngün` ideja.

Eau as vuless quinter üna pitschna istorgia. Eau am algord auncha bain. Avaunt circa quatter ans schantaiv eau illa staunza da latin. In nossa classa vaivans be trais mats. Uschè am d`he eau svelt do bada cha quel tip davous me stu esser nouv. Ils magisters nun`s haun infurmos cha survgnissans ün nouv conscolar. Dimena chi d`eria quist sochi?

Varamaing am d`eira quelo listess, u forsa listess na? El nu d`eira güsta ün bel, ils chavels blonds bger mema cuorts, la vista ün pô arduonda ed eir il rest dal corp paraiva dad avair ün pêr kilos mema bgers. Ma quels ögls… blovs, na clers, ma neir na s-chürs, ün po grischaints ed els paraivan da`m hipnotiser.

Zieva quista lecziun d`he eau dicurrieu cun mia megldra amia chi nun d`eria in mia classa. Ella savaiva precis chi ch`eau managaiv cur`ch`eau la d`he quinto dal nouv conscolar. «Que es Luis. El vo cun me culs skis. Varamaing e`l da Turich, ma el ho müdo scoula.» Luis dimena vaiva nom quel mat chi d`eria bun da destrüer mia concentraziun düraunt üna da mias lecziuns predilettas be cun sia preschentscha.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


Uossa, quatter ans pü tar, stögl eau dir cha quel mumaint in quella lecziun da latin d`eira prubabelmaing uschè qualchosa scu amur per prüma vista. Ma scha que es propi amur nu se eau dir. Eau nu se gnauncha che cha amur dess esser.

In quels quatter ans d`he eau inscuntro auncha bgers mats, e scu matta illa puberted am d `he eau interesso per ün u l`oter da quels. Ma tar üngün d`eira que uschè scu tar Luis.

Daspö duos ans vo el al gymnasi a Tavó, contact vainsa aunch`adüna. Nus essans buns amihs, amihs chi nu sun be amihs ma nu saregian mê dapü scu amihs. Tuna cuplicho, es que eir.

Vus dschais uossa, hai da quels dramas vainsa già udieus bgers. Na nu vais, perche cha mia istorgia nun es üngün drama. Nus vivainsa tuots duos bain cun quista situaziun ed be in pochs mumaints vess eau propi da bsögn ch`el füss tar me. Ed eir scha nus ans vzainsa forsa duos fin trais voutas l`an, es que mincha vouta scu cha`ns vessans vis be l`eivna passeda.

Eau crai cha quista situaziun es la ragiun per mia reacziun sün amur. Voul dir, perche cha`m vain bod mel sch`eau vez duos chi`s haun gugent. Ed auncha pês, sch`üna cumainza bod a crider, sch`ella nun ho vis sia amih daspö trais dis.
Eau am sun adüseda cha quella persun ch`eau am es dalönch davent ed ch`eau nu la pudareg mê numner mia amur perche ch`el nu saregia mê mieu. Ma ad ün oter nu vuless eau. Na hoz e neir na in quatter ans.

 

Text: Michela Sutter, GiuRu
Fotografia: Pixabay

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Nadal sco regal

Da Flavia Hobi - Igl è stgir giuadora, chazzolas e chadainas da glischs traglischan, en in u l’auter lieu flanesch’ins tras ina fiera da Nadal, enramada dad ina savur da chanella e vin chaud, il qual che stgauda ensemen cun ils suns da musica da Nadal ils cors ed ils mauns tar las temperaturas fraidas.

U era ils pignols da Nadal, ils quals ch’èn gea cun lur grondezza per part propi impressiunants. Sco mattatscha ma sun jau dumandada co ch’ins ha gì l’idea da purtar in pignol dal guaud en stiva, dad ornar el cun cullas, chandailas ed autra decoraziun da Nadal sco era da seser lura enturn el per chantar chanzuns. Per quellas u quels ch’han forsa era betg enconuschì l’istorgia dal pignol da Nadal - qua la resposta:

Sco derivanza dal pignol da Nadal numn’ins adina puspè usits pajauns, ils quals ch’han ornà chasa e bain cun daschs. Il pign adina vert valeva tar ils pajauns sco simbol per ina vitalitad eterna. En il 16avel tschientaner ornavan ils carstgauns lura ils pigns en chasas da la mastergnanza cun maila, datlas u nuschs, tge ch’ils uffants pudevan lura mangiar da Nadal. Quest usit è sa derasà adina pli ferm ed ins ha sin quai era cumenzà da pender vi cullas da vaider e chandailas. En il decurs dal 20avel tschientaner chattava il pignol da Nadal lura era acceptanza da la baselgia catolica - ussa pia ina tradiziun fitg ancrada.

La tradiziun da Nadal - jau mezza hai propi fitg gugent quest temp. Temp per giudair ensemen, ma era temp da reflectar. Tge è tut succedì durant l’onn, tge porta l’onn nov? Ins sa regorda vida blers bels muments, ma forsa era muments ch’han fatg mal, muments trists u vida persunas ch’han betg uschè bain. E gea, ins fa era in u l’auter regal. Jau ma regord gugent vid in regal spezial da mia sora pitschna. Ella aveva pachetà en in animalet da stoffa (jau crai in ren) che nus avevan gia. L’intent dad in uffant pitschen dad era pudair regalar insatge senza gronds meds finanzials u senza la pussaivladad da pudair ir sez en ina stizun ma lascha anc oz surrir. Regalar è insatge bel e da far in plaschair als auters fa bain - ma cler ch’ils regals na stattan betg en il center.

Tge munta Nadal per tai?

Passentar temp ensemen cun ses chars, reflectar ed esser engraziaivel èn bain era ils blers resuns sin mia dumonda ad auters tge che Nadal munta per els.

E forsa anc per finir insatge da prender cun per il entir onn:

„Nadal n’è betg be da Nadal, mabain adina lura, sch’ins sa far rir insatge resp. sa dar vinavant quest rir, sch’ins sa far insatge bun per insatgi, sch’ins gida ad insatge e regala temp ed amur.“

En quai senn giavisch jau da cor bellas festas da Nadal e bun di bun onn!


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


Text: Flavia Hobi
Fotografias ed icons: www.pexels.com

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:


Pagina 2 da 18

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

Sonntag & Sohn, Leipzig

04 d'october 2017

Da Romana Ganzoni - Sonntag & Sohn. Juweliere. I sun a Leipzig. A Leipzig ha stübgià Goethe giuris prudenza, ed uossa vaja darcheu amunt, la cità es hip, pulsescha. In...

Go to top