Prova da lectüra, Chalender Ladin 2020. Il capricorn – üna bes­cha superbgia, imposanta, ün simbol, ün mitus cun ün’istorgia fascinanta.

Güsta no Grischuns ans identifichain cul capricorn. Ad el nu’s chatta be illa vopna grischuna, eir Silvaplauna, Lavin, Tschlin, Ardez, ils circuls Sur Tasna e Suot Tasna e la Bergiaglia portan il boc da capricorn in lur vopna. Il capricorn es per no Grischuns però dvantà daplü co be üna bes-cha alpina in nossa vopna, el es dvantà ün label, üna marca, anzi ün prodot turistic.

Ma scuvrind l’istorgia dal capricorn stöglia admetter cha la reducziun da quella bes-cha imposanta ad üna marca turistica es ün pa simpla. Il capricorn spordscha daplü co sias cornunas – el zoppainta ün’istorgia fascinanta.

Il capricorn viva daspö millis dad ons quia pro no illas alps. I s’ha chattà disegns in cuvels cul motiv dal capricorn chi han var 30’000 ons, dimena chi sun gnüts pitturats dürant l’ultim temp da glatsch. Il capricorn ha stuvü bandunar da quel temp la spelma e las muntognas e guinchir in regiuns plü bassas sainza glatsch. Davo il temp da glatsch es el tuornà inavo in seis abitat oriund, inavo illas muntognas, sün blaischs alpinas ed illa spelma. Cur cha l’uman es lura eir tuornà in quellas regiuns haja cumanzà a gnir stret pel capricorn.

Chatscha e commerzi

L’uman ha fat chatscha sül capricorn our da blers motivs. Il capricorn gniva admirà sco bes-cha imposanta e ferma. Perquai es el gnü «mitifichà» e bod tuot dad el sco il pagl, las cornas, ils corduns e dafatta seis excremaints gnivan dovrats per far masdinas. Tschientiners a l’inlunga han ils umans ed ils capricorns pudü viver ün sper tschel, fin cha l’uman ha inventà la puolvra naira. A partir da quel mumaint ch’el gniva perseguità cul schluppet, nun ha il capricorn plü gnü ingüna schanza – el es plan a plan gnü desdrüt. Illa mità dal 17avel tschientiner d’eira il capricorn desdrüt in nossas regiuns ed al principi dal 19avel tschientiner d’eira quai il cas in tuot las Alps cun excepziun da var 100 exemplars illa regiun taliana dalla Val d’Aosta. Quista situaziun tragica dal capricon ha dat da pensar eir al silvicultur da quella regiun Joseph Zumstein. El es stat bun da persvader amo ad ün e tschel cumpogn da s’ingaschar pels capricorns. Cun forzas unidas ed ideas visiunarias tils esa reuschi da motivar las instanzas talianas da metter ils ultims capricorns suot protecziun. Uschè sun ils capricorns gnüts miss suot protecziun a partir da l’on 1821 da la chasa da la Savoia, e quai in tuot la regiun. Il salvamaint es gnü l’ultim mumaint. Dal 1856 ha il rai Vittore Emanuele II, declerà precis quella regiun sco ün da seis territoris da chatscha ed ha impiegà a divers guardgiasulvaschinas per survagliar seis territori. Uschè s’ha la populaziun dals capricorns remissa ed es creschüda fin la fin dal 19avel tschientiner sün bundant 3000 bes-chas.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Ün «paradis» per froduladers

Quist fat d’eira natüralmaing eir ün nouv «paradis» pels froduladers. Il marchà illegal cun prodots dals capricorns d’eira finanzialmaing fich interessant. Neir la gronda preschentscha da guardgiasulvaschinas impiegadas dal rai Vittore Emanuele II, nun ha pudü impedir la chatscha illegala, il fraud d’eira omnipreschaint. Ün frodulader cun nom Gabriele Bérard es stat il prüm chi ha gnü l’idea chi’s pudess eir marchantar capricorns vivs, già cha l’interess per quista bes-cha mistica d’eira uschè grond i’ls pajais vaschins. Dit e fat – quist es stat ün grond pass per Gabriele Bérard ma eir per no Svizzers. Tuot in üna jada as pudaiva s’insömgiar d’avair darcheu üna jada capricorns in nossas muntognas. Interessents per usöls our da la regiun dal Grand Paradiso d’eiran possessurs da giardins zoologics e parcs da sulvaschina, ma eir clubs alpins, societats da chatscha e persunas privatas. Quant grond cha l’interess d’eira ed impustüt quant lucrativ cha quist marchà d’eira, muossan ils predschs chi gnivan pajats per ün usöl da capricorn.

Il capricorn ha sia valur

Al cumanzamaint da quist commerzi, voul dir dal 1882, cuostaiva ün usöl 400.- francs, implü gniva pro üna contribuziun dad 80.- pel transport. Dal 1885 ha la secziun da chatscha «Diana» pajà per üna chavra chi’d es gnüda manada fin a Basilea perfin 1000.- francs. Ils predschs ils plü ots chi sun gnüts pajats per üna chavra da capricorn s’amuntan a 3000.- francs. Quai d’eiran sommas straminablas per quel temp, schi’s conguala cun pajas al di da s-chars 4.- francs o pajas al mais da bundant 100.- francs. Schi’s conguala culs predschs dad hoz, as poja dir ch’ün usöl cuostaiva tant sco ün auto da classa media. 

Legiai daplü aint il Chalender Ladin actual!

Il Chalender Ladin 2020 po gnir retrat via vendita online ed i'l Chesin Manella



Text: Chalender Ladin 2020, Anna Mathis, collavuratura Parc Naziunal Svizzer
Fotografia: Hans Lozza e Parc Naziunal Svizzer


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Romana Ganzoni - D’incuort n’haja let dad üna vernissascha a New York. Davant ün dals purtrets exposts as vaivan posiziunats umans gritantats per evitar cha oters possan contemplar il purtret, ün’ouvra da l’artista Dana Schutz. Ella as vaiva laschada inspirar dad üna fotografia (iconica) chi muossa ad ün giuven nair lintschà dal 1955. Il problem 2017: Il mat sülla fotografia d’eira nair, l’artista Schutz es alba. Quels chi staivan davant il purtret d’eiran da l’avis cha quai nu giaja. Duos artistas han dafatta propost da desdrüer l’ouvra da Schutz.

Quai svaglia noschas algordanzas. Las aderentas dal movimaint chi vezza critic l’esser alb (Critical Whiteness) e descriva l’act da’s referir in ün tschert möd sün’ün’otra cultura sco Cultural Appropriation (voul dir: invöl) dschessan: No lain proteger üna minorità, üna gruppa suotprivilegiada, supressa da la majorità chi fa abüs, pigliand davent ogets o simbols a las victimas.

„Check your privilege!“ es lur sbraj da battaglia per far attent a relaziuns da pussanza e discriminaziun. Cha illa appropriaziun chapitalista vegnan declerats ogets tradiziunals da differentas etnias sco roba e stratta our da lur context, dischna. Quai possa pertoccker musica o sot, simbols, ceremonias, vestits, clinöz, frisuras, ma eir il stil da lingua e cumport social.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Tschertas gruppas interpreteschan quistas invistas in möd excessiv, vezzan dapertuot ün „trigger“, ün impuls per üna re-traumatisaziun da minoritats o victimas, per exaimpel ils organisatuors d’ün concert da punk da la band „Feine Sahne Fischfilet“ a Bielefeld. Il percussionist ha trat oura sül palc seis t-shirt – e’l concert es gnü interruot. Pervi cha’l muossar il corp sura masculin saja ün act da violenza patriarcala e cunter l’uorden da chasa. O la reuniun chi ha appellà cun ün scrit pro l’entrada cha albs cun uschèdits „Dreadlocks“ o „Rastas“ nu sajan bainvis. Exagiarà, o? Da l’otra vart: Fingià avant ons n’haja pensà, cha ün Maori as sto agitar a mort, sch’el vezza ils „tribal tatoos“ da sia cultura süls bratschs da quels da Bümpliz, Barcelona e Berlin. Microggressiun sün pel. E pro no? Esa Cultural Appropriation, esa microaggressiv, esa ün trigger, scha üna turista as cumpra morins chi stan per l’emigraziun engiadinaisa e metta sü quels, voul dafatta cumplimaints da mai? O scha inchün da lingua tudais-cha chi nun ha ingüna relaziun cul rumantsch am bombardescha adüna culs pleds: Che bels mumaints! O eir uschè ün elemaint verbal da culissa movibla: Pachific. Forsa eir: Allegra. Pleds chi vegnan strats our dal context da lingua e cultura rumantscha per dar culur o per far reclama. Abüs?

O co esa cun quist’architectura neoengiadinaisa da kitsch, conglomerats, immens chasamaints cun schmachà aint abitaziuns sainza fin, e sülla fatschada sgrafits e proverbis rumantschs? O quist nouv proget: Ün impressari sainza ragischs svizras chi voul s-chaffir ün costüm engiadinais per las camarieras aint ils hotels, uschè cha quellas nu portan plü Dirndels (sic!), ma alch plü „autentic“? Am das-cha agitar?

Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: D. Gustin, Tschlin
Prüma publicaziun: Lügl 2017


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Romana Ganzoni - D’incuort n’haja let dad üna vernissascha a New York. Davant ün dals purtrets exposts as vaivan posiziunats umans gritantats per evitar cha oters possan contemplar il purtret, ün’ouvra da l’artista Dana Schutz. Ella as vaiva laschada inspirar dad üna fotografia (iconica) chi muossa ad ün giuven nair lintschà dal 1955. Il problem 2017: Il mat sülla fotografia d’eira nair, l’artista Schutz es alba. Quels chi staivan davant il purtret d’eiran da l’avis cha quai nu giaja. Duos artistas han dafatta propost da desdrüer l’ouvra da Schutz.

Quai svaglia noschas algordanzas. Las aderentas dal movimaint chi vezza critic l’esser alb (Critical Whiteness) e descriva l’act da’s referir in ün tschert möd sün’ün’otra cultura sco Cultural Appropriation (voul dir: invöl) dschessan: No lain proteger üna minorità, üna gruppa suotprivilegiada, supressa da la majorità chi fa abüs, pigliand davent ogets o simbols a las victimas.

„Check your privilege!“ es lur sbraj da battaglia per far attent a relaziuns da pussanza e discriminaziun. Cha illa appropriaziun chapitalista vegnan declerats ogets tradiziunals da differentas etnias sco roba e stratta our da lur context, dischna. Quai possa pertoccker musica o sot, simbols, ceremonias, vestits, clinöz, frisuras, ma eir il stil da lingua e cumport social.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


Tschertas gruppas interpreteschan quistas invistas in möd excessiv, vezzan dapertuot ün „trigger“, ün impuls per üna re-traumatisaziun da minoritats o victimas, per exaimpel ils organisatuors d’ün concert da punk da la band „Feine Sahne Fischfilet“ a Bielefeld. Il percussionist ha trat oura sül palc seis t-shirt – e’l concert es gnü interruot. Pervi cha’l muossar il corp sura masculin saja ün act da violenza patriarcala e cunter l’uorden da chasa. O la reuniun chi ha appellà cun ün scrit pro l’entrada cha albs cun uschèdits „Dreadlocks“ o „Rastas“ nu sajan bainvis. Exagiarà, o? Da l’otra vart: Fingià avant ons n’haja pensà, cha ün Maori as sto agitar a mort, sch’el vezza ils „tribal tatoos“ da sia cultura süls bratschs da quels da Bümpliz, Barcelona e Berlin. Microggressiun sün pel. E pro no? Esa Cultural Appropriation, esa microaggressiv, esa ün trigger, scha üna turista as cumpra morins chi stan per l’emigraziun engiadinaisa e metta sü quels, voul dafatta cumplimaints da mai? O scha inchün da lingua tudais-cha chi nun ha ingüna relaziun cul rumantsch am bombardescha adüna culs pleds: Che bels mumaints! O eir uschè ün elemaint verbal da culissa movibla: Pachific. Forsa eir: Allegra. Pleds chi vegnan strats our dal context da lingua e cultura rumantscha per dar culur o per far reclama. Abüs?

O co esa cun quist’architectura neoengiadinaisa da kitsch, conglomerats, immens chasamaints cun schmachà aint abitaziuns sainza fin, e sülla fatschada sgrafits e proverbis rumantschs? O quist nouv proget: Ün impressari sainza ragischs svizras chi voul s-chaffir ün costüm engiadinais per las camarieras aint ils hotels, uschè cha quellas nu portan plü Dirndels (sic!), ma alch plü „autentic“? Am das-cha agitar?

Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: D. Gustin, Tschlin
Prüma publicaziun: Lügl 2017

Suonda LATABLA!

Da Fadrina Hofmann - L’Unterländer es adüna stressà ed adüna punctual. Il Romand nu lavura jent e fa mincha di apéro. Il Tessinais es daplü Talian co Svizzer, dimena dad ot e sa be talian. Ed il Rumantsch? Capuns e subvenziuns.

D’incuort suna statta da la partida a la concurrenza da linguas Linguissimo a Berna. Bod trenta giuvenils da tuot las parts linguisticas da la Svizra han tut part e trais collegas ed eu vain fuormà la giuria. Dal prüm mumaint davent d’eira cler: No eschan bainschi tuots Svizzers, ma las mentalitats sun tant differentas sco las linguas. Ün exaimpel? La manadra da quist proget ans ha declerà la lezcha: „Mincha giuvenil ha dad elavurar dürant la fin d’eivna ün text umoristic cun ün giuvenil d’ün’otra lingua. I’l text ston gnir avant tuottas duos linguas“. Trais giurors han exclamà al listess mumaint „cool“ ed ün ha manià: „schwierig“. Eu nun ha da declerar uossa dingionder cha quist signur derivaiva.

Vairamaing tant sco ün Tudais-ch

Lura la chosa cul umur. Ün Romand ria baincomal da tuot oters skerzs co ün da la Svizra tudais-cha. Gös cun pleds d’ün Tessinais nun inclegia la Rumantscha. Comedians sco Dieter Nuhr sun incuntschaints i’l vest ed i’l süd dal pajais. Pella paja nu savaivan no chi dà bod 700 comédiens sün comédiens.ch. Ils Romands ed ils Tessinais fan jent beffa dal trid „ch“ e „k“ chi vain avant uschè suvent in schwiizerdütsch. Ils Zürigais e Baselais fan schnöss dal laissez-faire da lur collegas francofons.

E che esa culs Rumantschs?

„Ah, vo eschat inamöd vi dal murir oura“, ha manià ün da meis collegas. Risada da tschels. „Capuns e subvenziuns“. Hahaha. „Dal rest nun inclegia perche cha vo gnivat festagiats talmaing sco minorità. No eschan plü minorità co vo“, ha cuntiunà il Tessinais. Aha. „Ma è vero, vo eschat tuots bilings, savaivat tant rumantsch sco tudais-ch, scha nö dafatta meglder tudais-ch“. Lura s’ha intermiss eir l’Unterländer. „Stimmt, scha vo nu savaivat güsta il pled per rumantsch vegn quel automaticamaing in tudais-ch“. Hm. „Chenün rumantsch es vairamaing il dret rumantsch?“, dumonda il Romand. Tuots.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Büttà raps our da fanestra

Dimena, lascha’m resümar. Il Rumantsch nu sa gnanca sia aigna lingua. Ils Rumantschs sun be pro forma üna minorità. Ils Rumantschs profitan da la noscha conscienza da Berna. Ed in fuond es quist sustegn immens pella quarta lingua („la dernière, hihihi“) büttà raps our da fanestra perquai cha’ls Rumantschs mouran inamöd oura. Hopla. Ed eu n’ha adüna cret cha’l rest da la Svizra saja superbi d’avair la quarta lingua federala. Bun, quistas argumentaziuns sun tuottas gnüdas dittas skerzond e schmachond l’ögl, ma nun ha mincha skerz eir ün minz vardà?

In mincha cas es l’Unterländer stat dürant tuot la fin d’eivna fich ingaschà (stressà) ed adüna punctual (dafatta massa bod). Il Romand ha fat jent stincals (nu lavura jent) e s’ha tanteraint inscuntrà cun amis (apéro). Il Tessinais invezza savaiva sper il talian eir amo bain frances ed inglais ed el d’eira fich discret. Definitivamaing ün exemplar atipic.

 

E la Rumantscha? Ha defais sia lingua e sia cultura cun mans e peis, ha mangià couscous invezza da capuns ed ha a la fin finala inchaschà precis tant sco seis trais collegas. Nüüt, rien, niente cun capuns e subvenziuns. Ha!

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Da Fadrina Hofmann - La prümavaira es rivada a la fin eir in Engiadina. Intant cha las temperaturas plü chodas implischan in oters lös darcheu las vias e zonas da peduns, as svödan quellas quia da maniera bod sula.

Ün di cumanzamaint d’avrigl a Schlarigna. Il parkegi da las Pendicularas Marguns es vöd. La stagiun da skis es finida. Prada brüna impè da pistas albas. Be ün pêr singuls flachs han fat resistenza cunter il sulai da prümavaira. La bar in vicinanza da la staziun da val es serrada. Davant il local as vezza stizis da la rumida: sopchas e maisas abandunadas, üna sadella vöda, ün magöl da biera invlidà. Sül prà daspera es ün impiegà da cumün fatschendà cun üna zanga: El picla sü palperis ed otra rüzcha cha’ls giasts han laschà inavo. Ün ventin frais-ch boffa e sduvla sü dal fuond puolvra. Ils sains i’l clucher battan las ündesch.

Atmosfera da western. Quel mumaint avant cha duos cowboys as duelleschan. La via es vöda, il vent sofla speravia üna balla da strom, ils üschöls sgrizchan. Musica dad orgelin da bocca.

In quist mumaint sül parkegi a Schlarigna am vegna propi avant sco ün da quels cowboys. Be l’impiegà da cumün es d’intuorn, inschnà para il cumün abandunà. Eu pudess descriver uossa quel singul corv chi’s placha cratschlond sül tet da la bar, ma quai füss forsa listess ün zich exagerà. Basta, fat es cha la stagiun morta ha cumanzà in Engiadina. In Engiadin’Ota es quella amo plü sula co in Engiadina Bassa. Las abitaziuns da vacanzas han serrà ils uschöls, hotels e restorants han pichà oura ils scrit cun sü „vacanzas da gestiun“. Eir la gronda part da las butias ha serrà. Güsta amo quellas chi vendan ils ogets da minchadi e las mangiativas fan inavant sco scha nüglia nu füss. Pan sejel frais-ch douvra l’Engiadinais adüna.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


Ils uffants han scoula. Pels lavuraints i’l sectur da construcziun cumainza uossa il temp intensiv: rumper sü vias, renovar hotels, fabrichar intuorn chasas per indigens. Eir las giardinarias han bler da far, adonta chi va amo bod ün mais fin chi’s po metter üert. Ils chanzlists han eir bler da far. Id es il temp da las radunanzas cumünalas. Il suveran decida davart credits, progets e permiss. Ed uschigliö? Tote Hose, dschess meis figl. Per üna schurnalista sun l’avrigl ed il mai in Engiadina üna sfida. Ok, lain esser sincers: la stagiun morta es ün chasti per no. Ingünas occurrenzas interessantas, bleras persunas nu sun ragiundschiblas, otras nun han nöa da dir. Gnanc’üna novità in patria.

Schi’s contaimpla uossa las gazettas localas daja in ögl cha temas banals vegnan zoflats sü, chi dà daplü portraits e main lingias grossas chi valan la paina da gnir nomnadas uschea. Ils schurnalists sun grats per mincha tema chi tuna almain ün païn interessant. Stagiun morta, mortischma. L’unic avantag: Id es pachifig da lavurar dürant quist temp in üna regiun da skis. I’s po as dedichar üna jada a persunas chi nu cloman scandal e’ls texts as poja per üna jada surlavurar jent amo üna jada perquai chi nu fa prescha da tils publichar güsta sül prossem di. I’s po ir a concerts, a referats, a baiver cafè. Grondius. Almain per ün pêr eivnas, lura dvainta our da grondius lungurus. E perquai giain no schurnalists engiadinais in mai in vacanzas. Insembel cul rest da la populaziun engiadinaisa. Scha pussibel però na i’l listess hotel sco tuot tschels...

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Da Corina Gustin -
Cun il post #baldistessoweit #natur #freiheit #stille #wundervollezeit #bündnerjagd s’allegra la chatschadra svizra 2016-2018 Silvana Stecher-Caviezel via Facebook sülla chatscha chi cumainza in pacs dis. L’Engiadinaisa cul rier simpatic quinta da sia paschiun e da la “Sauer 404”.

Silvana, sün che mumaints da chatscha t’allegrast impustüt?
Eu m’allegr sün duos eivnas esser davent dal minchadi, sün duos eivnas distanza da computers e telefons. Eu giod l’ajer frais-ch e tuot las glünas da la natüra. Implü m’allegra sül temp da cumpagnia, perche quists dis dan tuot ün’otr’importanza a las relaziuns – eu vegn a chatscha cun meis bap, meis frar ed ün cumpogn.

Ün dals plü bels mumaints da la chatscha es però a la fin, scha tü rivast da schluppetar il buttin. Eir il plaschair per oters chi han gnü success es ün bel mumaint, minchatant sun quels evenimaints bod amo plü bels.


Daja eir mumaints difficils dürant la chatscha?
Il prüm an da chatscha n'haja stuvü tegner oura lönch, pür il terzultim di da quellas duos eivnas da chatscha n’haja gnü success e n’ha pudü schluppettar üna chavra da chamotsch. Il prüm an as vaja a chatscha cun uschè bleras aspettativas, eu sun ida fingià là la via dürra e n’ha stuvü imprender chi nu’s po be ir e cleger las bes-chas gio da la bos-cha. Quai d’eira greiv ma üna buna lecziun.


Il tour oura il dadaint d’üna bes-cha nu’t fa fadia?
Eu nu n’ha mai gnü grondas fadias da far quella lavur chi tocca pro pro la chatscha e pro’l sajettar üna bes-cha. Amo main greiv esa gnü daspö ch’eu n’ha let ün cudesch cun recepts da masdinas tradiziunalas chi vegnan fattas our da prodots da sulvaschina. Eu pigl eir cun mai il grass da las bes-chas e fetsch svessa üna salba. Quella güda cunter barba giat, mal la rain, mal ils schnuogls. Vairamaing güda ella per tuot ils mals pussibels, dafatta cunter la tuoss.


Che sarà quist an/on different dad oters – tü est chatschadra Svizra 2016-2018?
La seguond’eivna da chatscha vegna accumpagnada dad ün team dal SRF per duos emischiuns da televisiun. Üna da quellas es per il «10vor10», quai es natüralmaing sensaziunal e sgüra unic ed interessant.


Quant ferm t’engascha il titel d’ambassadura da chatscha?
Sur stà esa stat ün zich plü quiet però uossa vers la fin d’avuost ha natüralmaing darcheu cumanzà il temp intensiv cun evenimaints specials ed intervistas.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Il schluppet es pront e funcziuna?
Schi, meis schluppet nouv be spetta da gnir our’d s-chaffa. La firma «Sauer» m’ha regalà ün avant ün per eivnas ed eu m’allegr fich da til douvrar; üna Sauer 404 cun ün „ZF“ (perspectiv) da Swarovski. (Silvana da üna risada ed am corregia cur ch’eu pretend cha seis ZF haja in quel cas sü cristals glüschaints da Swarovski. Lura am decler’la detagliadamaing che chi’d es ün ZF).


Che nu po mancar aint illa buscha d’üna chatschadra?

Eu n’ha ün portafurtüna chi tocca adüna aint in gialoffa o aint illa buscha – üna culana cun ün cour ch’eu n’ha surgni da mia mamma. Sainza furtüna nu schlupetta gnanc’il meglder chatschader il butin; I’s sto antivar ün bun di persunal, i douvra il dret vent, la bes-cha sto esser il dret mumaint al dret lö…finalmaing ston tuornar tants facturs ed apunta eir üna purziun furtüna nu po mancar.


Co sun scumpartidas las rollas in chamonna?
La scumpartiziun da rollas in chamonna es fich simpla, quel chi finischa seis di da chatscha sco prüm fa fö e cumaninza a cuschinar, per la paja lava giò inchün oter. I regnan reglas modernas, eu nun ha da far la chasada da chamonna perquai ch’eu sun üna duonna. Quai es flot, eu cuschin uschigliö fingià tuot on (ella ria).


Co guarda oura teis program per trenar la cundiziun, douvrar las s-charpas da muntogna ed portar la buscha ed il schluppet - tuot quel pais?
La paschiun da chatscha tegna vairamaing fit tuot an, i’s chamina bler, i’s va a guardar sulvaschina, i’s va adüna darcheu in chamonna o a metter oura sal. Il pais illa buscha però, quel badaraja pür darcheu ils 3 settember. Davo duos o trais dis nun es quel però ingün tema plü, eir sainza trenamaint special, dieta o coach. Eu nu met neir na sü la buscha per ir a lavurar in banca, quai nun ha intant amo fat dabsögn.


Tü vast eir a chatscha our’d pajais. Che sun las differenzas?
Vairamaing nu’s poja congualar la chatscha grischuna cun otras, per exaimpel cun la chatscha da püerchs sulvadis in Germania. Quella es eir bella, ma tuottafat differenta. I’s piglia l’auto, i’s va a spettar cun clerglüna e davo as vaja darcheu a chasa. Üna roba confortabla vairamaing. Dürant la chatscha grischuna as chamina kilometers sainza fin e’s sta in üna chamonna simpla. Eu nu füss buna da dar sü la chatscha grischuna per üna chatscha a l’ester.


Che es il rumantsch per tai?
Il rumantsch es per mai patria, dachasa, infanzia. La lingua da la famiglia, la lingua illa quala eu m’exprim il meglder. 



Daplü da Silvana: sün facebook o sün www.schweizerjaeger.ch
Intervista: C. Gustin
Fotografia: S. Stecher-Caviezel


FA PART, commentescha sutvart! 

+++ Il spiert da cuminanza è important ed uschia è mintgin bainvegni da sviluppar quist project cun nus; Igl è pussaivel da registrar events e nus publitgain Vossas novitads. Scha vus avais gust da contribuir in artitgel ans pudais trametter in e-mail sin This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Da Fadrina Hofmann - 
Minchatant nun esa simpel dad esser schurnalista locala. Far dret a tuots es impussibel. La redacziun pretenda üna tenuta critica, la regiun less gnir preschantada be in sia megldra splendur. Ün insaj.

Eu nu less plondscher. Meis manster es la cana. Eu n’ha mincha di dachefar cun oters temas, cun persunas interessantas. Eu sun ün di a far üna reportascha sün ün vadret, l’oter di fetscha ün’intervista cun ün cuschinunz renomnà in ün hotel da tschinch stailas e’l terz di possa visitar ün observatori da stailas. Eu dod istorgias captivantas, survegn invistas exclusivas e vegn cunfruntada cun temas brisants. Mincha di porta alch oter. Rutina nu daja, lungurella neir na.Grondius.

Cler cha no valütain

La sfida in mia funcziun sco schurnalista locala es beda mantgnair la balantscha tanter sduvlar e lodar. Mia lezcha es quella d’avair in gazetta quels temas chi occuppan a la cumünanza. Adüna nu sun quels temas be agreabels. Anzi, minchatant vaja per istorgias cha’ls pertocs zoppantessan plü jent. Eu nu sun ni dedectiva ni advocata, ma schi va per chosas chi han consequenzas per daplü co be üna o duos persunas, nu das-cha sco schurnalista serrar ils ögls. Objectività es la maxima aint in meis manster. Objectività voul dir in quist cas: laschar gnir a pled a tuots, provar da nu valütar, esser vardaivel e fair. Quai prouva da far mincha di. Ma eir no schurnalists eschan be umans. Eir no vain preferenzas e valuors. Cun tscherner ün pled o cun decider che infuormaziun chi vain priorisada faina automaticamaing üna valütaziun. No decidain che importanza cha che tema ha o che oppiniun chi survain quant spazi. Quista selecziun capita in mincha mez da massa. Quai es bainschi üna spezcha da pussanza, ma eir üna gronda respunsabiltà.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!


Tuots han agens interess


In meis intschess da lavur nu daja propi temas chi han üna relevanza mundiala. Minchatant però stuna svessa stutta che effet ch’ün pêr lingias in gazetta pon avair. Cha las medias sun dvantadas ün instrumaint fich efficiaint han organisaziuns e gruppas d’interess inclet fingià dalönch. Id es da star attent da nu’s laschar instrumentalisar dad oters cun scriver artichels.Mincha di vegnan mails cun communicaziuns da pressa. Mincha speditur as giavüscha publicitàpositiva o less ragiundscher ün böt. I dà però eir mails da persunas chi vöglianbe dar tips ed inputs. Minchatant sun quels abstrus, minchatant üna buna funtana. 

Sbagls visibels per tuots. Il plü invidas n’haja als tuotsapiaints. A quels chi han adüna da reclomar alch. Mia lavur es oramai publica. Sch’eu fetsch ün sbagl – e quai vain avant amo minchatant – es quel visibel per tuots. Pel solit til vezza svessa sco prüma e m’agit a mort. Lura esa stupend pella morala schi vegnan eir amo telefons, chartas o mails cul avis cha la signura schurnalista nun haja darcheu üna jada ingün’idea. Critica constructiva saja acceptar bain, ma quella cul martè sül cheu am va terribel sülla nerva. E las attachas persunalas, quellas am dan eir amo davo tants ons i’l manster da ruojer.


Eir far plaschair tocca pro

Basta, eu n’ha dit al cumanzamaint ch’eu nu lessa plondscher. Vairamaing n’haja eir pac motiv da far quai. Id es nempe uschea cha la quantità da cumplimaints e reacziuns positivas es bainquant plü ota co quella da las criticas. Eu stögl conceder ch’eu giod mincha singula frasa chi cumainza cun „grazcha fich“. Vairamaing scriva nempe blerun plü jent las istorgias bellas, quellas chi fan plaschair e chi sustegnan ad üna persuna o ad üna gruppaziun. La plü flotta incumbenza es üna jada l’on quella da pudair ir a far ün viadi da pressa e da scriver sur dal lö visità. Da quels artichels han pel solit tuots plaschair. Oter co schi vain purtretà ün lö in Austria. Meis ultim viadi n’haja nempe fat i’l Pillerseetal. Eu d’eira inchantada da la cuntrada e da la sporta sül löe quai n’haja eir scrit. Pacs dis plü tard m’ha cità üna gazetta dal Partenz: „Anstatt die heimische Tourismus-Industrie tatkräftig in ihrem täglichen Kampf um die Gunst der Gäste zu unterstützen, lobpreist man die Konkurrenz. Da fehlen einem wahrlich die Worte“. I nun es propi na adüna simpel dad esser schurnalista...

*In „La columna“descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

La columna - Banadida telefomania

21 da favrer 2018

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top