Dad Annetta Janka-Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Grazia a quellas datti variantas in pau pli discretas per numnar ad ina persuna in tabalori, forsa perfin uschè discretas che quella persuna na s'accorschia gnanca da quai.


1. cuccalori

Questa descripziun per in tabalori è enconuschenta surtut en la Surselva. Quels da Pigniu din «in cuccalori dalla bial'aura», quels da Surcasti «in cuccalori d'emprema classa» e quels da Mustèr «in pauper cuccalori». A Riom datti persuenter charins «bungs cucaloris» – quai che tuna almain in pau main malign che la cumbinaziun cun pauper. En l'Engiadina chatt'ins ina varianta sumeglienta cun quest adjectiv: Quels dad Ardez din «tü pover cuc», pia en connex cun il cucu. E percis quel cumpara er a Trun: «ti eis empau parens dal cucu» per persunas in pau tuppas.


2. lappi

Era la suandanta locaziun è derasada plitost en la Surselva: «mo ils laps van a pèr» per dir che mo persunas tuppas èn adina da la medema opiniun. A Trin datti era «vurdar sco in lappi» cura ch'insatgi mira da maniera surpraisa en il vid. A partir da quest pled èsi pussaivel da crear ina pluna pleds rumantschs: cun «lappadira» e «lappamenta» èn manegiads plirs lappis. Ed in «lappenari», «lappiun», «lappori» u in «lappun» èn creaziuns sursilvanas per persunas tuppas, entant che quels da Zuoz din in «lappiatsch» per in lavuraint che na fa betg endretg sia lavur. Dal rest: il lappi rumantsch deriva cleramain dal medem pled tudestg svizzer.

3. martuffel

L'adjectiv «pover» para dad exister era tar questa cumbinaziun: A Strada e Lavin din ins in «pover martuffel». En tscherts lieus da l'Engiadina ed ad Andeer e Lon vegn in «martuffel» era duvrà per exprimer in pitschen mattet, qua n'èsi betg attestà, sche quel mattet è alura in pau in tabalori u betg. Quest spruhin da quels da Lavin demussa ch'i na va betg senza martuffels: «i sto esser eir martuffels per far il muond bel». Tut particulara è er in'attestaziun per Ardez, nua ch'il martuffel po signifitgar in imperatur – tge cana! En sursilvan signifitga «star martuf» dal reminent era far l'umet dals animals.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


4. schumar

Savais vus tge ch'in «schumar» è? En l'exclamaziun duvrada surtut en l'Engiadina «quel es ün vaira schumar!» sa zuppa er in tabalori. Atgnamain exprima quel pled in animal, numnadamin il milet e quel animal vegn gea era duvrà sco insulta. Quels da La Punt Chamues-ch din ad ina dunna che ha fatg ina tuppadad senza studegiar: «at maunchan be auncha las uraglias per esser üna schumara». Il legher è ch'in «schumar» po muntar en la Surselva er in um in pau pli corpulent – e quel na sto gea betg exnum esser tup …


5. tamberl

In «tamberl», «tamberlan» ed ina «tamberla» èn enconuschents surtut en l'Engiadina ed en il Surmeir. Quels da San Murezzan din «fer il tamberlun» a persunas che fan termagls cun uffants. Sch'ina dunna chamina cun passins mo pitschens, lura vegn ella numnada a Lavin ina «tamberla chi va traplignond e schmanisond il chül», tenor mai betg propi simpatic. Dal rest, era pauc simpatica è questa furma documentada: la «tamberletta» per ina persuna ch'è ina tuppa chaura.



Text: Annetta Janka-Zini
Fotografia: [13387] Datti qua tranter questas chauras era tamberlettas? Empè da far ina tuppa cumparsa paran ellas dad esser paschaivlas sin il pastg. (C. Meisser / Fototeca dal DRG)

 


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

Dad Angelica Carigiet (GiuRu) - Durant l’emda digls 7 anfignen igls 13 d’otgover on treis commembers dalla GiuRu piglia part agl seminari d’aton dalla YEN (Youth of European Nationalities), igl qual ò gia li a Sotschi, an Russia. La YEN è la uniun tetgala dad uniuns giuvenilas da minoritads linguisticas, naziunalas ed etnicas an l’Europa.

Damai tg’igl viadi sgulont tranter Turitg e Sotschi magna pigl solit sur Moscau, ischan nous dus tgi scrivagn chest text ans decidias da far ena viseta alla capitala russa. Cun parteir quatter deis pi bod dalla patria vagn nous via bler digl grond martgea lontan. Sper igls classichers scu igls museums digl Kremlin e la Plazza cotschna ans on surtot er las staziuns da metro fatg gronda impressiun. Bleras staziuns èn numnadamaintg “decoradas” an ena moda unica. Chegl è egna da bleras restanzas digl taimp sovietic. 

Arrivond a Sotschi vagn nous antupo igls noss ameis rumantschs: Silvan, tgi era nia cugl tren e Giuanna, la presidenta dalla YEN. Silvan e nous dus vagn alloura piglia part activamaintg ad egn digls treis workshops tgi eran nias offerias durant chell’emda.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun

Igls hospitants digl seminari eran igls commembers dalla uniun giuvenila digls Tudestgs an Russia. Sper igls workshops vagn nous uscheia er pudia amprender ensatge davart la cultura tudestga, la cultura russa e la cultura tudestga-russa. En grond “спасибо” per lour lavour.

Durant igls workshops on tot igls participants luvro ve dalla tematica dalla participaziun giuvenila, seia chegl politicamaintg u culturalmaintg (ea, nous savagn tgi chels dus terms s’excludan betg adegna). Tar igl workshop tgi Silvan e nous vagn tscharnia gevigl an special per la participaziun giuvenila aint igl agen conturn. An gruppas pitschnas on tots creo projects concrets tgi duevan aveir igl scopo da rinforzar la participaziun giuvenila. Nous treis ans ischans decidias da crear en project tgi pudessans implementar cun ageid dad oters commembers dalla GiuRu. Igls patratgs tgi stattan davos l’idea digl project èn tgi nous cattagn trest tgi la GiuRu ò betg fitg blers commembers activs ed er tgi blers digls commembers activs èn dalla Surselva (surtot da Sagogn ;-)). Perchegl visitessan nous aint igl futur gugent persunalmaintg festas dad uniuns da giuventetna davains igl territori rumantsch ed anvidessan talas er allas occurrenzas dalla GiuRu. Scu tgi chest project duess neir implemento concretamaintg stò anc neir discuto cun la suprastanza e cun oters commembers. Naturalmaintg vagn nous gio varsaquantas ideas – mengia bler lagn nous ossa pero tuttegna betg anc tradeir.

Scu adegna tar igls seminaris dalla YEN on tot igls participants pudia turnar a tgesa banadias cun novas amiceztgas ed ancunaschientschas cun unicats dalla antiera Europa. Igl migler tgi so capitar è tgi dat siva en seminari ena gruppa da whatsapp cun Rumantschs e Croats digl Burgenland an Austria tgi sa nomna «Rätro Kroaten». Talas experientschas stattan a disposiziun a mintga commember dalla GiuRu ed èn caschungs excellentas per amprender a canoscher differentas minoritads dall’Europa, duvrar igl engles ed amprender ena massa davart otras culturas e tradiziuns – ed aint igl noss cass – far bogn ainten la Mar Neira.


Text: Samuel Bislin, Angelica Augustin, GiuRu
Fotografia: Pixabay


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Chasa Editura Rumantscha - Lio sa grittenta: tut ses amis van en vacanzas durant la stad, mo el sto ir ad alp! Cura che sia mamma prenda davent ad el perfin anc ses telefonin, al tanschi definitivamain! Lio less mo pli ir davent. Ses chaun Cookie ha però in’autra idea e va a chatscha da muntanellas. Questa chatscha als maina en il pajais magic da Semperverd nua ch’els ston ademplir intginas incumbensas. 

Las duas auturas Simona Demarmels ed Anna Negrini han scrit ensemen durant ils onns 2015 e 2016 il roman da fantasy «Semperverd». Ina istorgia nova da fantasy per uffants da la 3. fin 6avla classa ed in bel regal da Nadal. In extract:


Semperverd cuv

Il tschivel da la muntanella

«Pamfateee.» Il telefonin da Lio sa chatta amez il terren sitg da l’Alp Pandela. Cookie sa dasda e dat in sigl. Per esser segir che quai n’è nagin privel, s’avischina el cun ses gnif al telefonin da ses patrun e savura. El guarda sin Lio e na chapescha betg propi tge che quel fa. Lio na fa gnanc stim che ses chaun è agità. El na vegn betg liber dal patratg ch’el è lià vi da questa alp. Ses amis qua giu en la val fan perfin beffas dad el. Els s’inscuntran, van a far cumissiuns, vesan la mar u perfin ils stars da lur squadra preferida ed el na vesa nagut auter che cornas, stgellas e tgils da vatgas.

Ma sch’i fiss mo quai … El n’è betg mo sulet si d’alp, mabain sto er anc supportar ses geniturs dis a la lunga. Dis ch’èn en sasez gia stentus avunda pervia da las lavurs. Tgi s’imaginescha uschia sias vacanzas da stad? Lio giess bler pli gugent a scola. Là fiss el almain ensemen cun ses amis e pudess far l’ina u l’autra lumparia.

Cookie posa ses chau sin la chomma da ses meglier ami. Lio di: «Ti na chapeschas betg mai, navair, Cookie? Ti vivas sco en il paradis qua tar nus.» El stat si e prenda en maun ses telefonin. La sfessa en il monitur è vegnida pli gronda. Oz è puspè in da quels dis, nua che tut va en las chautschas.

«Lio, quai na dastga betg esser vair! Tes bab ed jau ta tschertgain dapertut e duvrassan tes agid e ti sesas simplamain qua e fas termagls cun tes telefonin. E guarda co ch’el vesa ora! Auters uffants fissan cuntents, sch’els avessan in telefonin uschè modern e ti rumpas il tieu di per di pli fitg! A mai pari che ti stuessas ina giada vesair quantas uras ch’ins sto lavurar per pudair sa prestar in tal apparat», di la mamma.

Semperverd lioQuai è puspè tipic per sia mamma. Ella recloma adina gia avant ch’ella sa insumma tge che mudregia el. Lio ha il sentiment che sia mamma vivia en in auter mund. Ella ha l’impressiun ch’el stuess avair plaschair da star si qua. Il mender è che las visitas – magari amis dals geniturs – èn lura er anc da la medema idea. «Vus avais uschè bel si qua ad alp. L’entir di en la natira, nagin stress ed aria frestga. Lio ha propi fortuna da pudair passentar sia uffanza si qua. El emprenda da viver cun la natira. Tge uffant dad oz sa anc fender laina e far paun?» Lio ha avunda da quests baterlims.

Nagin uffant auter che jau na sa pli fender laina e far paun! Ins po gea cumprar tut en las butias. E las chasas stgaud’ins cun electricitad, pensa Lio tut grittentà. Cunquai ch’el sa concentrescha sin ses patratgs, auda el mo pli dalunsch il crititgim da sia mamma, ed el serra ils egls. Ussa simplamain avrir ils egls, l’alp è stgargiada e nus essan a chasa. Quai fiss uss il pli bel!, pensa Lio e strocla ensemen ses egls uschè fitg ch’i fa bunamain in pau mal.

Cura ch’el als avra puspè, è el prest in pau dischillus ch’i n’è betg gartegià. Plaunet al vegnan puspè endament ils pleds da la mamma.

Cura ch’el vesa co che la mamma guarda ussa sin el, smina Lio ch’ella haja dumandà el insatge durant ses cupid. Per ch’ella na vegnia betg anc pli vilada, emprova el sia fortuna cun: «Gea, mamma, va bain.» Quai funcziuna per il solit en discussiuns cun sia mamma.

El ha emblidà ch’el ha ses telefonin sin las chommas e stat si per s’allontanar da la situaziun malempernaivla. E lura capiti. L’apparat croda la segunda giada per terra.

«Gnanc ina minuta n’es stà bun da tegnair quai che ti has empermess! Ussa basti!» La mamma prenda il telefonin si da plaun. «Quel survegns ti pir puspè, cura che ti has emprendì d’avair quità da las chaussas. Ti vas uss a fender laina davos tegia. Igl è uras che ti ans sustegnias cun las lavurs dal mintgadi.»


«Quai n’è betg endretg. Jau hai emblidà il telefonin ed hai mo vulì …», emprova Lio da sa defender. Semperverd telefonin

«Jau na less udir nagut pli. Va ussa!», cumonda la mamma e va en direcziun da l’isch da la tegia.

Cun il venter plain ravgia, perquai che nagin na taidla quai ch’el di, va el davos tegia, nua che la laina vegn deponida. Sco expressiun da protesta zappa el cun tutta forza sin il terren.

Cookie al suonda.

El ha tratg en sia cua ed er il chau tegna el plitost a bass. Cookie n’ha betg gugent, sche ses patruns sbragian uschè dad aut. Per sias ureglias sensiblas è quai terribel.

Lio na po simplamain betg sa calmar. El è vilà. El na sto betg mo star si d’alp l’entira stad, mabain n’ha uss era nagin telefonin! Sco quai ch’el enconuscha sia mamma, pudess quai anc durar in detg mument fin che quai sa mida.

Sia situaziun, la ravgia sin sia mamma ed ils patratgs vi da ses amis che passentan ina bellezza stad giu en la val fan che sias chommas chalan da zappar uschè fitg sin il terren e cumenzan a far bunamain il cuntrari. Senza ch’el vul, vegn el adina pli spert. Sias chommas paran da sa mover tut da sezzas ed el ha il sentiment ch’el sgolia. La ravgia porta el. Cookie al curra suenter e s’accorscha ch’els dus na curran questa giada betg per far in gieu. Perquai surpiglia el il tempo da Lio e dat adina puspè in’egliada vers el.

Lio na fa gnanc stim da ses chaun. El curra simplamain. Sias chommas sgolan sur il terren vi ed ils maletgs en ses chau svaneschan.

Cura ch’i cumenza a vegnir pli taiss, senta el co che ses pass vegnan adina pli plauns. Pli plauns ch’ils pass vegnan e pli clers che ses patratgs daventan. La ravgia sa mida plaunsieu en tristezza. Sisum la spunda na pon las chommas ed er il chau betg pli. El sa lascha crudar per terra e las larmas al curran sur sias vistas.

 

Illustraziuns e prevista: (c) Chasa Editura
Il cudesch custa 24 CHF; da retrair en las librarias, en l'internet u sin www.chasaeditura.ch

 

SEMPERVERD
In’istorgia da fantasy per uffants da la 3. fin 6avla classa da Simona Demarmels ed Anna Negrini
Cun illustraziuns da Jon Bischoff

Cudesch illustrà, lià 15.6 x 21 cm (format aut)
88 paginas
CHF 24.00 rumantsch grischun e surmiran
ISBN 978-3-03845-063-4
Chasa Editura Rumantscha, 2019

 


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


Da Dominique Dosch - 

Cilgia stat davant igl Rubicon.
Ella tschainta a meisa davant en bloc da screiver. En pêr noms èn sottastritgias. Oters on en segn da dumondas. Ulteriours èn stritgias.

Vurdar per sasezza?

Cilgia zappigna inquieta.
Igls patratgs sa repetan scu mulegns. Noms vignan e von. La branclan, anfignen tg’ella igls stompla davent.

U risguardar l’opiniun da tschels?

Cilgia stat an peis e zappa tras la steiva.
Igls patratgs la ninan ve e no scu sen ena bartga. E chegl gio trasor las davosas emdas. Ella ò mal da mar.

Argumaints sa cumbattan.

Cilgia sa sainta scu Caesar.
Ella ò tot ainta mang. Ella sainta la responsabladad d’en’antier’armada. Ella cumonda.

Far dretg a sasezza.

Cilgia vign celebrada.
Ella accumplanescha 40 onns. Igl è la sia festa. Ella remna las arbaias.

Argumaints per.

Cilgia ò conquisto Gallia.
Ella era segl camp da battaglia. Ella ò mano igls sies suldos, la sia veta. E tschels on angal vurdo.

Veiver cun las consequenzas.

Cilgia riscess la ghera cun Roma.
Ella anvidess tgi tg’ella vot. Savess galdeir la festa. Ma stuess varteir igls pleds tiztgintos da tschels.

Far dretg a tschels.

Cilgia pudess er ceder.
Far, chegl tg’ins spetga dad ella. Anvidar tschels. Cuntantar tschels.

Argumaints per.

Cilgia fiss concilianta.
Ella savess persvader tschels digls sies marets. Igls mussar la sia grondezza. Ratschever glorgia.
Veiver cun las consequenzas.

Cilgia dess se la sia armada.
Ella renunztgess a sia atgna pussanza. La dess a tschels tgi saron igls sies giasts. Ella sa confruntess cugl Senat.

Tge peisa daple?

Cilgia tigna la balantscha ainten mang.
La prubabladad tg’ella gudogna igl cumbat. Igl risc dalla sia armada. Igl sentimaint da victorgia.
La prubabladad tg’igl Senat è pacifitgont. Igl risc dalla sia testa. Igl sentimaint da rancunaschientscha.

Cilgia stò sa decider.

Ella stampa las invitaziuns.
Cumonda a l’armada da sa preparar.
Ella tatga las marcas sen las cuvertas.
Gizza la spada.
Ella sorta ord tga.
Monta segl tgaval.
Ella sa ferma davant la tgascha da brevs.
Stat davant igl Rubicon.

Igl taimp da decisiun è rivo.

Igl flem Rubicon è igl cunfegn alla Provinza romana.
Sch’ella igl surpassa cun la sia armada, vo’la an ghera cunter igl Senat e cunter Roma.
Ella faschess chegl tg’ella vot. Anvidess chels tg’ella vot.
Sch’ella igl surpassa suletta, sa sottamett’la agl giudezi digl Senat.
Ella faschess chegl tgi vign spitgia. Laschess antrar tschels ainten la sia tga.

Cilgia sa decida.

Ella magna igl tgaval tras igl flem.
Patta las cuvertas ainten la tgascha.

Las brevs vignan tarmessas.
L’armada la suonda.

Cilgia so oss betg turnar ple.

 

conciliant = mattond peregna, pacifitgont

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81



Text: Dominique Dosch
Fotografia: Malc Finch, Pexels

 

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

 


Dad Annetta Janka-Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Quellas sa zuppan mintgatant er en cifras, perquai datti quest mais in pèr locuziuns tipicas per tschintg bellas cifras rumantschas, natiralmain chattadas en il DRG. 


1. Dus

Tge chapesch'ins sut l'expressiun «esser en dus»? Atgnamain ch'ins è en dus e ch'ins fa insatge ensemen e betg sulet. Ma en tscherts vitgs munta l'expressiun er il suandant: Per Tschlin vul «esser in duos» era dir ch'ins è sturn, forsa perquai ch'ins vesa alura tut da maniera dubla?!? Per Scuol percunter pon ins dir «ella es in duos» per ina dunna ch'è en speranza. Precis, atgnamain èn ins gea en dus cura ch'ins spetga in uffant. Per la Surselva signifitga «esser sin dus/duas» ultra da quai ch'ins è gista pront per far insatge u ch'ins è indecis.


2. Set

Surtut en l'Engiadina chatt'ins pliras expressiuns che cumbinan set cun autras cifras. En tscherts vitgs, sco p.ex. a S-chanf din ins «quel so set e quatter» per ina persuna che craja ch'ella sappia dapli che autras. A Tschierv percunter duvr'ins per quai «set e ses» ed a Sent «set e quattordesch». E cura ch'insatgi «disch set e quatter» a Schlarigna, survegn l'auter ina charplina da quella persuna.

Tut insatge auter è enconuschent en tut las valladas rumantschas, numnadamain il «ni per set ni per deschset» per signalisar ch'ins na veglia betg far insatge – tuttina per tge pretsch. Per Vaz è attestà er il cuntrari: «per set u dischset» per dir ch'ins vendia insatge per tut pretsch, pia char u bunmartgà.

3. Indesch

Sche quels da Breil din «jeu sun or sils endisch» lura signifitga quai ch'els èn a la fin, pia propi sin ils fiers – quai po esser cun lur sanadat u era cun ils daners. Il legher è ch'en rumantsch grischun dovr'ins perquai la medema frasa, ma cun «quattordesch». E cura ch'ina suppa è memia liquida e debla din quels da Curaglia «ina suppa dellas indisch». Per ina persuna che na sa betg propi ir enturn bain cun daners din ins dal rest era: «quella fa or da ventgadus indesch», vul dir ch'ella fa permez la facultad, tge donn.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


4. Ventgaquatter

Per tut l'Engiadina, Val Müstair ed il Surmeir è attestada questa frasa: «quai ma fa vegnir las ventgaquatter» che signifitga ch'ins daventa ravgià e ch'insatge dat sin la gnerva. Pertge datti quai exact per ventgaquatter e betg p.ex. per ventgatrais u ventgatschintg? Quai n'è dal tuttafatg betg cler. Ina chaussa attestada è percunter questa: Per Cinuos-chel datti anc in auter spruh in pau macaber «fer our da vanchaquatter ündesch» per persunas che vegnan bainbaud a murir.


5. Trenta

Quels dad Alvagni din «ir li trenta» cura ch'i van en malura e «far ir tot li trenta» cura ch'i fan ir insatge en malura. Pertge fa precis la cifra trenta ir en malura insatgi u insatge? Quai na decleran quels dad Alvagni betg … Interessant è che «il trenta» po en tut la Rumantschia er esser in'expressiun per il diavel. A mai plascha il meglier la varianta «ün mat/ün puob dal trenta» per in dianter furbaz. Il «trentaisem, trenteisen u trentesim» è dal reminent il num per ina messa da mort trenta dis suenter la sepultura.



Text: Annetta Janka-Zini
Fotografia: Ed anc in'ulteriura locuziun cun la cifra set: «El lavura per set» din ins d'in um ch'è fitg lavurus. Pia in che fa tant sco quests set signurs qua che guardan tuts ora sco copiads in da l'auter. (Caviezel-Wieland / Fototeca dal DRG)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

Gleiti eis ei aschi lunsch. Il musical tenor il roman da Jules Verne „En 80 dis entuorn il mund“ vegn presentaus ella sala plurivalenta a Vella. Cun canzuns sco per exempel "We are the Champions" da Queen, "Purple Rain" da Prince, "Just the way you are" da Bruno Mars ed aunc biaras autras vegn purschiu ina producziun impressiunonta cun live band. In highlight da la producziun cun reschisur e coreografia professiunala ei la gronda preit da LED (dapli che 40 m2). Entras ils maletgs, presentai sin quella en cumbinaziun cun in’impressiunonta show da glisch survegn mintga scena in’atmosfera tut speciala. Ils giuvenils dalla Surselva giogan, contan e saultan sin ina tribuna cun in fantastic maletg ed ina imponenta show.  

Las producziuns han liug:Musicals Surselva

Venderdis, ils 18 d’october allas 20.00 uras
Sonda, ils 19 d’october allas 20.00 uras
Dumengia, ils 20 d’october allas 17.00 uras 

Venderdis, ils 25 d’october allas 20.00 uras
Sonda, ils 26 d’october allas 20.00 uras
Dumengia, ils 27 d’october allas 17.00 uras 

Gievgia, ils 31 d’october allas 20.00 uras
Venderdis, il 1. da november allas 20.00 uras
Sonda, ils 2 da november allas 20.00 uras 

Bigliets san vegni reservai online ni era per telefon mintgamai gliendisdis entochen sonda allas 19:00 - 19:45 (078 853 32 95) .

Dapli informaziuns sut www.musical-surselva.ch

Il comité d'organisaziun dal musical Surselva regala 2x2 bigliets. Registrai sutvart e gudagnai!

Registrar e gudagnar:

 

  
Joomla forms builder by JoomlaShine

 


 
Fotografias: (c) www.musical-surselva.ch

Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA. Nus regalain 2x2 bigliets per las producziuns dals 18.10/19.10.2019. Mintga persuna registrada a partir da 16 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 15.10.2019 a las 20:00. Il num dal victur u da la victura po vegnir publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà: 

Üna s-charpa da muntogna. Marca Lowa, grondezza 38, model da duonna. Chattà da meis figl (9ons) sül tet da las garaschas chi cunfinan a nos üert. 

Ün triangul da panna. Amo intact. Chattà da meis figl sül viadi a chasa davo il trenamaint da ballapè. 

Ün bindel d’avertimaint. Our da plastic, alb e blau. Na rodlà insembel inandret. Tut cun sai da meis figl davo scoula. Argumaint: „Quel es super per giovar“. 

Üna chadaina da ruina. Chi chi tilla ha chattà ingio nun es dal tuot cler, ma ella d’eira dandettamaing in corridor. 

Duos fiers d’chavà da ruina. Annada ca. 1950. Ün fier sarà stat d’ün mül. Chattà aint illa belma cun giovar pro l’aual Clozza. Da chi? Trais jadas as poja ingiavinar. 

Ün öglier d’uffant. Brün, cun correctura. Chattà cun rumir sü la chamonna da Battasendas. Tut a chasa da mia figlia (7 ons) perquai cha „forsa savaina dovrar quel ün di“.  

Chi chi tschercha chatta, haja nom.

Mo meis uffants gnanca nu tscherchan, els chattan simplamaing. Id es incredibel cun che roba ch’els vegnan a chasa da temp in temp. Mincha chat vain trattà sco ün s-chazi. Chi saja la chadaina da ruina o la singula s-charpa – tuot savaina tenor els garanti dovrar amo ün di. Eu n’ha l’impreschiun cha mincha plunder cha oters büttan davent aposta o perdan sainza lair splacha a la fin finala pro no. E uei sch’eu less liquidar üna o tschella truvaglia, lura daja opposiziun totala.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


S-chazi o plunder?

Cha mia nona ramassaiva blera roba inclegia amo. Ella derivaiva da la generaziun da guerra. Palantschin e schler d’eiran implids per „cas urgiaints“. Mo meis uffants vivan in ün temp da l’abundanza. Els nun han mai pati fom, els han tuot quai ch’els douvran ed amo ün bun pa daplü. E listess. Ramassar para dad esser alch biologic. Quel vizi sarà francà profuondamaing in no. Co as pudessa uschigliö declerar quist desideri dals umans da ramassar adüna daplü possess?

Cumpromiss?

Eu sun ün tip chi selecziunescha jent. Il sistem es simpel: Che dovraina? Che nu dovraina? Il problem es be cha meis uffants han tuot ün’otra oppiniun a reguard ils criteris da roba dovrabla co eu. Per els ha mincha oget ün serv. Els sun eir adüna be gusts scha’l Coop lantschescha darcheu ün’acziun da ramassar marcinas, tacharöls, emojis etc. Eu invezza vez darcheu be il crom chi resta a la fin finala perquai suot.

Dimena stuvaina chattar ün cumpromiss. Ils fiers d’chavagl pon restar sün balcun e portar furtüna a no. La chadaina svanischa uschè svelt co pussibel – voul dir apaina cha’ls uffants nu pensan plü landervia. A la s-charpa da muntogna spetta listessa sort. Il triangul da panna depuonaina in schler, il bindel d’avertimaint eir. Uf.

Eu n’ha fingià il sgrisch da la frasa cha’ls uffants clomaran bainbod darcheu cun gnir da port’aint: „Mamma, eu n’ha chattà alch sul cool“! Mo chi sa, forsa chattna ün di propi amo alch „sul cool“. Co füssa cun üna trua plain marenghins?

Text: F. Hofmann, Scuol
Fotografia: Pexels
Prüma publicaziun: November 2017

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.

 

 

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

 


Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els passentan lur temps cun far nuot e cun spitgar sin Godot. Els sez enconuschan buca Godot, els san gnanc sch’ei dat insumma el. En certs muments han els denton speronza che Godot arrivi beinprest. Spitgar sin Godot ei in’activitad senza senn – forsa schizun empau lungurusa. El cumpara numnadamein mai. Il sulet che varga ei il temps. Estragon e Wladimir spetgan.

Muments vits

Per beinenqual ei spitgar in temps nizeivel, per auters ina peina. La veta ei spitgar – ils carstgauns quels che han da spitgar. Mintgin – ti ed jeu. Alla cassa dil Volg, sin posta, alla staziun dil tren ni alla staziun dil bus. Avon il kino, avon il teater, avon la bar. Savens el restaurant. Al runal ni per ir sin tualetta. Sin rispostas, sin persunas, sin muments, sin midadas. La sera en letg sin la sien, la damaun sin ch’il svegliarin scalini. Sin l’amur dalla veta, sin la fin d’ina sesida lungurusa, sin l’entschatta da zatgei interessant, sin ch’il mund mondi sutsu, sin ina naschientscha ni sin la mort. Il temps da spetga para savens vits. El varga pli plaun, el ei liungs – sligiaus dil sentiment da temps. Nus spitgein e sperein sin in mument d’acziun – sin il mument che Godot cumpara.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!


Spitgar ei lungurus

Il temps da spetga ei in temps denter dus temps – en in cert senn ina zona vita, in temps che nus lein savens puspei emblidar, perquei che nuot para da schabegiar. Forsa schizun in temps empau lungurus? Duront spitgar mirein savens viaden el telefonin, scrivin tonnas messadis, repartin likes, tedlein musica e navighein tras la reit digl internet per sepiarder sin paginas infinitas. E lu vesin nus che la persuna che ha recepiu il messadi da whatsapp ha gia legiu el. Ok ... e nus spitgein – sin sia risposta! Tenin strusch ora la tensiun.

Daco ha ella buca gest scret anavos a mi? Ha ella buca temps, ni forsa enzatgei pli perdert da far? Vul ella buca scriver, ni ha ella forsa autras prioritads?

Nus mirein per l'aria – contemplein ils carstgauns entuorn nus, tedlein lur dialogs ni silmeins fragments da quels e fagein apparentamein nuot.

Ti sas buca patertgar nuot

Quei ei nunpusseivel. Estragon e Wladimir fan nuot auter che spitgar sin Godot e patertgar igl entir temps vid quel, schegie ch’els enconuschan buc el. Jeu contemplel la dunna cun il manti tgietschen, fetsch in link tier la persuna ch'jeu hai scret il messadi e sedamondel daco ch'ella ha aunc adina buca rispundiu?

Ok, sch'ella rispunda buca tochen damaun marvegl dun jeu in telefon! Jeu spetgel e fantiseschel – emprovel da sedeclarar la situaziun, enquerel declaraziuns per mei e pil mund. Forsa ha ella veramein buca temps. Jeu spetgel. Jeu stoi tener ora da spitgar. Igl ei buc sempel e perquei forsa insumma buca lungurus, mintgaton schizun empau stentus. Spitgar e schar vargar il temps, senza piarder la pazienzia. Jeu spetgel e sperel che Godot arrivi tuttina aunc e ch'il toc da teater prendi forsa tuttina ina fin da surpresa.

Emprima publicaziun: December 2017
Funtaunas: Becket Samuel, Waiting for Godot, 1952
Fotografia: Pixabay
Text A. Nay, http://www.annatinanay.ch/

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

 

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Quest mais na datti nagut da scuvrir e reactivar, damai che gea mintgina e mintgin da nus posseda ses num per ils tartuffels cotgs en paletscha, ubain ils «Gschwellti». Però co als numnan atgnamain ils auters? Qua ina schelta or dal panopticum tartuffelesc.


1. tartuffels or da l’aua e sut l’aua

Tartuffels vegnan cotgs en l’aua. Ina giada cotgs, èni lura simpels «tartuffels or da l’aua» – ch’i saja lura tenor ils da Guarda «mailinterra our da l’aua», tenor in pèr Puters «ardöffels our da l’ova» ubain a la sursilvana «truffels ord l’aua». Entadim la Val Lumnezia però, enta Vrin, là datti tals che san co ch’i va propi: «truffels sut l’aua». Cler, pir sut l’aua pon ils tartuffels daventar tartuffels or da l’aua.


2. tartuffels en pel

Cura ch’ils tartuffels cun paletscha èn tras, ston els ora dal bogn da chalur. Usché blut bluttitschs or da la padella hani lura num a Bever «ardöffels in pel», a Mulegns «tartiffels an pel», ad Andeer «hardeffels en pel» u si Curaglia «truffels cun pial». Qua sin maisa, exposts a las egliadas engurdas, èn quests tartuffels vestgids be cun lur pel creatiras plitost deplorablas. Probabel perquai cuvran intgins ils tartuffels en pel cun ina cuverta – betg per als tegnair chaud, mabain sco act da cumpassiun.

3. tartuffels en chamischa

Per inqual poni esser memia maldeschents, quests tartuffels en lur cumparsa svestgida. Perquai als tirani en ina chamischa: davent da sisum la Surselva, nua ch’ils Tujetschins din «truffels ain tgamischa», fin giudim la Surselva datti exemplars da «truffels cun camischa». «Tgameischas» portan er ils «tiffels» da Tinizong e Mulegns ed en Engiadin’Ota èn derasads ils «ardöffels in chamischa». Dal rest vestgeschan er ils Franzos ils tartuffels a moda sumeglianta, però pli poetic-picant: «pommes de terre en robe de chambre».
… Ch’insatgi da la morala lavurusa ha lura gì l’idea sturna da stuair transfurmar la bella chombra (pli empermettenta) ed anc crear «pommes de terre en robe des champs», quai vulain nus ignorar.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


4. tartuffels en mandura

Propi bella figura fa lura il «mailinter in mandura» – en Engiadina il tartuffel en paletscha par excellence! Parada cun mandura fan ils tartuffels però er en il Surmeir e schizunt la Surselva enconuscha singuls «truffels en mondura» (p.ex. a Ladir). Dal reminent èn er ils tartuffels da la Svizra tudestga equipads sco «Herdöpfel mit Montur».

Però ils S-chanfiners, quels na sa cuntentan betg mo cun ina schica mandura. Là portan ils tartuffels per imponer in tenu pli militaric, siglind or da la padella sco «ardöffels in unifuorma». … pronts per sa sacrifitgar per il bainstar e la prosperitad da la patria.


5. caisers

In tartuffel militar po far impressiun, ma anc dapli fa in imperatur. Sa sche fanfaras resunavan, cura ch’i mettevan sin maisa ils caisers a Susch ed a Strada? Gea davairas, là mangiavani «caisers (in mandura)»! Betg ch’ils tartuffels en paletscha avessan quel num en memoria ad ina visita dad in imperatur (u forsa cun excepziun da Carl il Grond incognito?). … Na: questa denominaziun deriva dal simpel fatg ch’i deva ina sort da tartuffels cun il num Kaiser Wilhelm. Tuna halt banal e main imperial.



Text: Silvana Derungs
Fotografia: Tschintg tartuffels davent da sut l’aua fin sin il tron imperial (S. Derungs)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

L’America Latina

Dad Angelica Carigiet (GiuRu) -


L’America Latina 

Natira nundetg imposanta, glieud amicabla e da magliar extrordinari. Il viadi entscheiva miez matg a Peru. Sil programm stattan dus meins America Latina. Aschia che ins astga segir buca munchentar dad ir sil Macchu Picchu. La miraglia da crap regorda aunc oz vid il pievel anzian dils Inkas. Ils Inkas possedevan il pli grond imperi il qual els numnavan „Tawantinsuyu“, tgei che munta „la tiara dallas quatter valladas“.

 

Salar de Uyuni

Navenda plus 25 grads celsius cuntinuescha nies viadi en in liug nua che la temperatura sesbassa duront la notg sin minus quendisch grads. Il desiert da sal a Bolivia. Cheu eis ei buc d’impurtonza nua ch’ins mira, pertgei tut tgei ch’ins vesa ei planira alva. Quest desiert da sal ei il pli grond dil mund e mesira dapli che 10’000 kilometers quadrat. Traversar el cun auto ei perquei ina dètga sfida.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81

 

Rio de Janeiro

Cheu ei buca pli la ferdaglia in tema mobein la criminalitad, pertgei Rio de Janeiro ei in dils pli malsegirs marcaus dil mund. Denton sentan ins buca quei e cun in saung giudezzi duess era nuot schabegiar. Ei fuss denton bia memia donn da buc visitar il marcau da Brasilia per quei motiv. Il marcau porscha bialas rivas, cuolms contonschibels cun pendicularas, vestas spectacularas sur il marcau e capeivlamein aunc ina miracla dil mund, la secunda sin quest viadi, la statua da Christus sil Corcovado.

 

Inslas galapagos

Naven dalla massa da glieud ora tier ina gruppa dad inslas solias el Pacific. Vias naturalas, luschards al maun dils trutgs, tartarugas salvadias, flora e fauna nundisada. Buc per nuot enconuschent sco in dil pli bials loghens. Ed a tgi che la purschida dalla natira ella tiara tonscha buc, lez sfundra ella natira sut l’aua. Tgauns dall’aua, tartarugas, rajas, peschs e curalas gaglias. Definitivamein il davos liug nua ch’ins lai encrescher per nos cuolms e per la tschugalata!


Text e fotografia: Agelica Carigiet, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Pagina 1 da 15

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

La columna - Banadida telefomania

21 da favrer 2018

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top