Da Fadrina Hofmann - L’Unterländer es adüna stressà ed adüna punctual. Il Romand nu lavura jent e fa mincha di apéro. Il Tessinais es daplü Talian co Svizzer, dimena dad ot e sa be talian. Ed il Rumantsch? Capuns e subvenziuns.

D’incuort suna statta da la partida a la concurrenza da linguas Linguissimo a Berna. Bod trenta giuvenils da tuot las parts linguisticas da la Svizra han tut part e trais collegas ed eu vain fuormà la giuria. Dal prüm mumaint davent d’eira cler: No eschan bainschi tuots Svizzers, ma las mentalitats sun tant differentas sco las linguas. Ün exaimpel? La manadra da quist proget ans ha declerà la lezcha: „Mincha giuvenil ha dad elavurar dürant la fin d’eivna ün text umoristic cun ün giuvenil d’ün’otra lingua. I’l text ston gnir avant tuottas duos linguas“. Trais giurors han exclamà al listess mumaint „cool“ ed ün ha manià: „schwierig“. Eu nun ha da declerar uossa dingionder cha quist signur derivaiva.

Vairamaing tant sco ün Tudais-ch

Lura la chosa cul umur. Ün Romand ria baincomal da tuot oters skerzs co ün da la Svizra tudais-cha. Gös cun pleds d’ün Tessinais nun inclegia la Rumantscha. Comedians sco Dieter Nuhr sun incuntschaints i’l vest ed i’l süd dal pajais. Pella paja nu savaivan no chi dà bod 700 comédiens sün comédiens.ch. Ils Romands ed ils Tessinais fan jent beffa dal trid „ch“ e „k“ chi vain avant uschè suvent in schwiizerdütsch. Ils Zürigais e Baselais fan schnöss dal laissez-faire da lur collegas francofons.

E che esa culs Rumantschs?

„Ah, vo eschat inamöd vi dal murir oura“, ha manià ün da meis collegas. Risada da tschels. „Capuns e subvenziuns“. Hahaha. „Dal rest nun inclegia perche cha vo gnivat festagiats talmaing sco minorità. No eschan plü minorità co vo“, ha cuntiunà il Tessinais. Aha. „Ma è vero, vo eschat tuots bilings, savaivat tant rumantsch sco tudais-ch, scha nö dafatta meglder tudais-ch“. Lura s’ha intermiss eir l’Unterländer. „Stimmt, scha vo nu savaivat güsta il pled per rumantsch vegn quel automaticamaing in tudais-ch“. Hm. „Chenün rumantsch es vairamaing il dret rumantsch?“, dumonda il Romand. Tuots.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


Büttà raps our da fanestra

Dimena, lascha’m resümar. Il Rumantsch nu sa gnanca sia aigna lingua. Ils Rumantschs sun be pro forma üna minorità. Ils Rumantschs profitan da la noscha conscienza da Berna. Ed in fuond es quist sustegn immens pella quarta lingua („la dernière, hihihi“) büttà raps our da fanestra perquai cha’ls Rumantschs mouran inamöd oura. Hopla. Ed eu n’ha adüna cret cha’l rest da la Svizra saja superbi d’avair la quarta lingua federala. Bun, quistas argumentaziuns sun tuottas gnüdas dittas skerzond e schmachond l’ögl, ma nun ha mincha skerz eir ün minz vardà?

In mincha cas es l’Unterländer stat dürant tuot la fin d’eivna fich ingaschà (stressà) ed adüna punctual (dafatta massa bod). Il Romand ha fat jent stincals (nu lavura jent) e s’ha tanteraint inscuntrà cun amis (apéro). Il Tessinais invezza savaiva sper il talian eir amo bain frances ed inglais ed el d’eira fich discret. Definitivamaing ün exemplar atipic.

 

E la Rumantscha? Ha defais sia lingua e sia cultura cun mans e peis, ha mangià couscous invezza da capuns ed ha a la fin finala inchaschà precis tant sco seis trais collegas. Nüüt, rien, niente cun capuns e subvenziuns. Ha!

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Da Fadrina Hofmann - La prümavaira es rivada a la fin eir in Engiadina. Intant cha las temperaturas plü chodas implischan in oters lös darcheu las vias e zonas da peduns, as svödan quellas quia da maniera bod sula.

Ün di cumanzamaint d’avrigl a Schlarigna. Il parkegi da las Pendicularas Marguns es vöd. La stagiun da skis es finida. Prada brüna impè da pistas albas. Be ün pêr singuls flachs han fat resistenza cunter il sulai da prümavaira. La bar in vicinanza da la staziun da val es serrada. Davant il local as vezza stizis da la rumida: sopchas e maisas abandunadas, üna sadella vöda, ün magöl da biera invlidà. Sül prà daspera es ün impiegà da cumün fatschendà cun üna zanga: El picla sü palperis ed otra rüzcha cha’ls giasts han laschà inavo. Ün ventin frais-ch boffa e sduvla sü dal fuond puolvra. Ils sains i’l clucher battan las ündesch.

Atmosfera da western. Quel mumaint avant cha duos cowboys as duelleschan. La via es vöda, il vent sofla speravia üna balla da strom, ils üschöls sgrizchan. Musica dad orgelin da bocca.

In quist mumaint sül parkegi a Schlarigna am vegna propi avant sco ün da quels cowboys. Be l’impiegà da cumün es d’intuorn, inschnà para il cumün abandunà. Eu pudess descriver uossa quel singul corv chi’s placha cratschlond sül tet da la bar, ma quai füss forsa listess ün zich exagerà. Basta, fat es cha la stagiun morta ha cumanzà in Engiadina. In Engiadin’Ota es quella amo plü sula co in Engiadina Bassa. Las abitaziuns da vacanzas han serrà ils uschöls, hotels e restorants han pichà oura ils scrit cun sü „vacanzas da gestiun“. Eir la gronda part da las butias ha serrà. Güsta amo quellas chi vendan ils ogets da minchadi e las mangiativas fan inavant sco scha nüglia nu füss. Pan sejel frais-ch douvra l’Engiadinais adüna.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Ils uffants han scoula. Pels lavuraints i’l sectur da construcziun cumainza uossa il temp intensiv: rumper sü vias, renovar hotels, fabrichar intuorn chasas per indigens. Eir las giardinarias han bler da far, adonta chi va amo bod ün mais fin chi’s po metter üert. Ils chanzlists han eir bler da far. Id es il temp da las radunanzas cumünalas. Il suveran decida davart credits, progets e permiss. Ed uschigliö? Tote Hose, dschess meis figl. Per üna schurnalista sun l’avrigl ed il mai in Engiadina üna sfida. Ok, lain esser sincers: la stagiun morta es ün chasti per no. Ingünas occurrenzas interessantas, bleras persunas nu sun ragiundschiblas, otras nun han nöa da dir. Gnanc’üna novità in patria.

Schi’s contaimpla uossa las gazettas localas daja in ögl cha temas banals vegnan zoflats sü, chi dà daplü portraits e main lingias grossas chi valan la paina da gnir nomnadas uschea. Ils schurnalists sun grats per mincha tema chi tuna almain ün païn interessant. Stagiun morta, mortischma. L’unic avantag: Id es pachifig da lavurar dürant quist temp in üna regiun da skis. I’s po as dedichar üna jada a persunas chi nu cloman scandal e’ls texts as poja per üna jada surlavurar jent amo üna jada perquai chi nu fa prescha da tils publichar güsta sül prossem di. I’s po ir a concerts, a referats, a baiver cafè. Grondius. Almain per ün pêr eivnas, lura dvainta our da grondius lungurus. E perquai giain no schurnalists engiadinais in mai in vacanzas. Insembel cul rest da la populaziun engiadinaisa. Scha pussibel però na i’l listess hotel sco tuot tschels...

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Da Fadrina Hofmann - Sex, acts criminals e catastrofas - quai sun ils temas chi’s vendan statisticamaing il plü bain in gazetta. Schi’s lavura davent da l’Engiadina dvainta plü difficil cun simils temas.

Sex sells. Sex as venda adüna bain. Eir in gazetta. Ma schi’s viva in Engiadina e’s ha intenziun da restar amo ün pêr ons in val, lura esa meglder da laschar las piclas da quist tema. Eu sun persvasa ch’ün artichel picant sur d’ün’affera amo plü picanta dad üna persunalità grischuna füss IL tema da la gazetta. Mo lura, gnanca la redacziun a Cuoira nu’s po prestar da publichar alch simil. Nüglia chi mankess vi da las istorgias, na. Mo a la fin dals quints lain no schurnalists rapreschantar ün schurnalissem serius. E no dovrain ils inserents chi nu vessan plaschair da talas istorgias. E dal rest es il Grischun bler massa pitschen per scandals suot l’umbli.

Lura dimena acts criminals.

Hm. D’incuort ha ün pulizist sajettà ün tun giò per terra a Cuoira. Quai ha propi bastü per agitar a la glieud. E lura ha ün pêrin involà fanestras nouvas. Quai tunaiva fingià bod da Bonnie e Clyde, il pêrin da bandits legendari. Be cha fanestras nu sun güsta alch extraordinari. Minchatant daja delicts da cuntrabanda pro’l cunfin talian. 250 kils mangiativas aint il auto chi nu sun gnüts declerats – uuui. Na, in Grischun nu daja ni baruns da drogas, ni persecuziuns spectacularas, ni mordraretschs sgrischus. Forsa daja amo ün pêr mafius bain zoppats, ma da scuvrir a quels nu vain no da la gazetta quotidiana gnanca temp.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!


Restan be amo las catastrofas.

Là daja minchatant propi alch da scriver. Lavinas, boudas, contaminaziun da l’aua, ün uors gnü suot il tren. Üna jada d’eira parti ün bus giò da la costa, quai ha dat bellas lingias grossas – eir schi d’eira laint be il schofför.

I tuna bod cinic a leger da la mancanza dals temas chi interessan uschè ferm a las massas. L’uman es ün voyeur. Sülla pagina d’internet da la gazetta per la quala eu scriv as poja adüna verer chenün artichel chi ha generà ils plü blers clics. I sun adüna o ils accidaints o lura quels artichels chi han aint pleds sco „Zoff“ o „Eklat“. Che chi gira eir adüna bain sun ils affars ominus da tscherts signurs a Val.

Chi chi cugnuoscha meis artichels sa chenün’istorgia chi ha pisserà in Engiadina per la plü grond’attenziun dürant ils ultims ons. I d’eira l’istorgia davart manipulaziuns da notas e noscha qualità da scoula a l’Institut Otalpin Ftan. Quella e las consequenzas da l’artichel han manà a la fin finala ad ün müdamaint da la direcziun, a la serrada da la scoula ed a sia reavertüra cun nouvas testas al timun. Quell’istorgia ha pisserà per bleras nots sainza sön pro mai. As poja scriver d’ün tema talmaing brisant in üna val uschè pitschna? As poja publichar quai cha tuot quinta davovia ma nu ris-cha da dir dad ot? Quant vaglia l’interess public? Che rolla n’haja da surtour sco schurnalista? Eu n’ha stuvü dudir quella jada bleras jadas ch’eu saja üna schurnalista da boulevard - la plü gronda spermalaziun per inchün chi prouva adüna da retscherchar minuziusamaing e da laschar gnir a pled a tuot las partidas. La vardà ha a la fin listess amo salvà mia reputaziun. Uf.

Il plü jent scriva portraits dad umans o reportaschas. Nüglia cun s-chandels, nüglia cun sex, acts criminals o catastrofas. Eir quai legian meis lectuors fidels. Per furtüna.

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Da Fadrina Hofmann - Esser redactura in Engiadina dürant ils champiunadis mundials da skis a San Murezzan es interessant – ed intensiv. Meis highlights da l’evenimaint nun han però da chefar nüglia cun medaglias o podests.

L’areal da böt a Salastrains es ün furmier dürant quista „WM 2017“ a San Murezzan. Uei quanta glieud, quants voluntaris, quantas persunas chi servan, chi vendan alch o chi regalan roba da reclama. E uei che canera! Ils speakers fan lur lavur, musica vain our dals amplifichaduors, gruppas da musica as preschaintan sül palc dal public village, fans s-chellan e chantan. Eu sun davo mincha di da lavur sfinida sco davo ün maraton.

Istorgias davo las culissas
Cur ch’eu tuorn pro meis auto per ir a chasa in Engiadina Bassa stöglia il prüm da tuot serrar giò il radio e’m calmar darcheu. Cun mincha kilometer ch’eu m’avicin a meis dachasa dvainta darcheu ün pa daplü eu svessa. Dal spür esser aspettatura, dal tadlar e verer e dumandar e darcheu tadlar, am perda nempe bod in quista fuolla da WM. E listess, id es interessantischem da pudair scriver davart quist evenimaint. Eu nu scriv davart las medaglias o davart ils atlets e las atletas. Quai surlascha a meis collegas cumpetents da la redacziun da sport. Eu n’ha il privilegi da scriver las istorgias davo las culissas.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


Politica, cultura, sport
Uschea suna statta a cuccar co chi funcziuna i’l House of St. Moritz, üna construcziun a cupla impreschiunanta. Eu n’ha pudü discuorrer cun nossa presidenta da la confederaziun Doris Leuthard e cun l’anteriur cusglier federal Adolf Ogi. Eu sun statta ad ün VIP-event per chattar oura che chi’d es la differenza dad avair ün ticket per passa 650 francs al di in congual cun quel normal da 40 francs. Eu n’ha accumpagnà al Grond Cussagl pro sia visita a San Murezzan. Eu n’ha baderlà cul autur Arno Camenisch davart ir cun skis e scriver istorgias. Eu n’ha fat ün gir da chasa in chasa: House of Switzerland, House of Liechtenstein, House of Afghanistan, Chalet d’Italia, Tirol Berg. Eu sun statta a verer quanta lavur implü cha la pratcha da chiropractica ha dürant la WM. Eu sun ida culs skis culs Chinais  ed eu n’ha fat üna visita ad Eurosport chi emetta in 54 differents pajais e quai in 20 linguas.

Istorgias sur istorgias
Dapertuot n’haja inscuntrà a persunas interessantas. Dapertuot vessa pudü quintar amo üna pruna istorgias implü. Eir sül viadi pro meis inscunters m’es capità quai. Per exaimpel d’eira quia quist hom giuven dal media shuttle chi vaiva stuvü büttar oura ad ün schurnalist perquai ch’el vaiva fat talmaing teater aint il bussin. „Faster, faster“, haja’l sbragi adüna inavant. El d’eira tard per accumplir sia fin da redacziun e’l viadi da Salastrains fin San Murezzan va tras il god ingio chi’d es impussibel dad ir daplü da 50 kilometers l’ura. A la fin saja il schurnalist dvantà uschè grit ch’el haja spermalà a tuots aint il bussin – ed haja pudü chaminar tras il god fin pro l’hotel. Stupend’istorgia. O lura l’istorgia da quist voluntari, hom pensiunà, chi laiva passantar almain üna jada in sia vita alch plain tensiun, alch extraordinari davo avair vivü üna vita brava e correcta. O lura..., hai, apunta. Tantas istorgias...

Las persunas portan l’evenimaint
Daplü da 23 kilometers raits sgüran la pista da WM. 5000 aspettatuors han lö sülla tribüna. Passa 1500 collavuraturas e collavuratuors da medias sun sül lö. 850 persunas pisseran pella sgürezza. 65 milliuns francs cuosta l’evenimaint. Quai sun be ün pêr da las cifras da quists champiunadis mundials da skis a San Murezzan. Ma las cifras sun in fuond irrelevantas. I sun las persunas chi portan tuot l’evenimaint, persunas cun istorgias. Meis job es da piclar oura almain üna o tschella da quellas. Quai es propi ün job da tschigulatta – adonta da la canera, dal travasch e da la stanglantüm la saira.

Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.


Suonda LATABLA!



Pagina 2 da 2

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

La columna - Banadida telefomania

27 da matg 2020

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top