L’America Latina

Dad Angelica Carigiet (GiuRu) -


L’America Latina 

Natira nundetg imposanta, glieud amicabla e da magliar extrordinari. Il viadi entscheiva miez matg a Peru. Sil programm stattan dus meins America Latina. Aschia che ins astga segir buca munchentar dad ir sil Macchu Picchu. La miraglia da crap regorda aunc oz vid il pievel anzian dils Inkas. Ils Inkas possedevan il pli grond imperi il qual els numnavan „Tawantinsuyu“, tgei che munta „la tiara dallas quatter valladas“.

 

Salar de Uyuni

Navenda plus 25 grads celsius cuntinuescha nies viadi en in liug nua che la temperatura sesbassa duront la notg sin minus quendisch grads. Il desiert da sal a Bolivia. Cheu eis ei buc d’impurtonza nua ch’ins mira, pertgei tut tgei ch’ins vesa ei planira alva. Quest desiert da sal ei il pli grond dil mund e mesira dapli che 10’000 kilometers quadrat. Traversar el cun auto ei perquei ina dètga sfida.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45

 

Rio de Janeiro

Cheu ei buca pli la ferdaglia in tema mobein la criminalitad, pertgei Rio de Janeiro ei in dils pli malsegirs marcaus dil mund. Denton sentan ins buca quei e cun in saung giudezzi duess era nuot schabegiar. Ei fuss denton bia memia donn da buc visitar il marcau da Brasilia per quei motiv. Il marcau porscha bialas rivas, cuolms contonschibels cun pendicularas, vestas spectacularas sur il marcau e capeivlamein aunc ina miracla dil mund, la secunda sin quest viadi, la statua da Christus sil Corcovado.

 

Inslas galapagos

Naven dalla massa da glieud ora tier ina gruppa dad inslas solias el Pacific. Vias naturalas, luschards al maun dils trutgs, tartarugas salvadias, flora e fauna nundisada. Buc per nuot enconuschent sco in dil pli bials loghens. Ed a tgi che la purschida dalla natira ella tiara tonscha buc, lez sfundra ella natira sut l’aua. Tgauns dall’aua, tartarugas, rajas, peschs e curalas gaglias. Definitivamein il davos liug nua ch’ins lai encrescher per nos cuolms e per la tschugalata!


Text e fotografia: Agelica Carigiet, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Alina Müller (GiuRu) - Co gira uschè pro tai? Laiva be sveltin scriver at dir, ch’eu sun rivada bain darcheu a chasa. I’m ha fat grond plaschair da’t vzair davo tant temp darcheu üna jada. D’eira ils ultims ons halt ün pa cumplichà da far giò alch cun tai. Tü est bainschi relativ flexibla che chi pertocca il temp cha tü stast a disposiziun per inscunters. Bun, oter co d’inviern scha tü hast üna pitschna crisa e serrast bod tuot las vias per at ragiundscher. Quai es però schon okay, minchatant as douvra eir ün pa temp per sai. Lura esa schon legitim da’s isolar ün pa. Quai nu fetscha neir oter. Schi’s ha simplamaing bler intuorn las uraglias ed id es fraid ed i naiva lura nu’s haja minchatant simplamaing nöglia vöglia da vzair amo üna pruna umans. Lura sera eir meis pass dal Güglia o dal Flüala persunals. Quels chi lessan lura alch da mai, dessan halt spettar, fin ch’eu am n’ha remissa (o tour il Veraina ed investar alch raps). In tscherts reguards eschna listess fich sumgliaintas. Quai n’haja schon badà, dürant mia visita. Ma che chi d’eira plüchöntsch difficil a reguard la prouva da’ns inscuntrar: Vis geografic est pac flexibla, nun? E pro mai esa güsta l’incuntrari: Eu n’ha pac temp. Stüdi ed uschè, sast. Ma per la paja d’eira bler in viadi. Nussas duos nu d’eiran ils ultims ons güsta uschè cumpatiblas. Eir in general am para.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Ma davo divers ons haja per furtüna listess funcziunà: Nus vain passantà bundand ün’eivna insembel. I’s ha però schon badà cha nus ans vain vivüdas ourdglioter. O nu’t para eir? Per l’üna veivast tü be plü amo üna stanza da giast per mai. Uschiglö vaivast adüna üna stanza uschè propcha plü o main fixa. Uschè üna cha’ls paraints survegnan schi fan visita. Uossa veivast be plü amo üna chi’s da a cuntschains distnats. Ils prüms dis am steiva schon adüsar ün pa vi quella situaziun nouva. Ma quai es schon in uorden. Eu at n’ha laschada massa lönch dalla vart, es bain cler cha tü nu spettast sün mai. Quai nu vessa brich fat oter. E per l’otra ans vaina simplamaing eir sviluppadas in fich differentas direcziuns. Eu n’ha l’impreschiun cha tü t’hast eir müdada ferm. Tü hast uossa otras persunas intuorn tai co plü bod. Eu nu cugnuosch d’inrar amo inchün chi’d es pro tai. Eu nu’t less gnir massa dastrusch e mia vista nun es dal sgüra gnanca zich objectiva, ma eu n’ha l’impreschiun, cha tschertas persunas at nüzchan oura ün pa. Ellas sun simplamaing là pervi cha tü est güsta in moda. Ed eu pens, ch’els nu resguardan teis caracter, els nu discuorran tia lingua. Els s’impratunischan da tai. Quai am fa schon ün pa trista. Ma minchatant as stoja ir tras curiusas fasas per far progress. Eu speresch cha quista fasa at pourta inavant sün tia via. Nu’m piglast dal mal quel commentari, nun?

Pervi cha: Eu vaiv adonta da tuot il sentimaint da gnir a chasa cur ch’eu at n’ha vissa. Xaswia almain. Gnir a chasa es sco chi’s sa ün sentimaint relativ cumplex. Ma i d’eira ün bel sentimaint prüvà. I d’eira fich bel, da’s saintir darcheu üna jada uschè. Nu vaiva insè gnanca spettà d’avair ün tal sentimaint. Ma inse nun esa gnanca da star stut: Nus vain passantà divers ons da mi’uffanzia insembel ed eu vaiva blers bels mumaints pro tai. Quai vaiva displaschaivelmaing bod invlidà.

Eu nu’t less imprometter, cha no giain dad hoz inan in ün futur cumünaivel. Eu crai, per quai nun eschna tuottas duos amo na prontas. Ma chi sa, forsa ch’ün di varaina darcheu üna fasa cun üna relaziun plü stretta. Las schanzas sun uossa in mincha cas plü grondas davo noss’eivna cumünaivla. Crajast eir?

Eu m’allegr sün nos prossem inscunter.

Cordials salüds da Cuoira
Alina

 


Text e fotografia: Alina Müller, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - 
L’eivna dals 9-17 da gün ha’l proget intercultural «Building Walls - Breaking Walls Grischun» gnü lö per la prüma jada illa Rumantschia. 16 giuvenils dad Israel, dalla Palestina, da l’Irlanda dal Nord e da la Republica Irlandaisa ma eir da la Svizra han reconstrui dürant set dis ün vegl mür süt sü sur Tschierv. Dürant quist’eivna han las partecipantas ed ils partecipants eir vis la bella cuntrada da la Val Müstair cun ir in muntogna o i’l cumün ingio ch’els han inscuntrà la glieud da la Val. Il böd dal proget organisà da l’uniun NaKultur cun sez in Svizra es nempe eir il barat cultural. Las sairas s’haja discuttà da mürs e cunfins, preschantà ils aigens pajais cun lur conflicts e soluziuns per surmuntar sfidas in quel pajais.

«This experience of building something together and learning a skill that is pretty much forgotten, is something that is common to both Ireland and Israel and the Arab World and Switzerland. It’s been surprising for me how much common ground I’ve found with everybody» – David, participant d’Israel

La televisiun rumantscha ha visità il chomp a Tschierv e ha rapportà i’l telesguard davart il proget realisà in collavuraziun cun la Biosfera Val Müstair e l’organisaziun jugend.gr chi promova lavur voluntaria da giuvenils. L’eivna ha es ida a fin cun ün lung viadi i’l tren fin oura illa chapitala grischuna. Là han las partecipantas ed ils partecipants s’inscuntrats cun Uolf Candrian. El es il president da la giuventüna rumantscha (GiuRu), ed ha organisà üna tura tras la cità veglia da Cuoira davent dal Welschdörfli. Cun surpassar la Plessur eschna entrats i’l territori germanisà davo 1464, voul dir ün pa avant il cumünet roman. Güsta pro’l Obertor han tuot las partecipantas ed ils partecipants pudü provar ün crap-persic grischun aint illa s-chalitaria dal pastizier Arthur Bühler. Ün participant ha dafatta vis il cudesch da la Val Müstair expost illa vaidrina da la butia.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Ils craps-persic sun ün bun exaimpel per aspects positivs d’üna convivenza stretta tanter duos differentas culturas. Otto Hürsch (1860-1947) da Zofingen ill’Argovia ha lavurà in üna pastizaria a Cuoira. Davo ün giarsunadi da trais ons è’l turnà a Cuoira perquai ch’el ha vis qua il plü grand potenzial grazcha a las rutas mercantilas vers l’Italia cun oters prodots sco per exaimpel marzipan. Uschè ha’l creà ün nouv recept pels craps-persic, precis co cha Arthur Bühler tills producescha amo hoz in damanaivel dal Obertor.

Ün ester da la Bassa ha realisà che valurs cha Cuoira vess. Uschè esa eir cun las linguas: Motivar rumantschas e rumantschs da dovrar nossa lingua e da sa partecipar ad occurrenzas per promouver l’adöver da la lingua es plü greiv, invezza cha per exempel üna estra chi ha imprais rumantsch vegn aposta per üna vernisascha d’ün catechissem a Glion o sü Laax be per üna radunanza. Nus svess nu vezzain amo brich che cha nus ris-chain da perder e pür cur cha quai es massa tard realisaina che cha nus vain laschà pro. Cun nos ambiaint capita il listess. Ils cunfins da la Rumantschia nu sun neir davo tschient ons amo na stabels.

«Das Projekt verbindet zwei Dinge, die mir wichtig sind: Religionen/verschiedene Kulturen und Umweltschutz. Wir sind mit verschiedenen Leuten in Kontakt gekommen, haben viel Neues erfahren und das gemeinsame Arbeiten an der Mauer schweisste uns sehr zusammen, obwohl wir alle total andere Hintergründe haben.» – Sarah, participanta svizra


Davo üna spassegiadina sper il Gansplatz via, l’ustaria preferida dal poet Giachen Chasper Muoth, e sur il Arcas vers la baselgia da San Martin ingio cha Comander ha 1524 predgià la refuormaziun. Cha eir la religiun ha gnü üna granda influenza nu n’haja brich dit perche cha las partecipantas ed ils partecipants d’eiran stanguels dal chod. Be cha ils prüms cudeschs stampats stan tuots aint in ün context religius n’haja dit, religiun nun es adüna be alch negativ. Davo passar tras la halla da la chasa municipala e sur l’aual da mulin chanalisà eschna arrivats i’l parc da Benedetg Fontana chi ha laschà 1499 la vita al cunfin da las trais lias. Fontana es tenor la legenda in seis ultim pled sa drizzà als mats sün il chomp da battaglia. Ün fat chi nu vegn suvent brich manzunà i’l discuors davart guerras istoricas, ils sudats nu d’eiran homens, dimpersè d’eirna suvent giuvenils tanter 16 e 30 ons. Dimena l’età cha la GiuRu cumpiglia hozendi.


L’ultima fermada vaina fat avant la Chasa Rumantscha, las tuortinas da nuschs offeridas da la Lia Rumantscha han dat forza per surmuntar l’ultim toc fin pro l’usteria. Davo üna buna tschaina d’eirna amo i’l Schall & Rauch.

Sch’inchün ha interess da viagiar üna jada i’l desert da la Palestina e dad Israel o sün in’insla irlandaisa, la GiuRu ha publichà ils termins in nos prospect Events. Quist’eivna sun partecipantas ed partecipants sün ün’insla irlandaisa, ma il prossem proget ha lö dals 26 october fin ils 4 november 2019 ad Israel. T’annunzia per mail direct pro la GiuRu scha tü voust rapreschantar la Svizra e la Rumantschia dürant ün’eivna da construir mürs sechs. Nus surpigliain pro viadis interculturals la mità dals cuosts dal viadi.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: Uolf Candrian, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

La Lia Rumantscha, l’Uniun cultura e ballape rumantsch (CBR) e la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) tscherchan

ballapeists e ballapeistas
per ün pitschen turnier amical: 
Sanda, ils 10 d’avuost 2019 a Zuoz! 

 “La Turnierada” ho lö insembel cun la Festa da “100 onns Lia Rumantscha” e rinforza nossa amicizcha cun las minuriteds linguisticas chantunaisas. Il di ho nom VISITA e spordscha ballapè, üna discussiun da podium sur da “Lavur da giuventetgna en las minoritads”, la Libraria Viva e concerts da Bibi Vaplan, Doro Gjat ed il Jena-Ruaz-Quartett. Dapü infos chattast cò o suot: https://www.100onns.ch/108-detail-rd-new

Ballapeists e ballapeistas da tuot la Rumantschia giouvan insembel scu squedra cunter trais oters teams furmos ad hoc. In tuot giuvaregian 4 squedras à 11 giuveders.
Per squedra do que 2 gös à 2*20 minutas pro gö.

Temp d’arriv: Las 11.00 ils 10-08-2019 (arriv, organisaziun, etc.)
Gös: Las 14.00 fin las 18.00 cun finel
Lö: Lyceum Alpinum Zuoz (granda plazza), Engiadina
Partenza: Individuelmaing, ils 11-08-2019

Ils gös vegnan moderos live.

La Lia Rumantscha surpiglia ils cuosts per la pernottaziun aint il Lyceum Alpinum, ün manger e l’entreda als concerts la sanda.

Annunzcha’t fin ils 20 gün 2019
Per plaschair indicher nom, prenom, adressa e numer da telefon.

Annunzcha suot: https://tinyurl.com/giurucbrlr
Cun dumandas poust contacter:

Marco Cavegn
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
076 511 82 63

Romana Walther
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
078 734 11 96


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Asa Hendry - Il seminari da pastgas dalla YEN (Youth of European Nationalities) ha giu liug quest onn a Sfântu Gheorghe ella Rumenia. Era ina delegaziun dalla GiuRu ei stada dalla partida. Leta Arpagaus, Angelica Augustin ed jeu havein passentau in’entira jamna cun curonta auters giuvenils da differentas minoritads dall’entira Europa en in pign hotel ella Transilvania. Vampirs havein nus buca entupau, persuenter havein nus scuvretg la minoritad ungaresa ella Rumenia.


Ils workshops dalla jamna ein cunzun stai edicai alla protecziun dils dretgs da minoritads e la participaziun dalla giuventetgna en decisiuns politicas. Nus havein empriu d’enconuscher la scala da paticipaziun cun quella ch’ins sa mesirar con fetg che giuvenils vegnan cumpiglai en decisiuns politicas. Sil scalem il pli bass anflan ins la manipulaziun dalla giuventetgna ed il maldiever da duvrar ella sco decoraziun per per exempel campagnas d’elecziun.

Votaziun e decisiun davart commembradi tier la YEN

Sil scalem il pli ault sesanfla la participaziun directa a decisiuns politicas senza animaziun da carschi. La YEN funcziuna tenor quei principi sco nus havein saviu endriescher alla radunonza generala il davos di dalla jamna. Las delegaziuns dallas differentas organisaziuns da giuventetgna dallas minoritads europeicas han saviu vuschar e decider davart organisaziuns che han candidau per in commembradi tier la YEN. Vinavon havein nus era saviu proponer ed eleger candidats e candidatas per ils posts libers ella suprastonza dalla YEN. La radunonza generala ha cuzzau igl entir di. In di stentus denton era fetg interessant damai che nus havein survegniu in’investa co che talas organsaziuns funcziunan.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Sesidas da dialogs cun stakeholders dalla politica

In auter di havein nus denton era inscuntrau ils scalems pli bass dalla scala da participaziun da giuventetgna. Alla fin dils workshops ha ei dau sesidas da dialogs cun stakeholders dalla politica. Nus havein giu la pusseivladad da discuorer cun els davart tematicas da minoritads. In dils politichers ha nezzegiau la caschun ed ha priu cun ses fotografs. Suenter siu plaid dad introducziun, nua ch’igl ei vegniu fatg husliamein fotografias, ha el pachetau ensemen sias caussas ed ei svanius avon che l’emprema runda da dialog ha insuma entschiet. Els discuors havein nus era scuvretg las differentas vestas ch’ils politchers han davart la giuventetgna e la tematica da minoritads.

Dus da quater politichers han insuma gnanc priu serius nossas damondas, mobein semplamein raquintau dad els sez. Tier la damonda co els lavurien ensemen cun las 18 autras minoritads dalla Rumenia han els scurlau il tgau e manegiau, ch’ei rendi buca da sustener tut quellas. Nus havein denton era fatg ina fetg buna experientscha cun Frédéric Piccavet. El ha tedlau tier a nus activamein ed ha rispundiu nossas damondas a moda constructiva. Cunzun ha el era sustegniu ed encuraschau nus da daventar politicamein activs. La fin finala eran nus denton tuts dil meini ch’ils dialogs ein stai ina fetg buna experientscha.

Empriu havein nus en mintga cass ina massa.

Suenter ina jamna pleina ed intensiva havein nus priu il tren da notg per viagiar anavos ella Svizra. Avon che ir a casa havein duas da nus treis denton aunc fatg ina viseta a Bucarest. In marcau dad ault cun in traffic selvadi en midada constanta. Staunclas essan nus caminadas atras las vias. Il vargau sozialistic dalla Rumenia ei aunc clar vesibles.

Plastic ei in problem, per reciclar maunca l’infrastructura

Il proxim di el tren havein nus denton era giu peda igl entir suentermiezdi tochen ch’igl ei vegniu stgir da mirar giuadora e contemplar las cuntradas. Plastic e rumien ei in ver problem, per reciclar maunca l’infrastructura. Perquei vesan ins muntaneras da nuorsas cun lur pasturs che pasculeschan sin las pastiras tschuffas e ston beiber ord dutgs e flums ch’ein medamein pertuccai dalla polluziun. Nus havein denton era traversau cuntradas vastas nua ch’ins ha mo viu cheu e leu in vitget nua ch’il fem sesalzava ruasseivlamein ord ils tgamins e gaglinas els curtgins gronds. Il tren ha duvrau scheniv uras entochen che nus essan finalmein arrivai a Vienna nua che nus havein aunc inagada midau tren per las proximas siat uras entochen Sargans.

Cu che nus havein viu il Calanda ed essan arrivai a Cuera havein nus buca pli saviu co seser ed essan ballontschai levgiadas cun in sacados plein novas experienzas ed ina munconza a sien da pliras notgs ora ell’aria frestga dil Grischun.

Text: Asa Hendry, GiuRu
Fotografia: Asa Hendry, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Ralf Beer (GiuRu) -

«Grüezi», salidain jau e mes collegas unisono l’um vegl che vegn encunter durant viandar.
«Tge grüezi? Nus schain buna saira!», respunda quel tut indignà.
«Oha, sorry, äh, perstgisai», faschain nus. «Buna saira, natiralmain.»
Il vegl para d’esser calmà e passa cun in surrir.

Atgnamain era questa situaziun sintomatica per il process da salidar en Rumantschia – ils pli blers dian quasi adina emprim «Grüezi». L’um vegl da noss inscunter aveva mettain era mo fatg a nus la reproscha, perquai ch’el aveva udì che nus discurrivan rumantsch ensemen. Uschiglio avess el forsa era ditg «Grüezi».

Insaco partan ils Rumantschs consequentamain da la premissa ch’els hajan esters avant els. Qua ina situaziun exemplarica: Rumantschs che dattan la bucca d’auters durant star en colonna en l’Europaparc en Germania. Quant penibel èsi, sche la persuna, a la quala ins ha gist attribuì ina curiusa furma da chau ed ina frisura tarladida, sa maina tuttenina e giavischa in bel di per rumantsch?

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!


Sco sulettas occurrenzas nua ch’ins pudeva salidar in ester senza dubis en il linguatg matern ed esser segir ch’i dat ina resposta en il medem, valan anc oz – almain tar las generaziuns pli veglias – las Scuntradas Rumantschas che avevan lieu mintga trais onns davent dal 1985 fin l’onn 2000. Tant pli surstada ed intgantada reagescha ina persuna rumantscha lura sch’ins respunda sin in «Grüezi» cun «Bun di» u «Buna saira».



Ah, quai è in da qua...quel sto gea esser in flot!


Las fatschas seriusas e malsegiras daventan prest levgiadas ed allegradas. Sch’ins spassegia per exempel sco um tras in guaud ed entaupa ina dunna, para quella per il solit d’esser senza quitads uschespert ch’ella auda ils pleds salidants per rumantsch. «Ah, quai è in da qua...», pensa ella probabel, «...alura è gea tut en urden. Quel sto gea esser in flot!».

Uschia sa manifestescha la tema umana da l’ester en Rumantschia sur ina simpla floscla da salidar. Subconscientamain sa mussa qua era la persvasiun dals Rumantschs ch’ils Rumantschs sajan paschaivels, onests e senza putgads. En l’ideologia rumantscha n’existan nagins criminals, violents, terrorists ed amocaders rumantschs. Ma insaco constatti gea era.

U quants gronds delinquents rumantschs enconuschais vus? Nulla, in... u dus?

Ussa ch’il giubileum da 100 onns da la Lia Rumantscha s’avischina, èsi uschia mo da sperar ch’i dettia puspè in lieu nua ch’ins possia laschar star ils «Grüezis» envers esters.

Text: Ralf Beer, GiuRu
Fotografia: C. Gustin


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Samuel Bislin (GiuRu) - Tgei enquera in inschignier ad ina scuntrada dall’uniun tetgala dalla giuventetgna da minoritads linguisticas e naziunalas dall’Europa, dalla YEN (Youth of European Nationalities)? Daco ha el survegniu in diplom da “viu in pèsch”? 

 

Grazi’allas vacanzas da semester ed il cletg da buc haver clausuras duront il davos semester da master all’ETH en miu studi, ha ei dau la pusseivladad unica da prender part al seminari da Kick-off dalla YEN. Quel ha giu liug dils 10 als 17 da fevrer a Donja Stubica en Croazia ed ei vegnius organisaus dall’uniun «O-mreža» che representa la giuventetgna dalla minoritad Serba en Croazia. L’accomodaziun cun bogn cuvretg era megliera che spitgada. Las tschaveras eran localas, naziunalas ed internaziunalas, mo il vegan e vegetaric ei per part ius en emblidonza al buffet.

Jeu hai giu il plascher da viagiar cun la giuvna Surmirana (e veterana als seminaris dalla YEN) Angelica Augustin e da representar la GiuRu e cunquei la minoritad romontscha (dil mund ). Nus havein priu il tren da notg directamein da Turitg sur Ljubljana a Zagreb per in prezi fetg favoreivel. Da leu era il transport organisaus cunvegnentamein tochen avon il hotel a Donja Stubica, nua ch’il seminari ha giu liug. Igl emprem era ina e scadina fatscha nunenconuschenta, quei ha lura semidau fetg spert l’emprema sera duront il «Speedating». Leu hai jeu buca mo empriu d’ enconuscher nova glieud, mobein era ina u l’autra minoritad.

La moda d’instrucziun dil seminari era informala cun in’atmosfera aviarta, per star activs ha ei adina puspei dau «energizers» e la teoria (schetga) ei vegnida intermediada a mod’activa (cun far in teater, discutar aspects, problems, etc.). Al marcau da brat (exchange market) ha ei lura dau d’empruar e schigiar da tuttas sorts maglias –dultschas (dultschergnem), scharfas (ajvar), curiosas (caviar) –ed avunda da beiber ord mintga tiara e cultura dallas minoritads presentas. Igl andutgel, il paun cun péra, il röteli ed ils condoms dalla GiuRu eran naven beinspert.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


Malgrad sien (levar las 6:30) entras l’jamna intensiva (ed il guder il temps da cuminonza) ha giu liug il vendergis l’excursiun tradiziunala per l’jamna da seminari dalla YEN. Suenter che la majoritad dils participonts era sedurmentada e nus carrai la mesa tiara, essan nus setschentai al liug da naschieschientscha da Nikolai Tesla (nuot cun autos, mobein electricitad) e survegniu ina tura dils dus baghetgs ed il museum. Vinavon el bus sur pass e carauns, essan nus arrivai il suentermiezgi als lags da Plitvitschga, famus per lur cascadas e l’aua clar-blau turchisa. En quellas auas han ils Romontschs era cattau in pèsch spitgond datier dalla riva ed aschia gudignau la scumessa ed in diplom. Surpri dallas biaras impressiuns essan nus returnai beintard anavos a casa.

L’jamna ei vargada pli spert che spitgau e prest er’ei gia puspei dumengi’endamaun (p.p schon sonda sera) e temps da prender cumiau. Avon havein nus denton aunc festivau noss’jamna, la scuntrada ed ils novs amitgs el pool, egl jacuzzi e cun ina fiasta cun saltar tochen la damaun.

Tgei resta a mi da quell’jamna? Sper tut las impressiuns ed ils novs amitgs per l’ entira Europa entuorn, hai jeu empriu bia novas davart lur minoritads ed ils problems che fatschenta els. Plinavon ha quei era sensibilisau mei, con bein ch’ei va cun l’acceptanza dil lungatg romontsch en Svizra cumparegliau cun autras minoritads linguisticas. Denton ha ei era dau novas ideas ed impuls per motivar la giuventetgna da s’engaschar per lur lungatg mumma, cultura, tradiziuns e d’esser loschs sin siu scazi unic cultral. En quei senn tenor il motto dil seminar da Kick-off dalla YEN “Stand up!”= STAI SI giuventetgna.


Text e fotografia: Samuel Bislin, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


Dad Alessio Schmed (GiuRu) - Gia da pign ensi vegni mussau tgei impurtonza ch’il ’’normal’’ ha.

Il style, la religiun, il caracter ed aunc bia dapli sto correspunder alla norma. E sche buc, saudan ins buca vitier. Exact quei fa tema als carstgauns, buca suder vitier, igl ei la tema ch’ils auters rien e tauschien o els.

Tgei ei denton ’’normal’’? Normal ei quei che la gronda massa, pia la societad pretenda che correspunda alla norma. Ei dat senz’auter persunas che vulan suder tier quella massa stricta. Els adatteschan lur caracter e piardan aschia l’atgna persunalitat. Sche ti vul pia suder tier quella populaziun ’’normala’’, stoss ti correspunder alla norma, detg auter: esser normals.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Quei secuntener sco la norma vegn furmaus entras biars facturs: entras las medias socialas, trends, la moda e naturalmein entras ils carstgauns, nua che cunzun ils geniturs, scolasts ed influencers giogan ina rolla impurtonta. Da viver diltut senza vegnir manipulaus ei buca pusseivel, nun che ti vuls viver ina entira veta persuls senza las medias socialas.

La finala ei quei la decisiun da mintga singul carstgaun, con bia libertad ch’el vul. Ins sto semplamein enconuscher las consequenzas ch’ei ha, sch’ins correspunda buca alla norm.

Sche ti eis sessezs eis ti buca normals, mobein singulars, in carstgaun cun in’atgna persunalitat ch’ei dat mo inaga sin quei mund.

Text e grafica: Alessio Schmed, GiuRu


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-


Forsa er insatge per vus:


Pasch

Dad Alessio Schmed (GiuRu) - S’imaginescha inaga co ch’ei fuss sch’ei regess pasch sin quei mund, e patratga vid las consequenzas che aschi ina greva e tuttina leva caussa purschess.

Mo per far quei stuein nus emprem capir enzatgei. Sin quei mund stoss ti e tut tschels carstgauns enconuscher ina differenza, numnadamein quella dil bien ed il schliet, e cumbatter per la buna vart. Ei fuss schi sempel. Daco funcziunescha quei lu buc? «Tschels ein e buca megliers.’», ei ina stgisa che biars drovan.

Ei entscheiva denton suletamein cun tei. Ils patratgs dils auters sas ti buca midar, ti sas denton influenzar e schizun manipular auters carstgauns. E damai che ti vivas buca persuls, influenzeschas ti mintgadi persunas, sche ti vul ni buc.

Sche ti sedecidas per la buna vart influenzeschas ti auters carstgauns cun tia energia positiva, la quala che ti survegns pil pli automaticamein anavos. Tuppamein capeschan buca tut ils carstgauns quei, e fan diever dalla schliata vart.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


In niev naschiu ha negins patratgs negativs, ni ha in affon pign gia inaga fatg enzatgei dil schliet a ti? Quei tut dapenda dalla educaziun e dil contuorn, con bia energia positiva ni negativa ch’in carstgaun porta en el.

Sche ti capeschas quei ni buc, metta uss avon co ch’ei fuss cun sulettamein la buna vart. Sch’ei dess negin’uiara, scuidonza, tema ed odi, persuenter dapli carezia, fidonza, legria, toleranza e ventira, vivess ins sin quei mund sco el paradis cun in tgierp fisic.

Ussa schai vida tei!

Text e grafica: Alessio Schmed, GiuRu


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Da Uolf Candrian (GiuRu) - La davosa fin d’jamna dil november ha in «hackathon» giu liug a Turitg. Per il 50avel giubileum ha il forum helveticum, ina plattafuorma da brat svizra, clamau a quei event cul tema plurilinguissem – ed ord quei motiv ein era fetg biars romontschs separticipai all’occurenza. Il «hackathon» dil forum helveticum organisaus cun sustegn da l’organisaziun nonguvermentala opendata.ch ha aschia contonschiu participonts da tuts quater lungatgs ufficials svizzers. Era il radio romontsch ha visetau l’occurenza e rapportau, mo uss setschentan las damondas: Co va ei vinavon? E pertgei ein tons romontschs separticipai? E per tgei vai insumma?


Cun ils aspects criptografics dil romontsch cun tons codes linguistics e barrieras interidiomaticas ha igl interess sill’emprema egliada da far nuot. Pertgei cun agid da opendata, pia datas libras, vul ins gie sesarver e pussibilitar la communicaziun. Quei ei la finamira d’in hackathon, in plaid scaffius ord la combinaziun da maraton e haccar sco Nikki Böhler da opendata.ch ha declarau a Pietro Jacomet (RTR). Igl ei buca manegiau ch’ins hagi da luvrar cul zappun per bien romontsch, mobein cul computer. Il term deriva perguess ord digl engles culla muntada crutsch, ins sa patertgar vid in pirat che entra ina barca cun agid d’in tal crutsch – semplamein che la barca ei in computer. Haccar ha denton buc exnum ina connotaziun negativa, il plaid descriva era semplamein in expert en programar e davos l’idea da datas libras stat era che concerns mundials san buca seprofitar sin cuosts da nossas infurmaziuns. Ell’olma tuttina empau pirats, mo cun ina nobla finamira: En plitost cuort temps han ins priu en mira da realisar en teams interdisciplinars projects – diesch concepts ein vegni inoltrai ordavon ed entginas ideas ein sesviluppadas avon liug – che surveschan alla plurilinguitad en Svizra.

Giuria sustegn project romontsch
Ils haccaturs ein semess alla lavur vendergis sera ed han sonda sera presentau lur resultads ed il stan dil project. Ina giuria ha elegiu el num dil forum helveticum dus projects ch’ei vegnan a sustener cun 2’000.- francs. In dils projects tscherni per in emprem sustegn entras il forum ei il «dicziunari davos la miur» presentaus e svilupaus vinavon da Martin Cantieni (PSR) e siu team. Quei program duei egl avegnir avischinar ils romontschs da tuttas valladas, pertgei el mund digital existan las muntognas che freinan il brat buc. In problem che setschenta ella Romontschia ei ch’ins legia buca artechels en tschels idioms. Quei ei dau en egl a mi allas meisas rodundas organisadas dalla Pro Svizra Rumantscha (PSR) ensemen culla Lia Rumantscha (LR) a caschun dalla fin prevedida dalla gasetta La Quotidiana, silmeins en fuorma stampada sco para. Mo ozilgi ei quei pusseivel, ch’ei biars onns buca stau il cass. Sin il visur san bustabs vegnir midai, ina versiun interlineara sa vegnida scretta sin in’autra dimensiun e sto buca vegnir sfurzada denter las lingias. En quei mument ch’il lectur capescha buc in plaid sa el menar la miur sin quel e la translaziun cumpara. Prender il vocabulari giud cruna mo per leger las novas dil gi da tschella vallada fa negin, era arver firefox ed encurir il dicziunari vallader dall’UDG ei memia stentus, biars gnanc san ch’ei dat quel insumma e viceversa. Vitier vegn aunc in problem tgei che pertucca igl emprender tschels idioms.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Stampau ni libramein accessibel
Cun mirar suenter el vocabulari il plaid tudestg colligia nies tschurvi dus plaids ord differentas famiglias linguisticas. In exempel: sch’jeu capeschel buc il plaid ladin “inscuntrar” e mirel suenter il plaid el vocabulari dat quel a mi «Treffen». Sch’jeu vessess uss enstagl il plaid “s’entupar” hai jeu gia certs bustabs ch’ein tuttina. Il medem cul plaid surmiran “antop”. Sch’jeu legiel quei, capeschel jeu nuot senza context, pér cun visualisar il plaid sursilvan vesel jeu las parallelas tier nies “entupar”. Per stampar in vocabulari mo per che in pèr romontschs capeschien meglier tschels idioms ei la fiera e la damonda memia pintga, mo el mund digital vala ei la peina da colligiar las colonnas da plaids existentas. La digitalisaziun ei era ina schanza per la gasetta; cun in product innovativ che porscha zatgei dapli che la sempla versiun stampada – ch’ei denton practica ed era in’object d’interacziun sociala, seigi en famiglia ni en biro – e contonscher in niev publicum da lecturs. Igl ei aunc memia baul per vuler satrar la stampa che ha surviu tons onns. Che gest il project dil «dicziunari davos la miur» vegn tschernius per in sustegn muossa che l’idea ha potenzial. Seigi quei en surmuntar il foss grond che setrai atras la Romontschia ni semplamein era per in’existenza persistenta da nies lungatg, il qual duess la fin finala esser la mira da tuts projects romontschs – era da giubileums che sfarlatan forsa empau bia mo per ina suletta occurenza sch’ei resta nuot. Dalla sessiun che ha giu liug extra muros a Flem enteifer il territori romontsch ei in tozzel onns plitard strusch zatgei da sentir, perfin il bi cavazzin “Ruinaulta” ha da cumbatter encunter il pendant tudestg sin tuttas plattafuormas.

La digitalisaziun
El mund dallas medias ei la digitalidaziun in fenomen fetg giuven cun effects buca prevesibels, gest quels gis ha la redacziun dil blickamabend stuiu serrar las portas, e quei ei buca l’unica gasetta ch’ei svanida. La confederaziun ha perquei interess e sustegn era la damonda dalla Lia (LR) che vul metter print, radio e televisiun sut in tetg sin ina plattafuorma digitala cumineivla. La damonda che interessa era tschels ei, va text cheu buc a piarder? Contribuziuns visualas ed auditivas pon trer pli fetg l’attenziun dil consument ch’in text che va sutsura. In video per puter cun suttetels levgiescha da capir, cheu sto il text tener encunter, il vocabulari intertextual ei ina tala opziun. Il prototip sa denton pér translatar da romontsch el tudestg sin paginas egl internet, pia ideal per quels ch’emprendan romontsch, mo aunc buc igl uaffen  che vegn a levgiar il contact interidiomatic. Entochen ch’il prototip daventa concrets san ins denton gia far diever dil navigatur firefox per rumantsch, ch’ei fetg sempel da telecargar ed installar sch’ins inoltrescha quels treis cavazzins el navigatur preinstallau. Integrau en firefox ei era in correctur per romontsch ed ils haccaders che vesan il diember d’utilisaders pon ins aschia segiramein era motivar da cuntinuar cun lur engaschi per nies lungatg-mumma en lungatgs sco C++, HTML ch’ein pils biars da nus plitost criptografics.

Text e fotografia: Uolf Candrian, GiuRu


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Pagina 1 da 4

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

La columna - Banadida telefomania

21 da favrer 2018

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top