Scha Lucy glüscha

Da Bettina Vital -
Daspö ün pêr ons sguincha ils marchats da Nadal da Turich. Minch’on circa quai: chapütschas e manetschas da lana d’Alpaca, posada da salata da tschirescher, glüminas d’öli cun odur da vaniglia, grassins e grassets e s’inclegia stands da vin chod. Be fingià illa halla da la staziun üna trentina! Vin chod cun whisky o cun gin, cun orandschas sechas o cun lavendel. Co ch’eu sa quai? Per decider da sguinchir ils marchats, stöglia minch’on üna jada ir tras il cumünin da chasinas da lain decoradas. Eir eu am lascha surmanar da la nostalgia d’Advent chi cumainza la fin d’utuon. Lura am bütta illas fuollas e chamin da maisa a maisa seguind üna senda da furmias chi decida per mai, sch’i va a dretta o a schnestra intuorn la chantunada pro la prosma lingia da chasinas da lain. I savura da raclette.

Davo ün vin chod, char ed insalà, saja lura però darcheu cha quai füssa darcheu stat per quist on e cha’l solit climbim nu m’interessa. Anzi, la musica dal carussell supportessa be cun quatter vins chods. Dapertuot sclingian las cassas. Per mai spüzza quia massa ferm da raps. E la chapütscha da niculais dal vendader cul popom chi blinca es güst amo il punct sül i.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Basta, eu mütsch illas giassas lateralas da la cità veglia chi s’impippan da las fuollas arsantadas. La salaschada suot meis peis am calma. Qua o là as vezza üna staila o üna cula d’argient chi glüscha vi d’üna porta o dadaint fanestra. Las chasas sun tuot superbgias da la dascha verda chi imbellischa lur portas. Eir per ellas esa ün temp insolit, id es Nadal. Ün anguelin sül chüern dal bügl ria cun seis ponzel tais e lascha cha l’aua sbuorfla cun tempo giò i’l batschigl per muantar trais glüminas orandschas chi uondagian ill’aua. Chi tillas varà impizzadas?

Per tour il tram a chasa, stöglia ir illa via da la staziun al Paradeplatz. Id es las ot e mezza. Vi pel di esa da sguinchir la via da la staziun amo plü ferm co’ls marchats da Nadal. Il travasch d’umans e dal commerzi nu’s balchan quia mai. Ma quista jada stuna tuottafat stutta. Sur mai as derasa ün mar da glüminas lung la via da la staziun. Millieras da glüminas gelguas tanter las fatschadas sü. LUCY. Eu tilla vaiva tuot invlidada. Uossa è’la darcheu tuornada, sco minch’on. Lucy es l’iglüminaziun da Nadal da la via da la staziun da Turich. Bundant ün kilometer lunga, installada cun 12'000 meters suas d’atschal e 2'100 meters cabels eletrics. 23'100 glüminas glüschan illa saira e pisseran per boccas avertas. Che calma ch’ellas derasan. La glieud guarda cun ögliuns amunt, pitschen e grond es attrat in möd magic dals millas da punctins clers.

Üna solenità nocturna tuot inaspettada in üna via, ingio chi da di tuot chi cuorra e travascha. Scha Lucy glüscha, transmüd’la las fatschas concentradas da las passantas e dals passants in fatschas fascinadas e lomas. L’effet am para straminabel. Tuot chi ralentescha e’s lascha fascinar guardond in ot. Per ün mumaint am lascha eir eu tschüffer da quista solenità. Lucy as preschainta sur no cun tantas stailas da sirius artifizialas. Per pacas ch’eu vess laschà passar meis tram. Eu nu til vaiva gnanca dudi a gnir. L’ündesch ferma davant meis nas e’m bütta inavo sün terra. E passond vers il lai illa solita canera da tram, lessa dedichar mincha staila da sirius ad üna duonna, ad ün hom ed ad ün uffant chi sto fügir da la Siria.

Text e Fotografia: B. Vital, Turich
Emprima publicaziun: december 2016


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:

Da Mario Pacchioli -
Nadal ei bein quei temps digl onn che dagira da sentimentalitads, da dultschas reminiscenzas e da regurdientschas tec a tec sblihidas. E tuttina selasch jeu onn per onn empalar dallas illuminaziuns nervusas, dallas odurs dultsch-picantas, e dallas melodias chichergnusas viers la destinaziun ton bassegiada...viers Nadal. Sco grond nostalgicher, ei igl Advent secapescha quei mument digl onn nua ch’il maun dil temps sa carmalar mei cun ina sempl’odur da piziulta, da pégn ni da mandarinas e sdrapar mei trent’onns anavos en mi’affonza...

Duront il temps d’Advent curdava savens l’emprema neiv. Ina damaun vegnevel jeu destadaus dad ina smisereivla rueida. Cun egls aunc culai ensemen dalla sien, renconuschevel jeu beinprest la raschun da quella hara... ei fuva il „fluoc“ sco jeu schevel, il criec da neiv! En in fudetg siglievel jeu ord letg, sbrigavel da scala giu, e cun in battacor tochen si enta culiez arvevel jeu igl esch-casa. Sco tons tizuns flammegiavan las glischs melnas dil criec ella stgiraglia dalla damaun e cun in’alteraziun affonila distinguevel jeu la finala ina grossa cozza da neiv nova. Spert currevel jeu anavos en miu letg e speravel cun brama l’alva dil di. Mo dienuardi co las uras parevan dad esser inertas... La fin finala sepagava mia pazienzia ed jeu udevel il scadenar dils barcuns lenn, il bab fuva levaus. Bufatg seschluitavel jeu on zulèr ed el clar dalla damaun scuvrevel jeu uss per dadretg la gronda miracla! L’alvira ch’enzugliava casas e curtins tschocchentava taluisa mes egls che jeu vess buca saviu dir cun perschuasiun schebein quell’appariziun von finiastra fuva verdeivla ni sch’ella s’udeva al mund da mes siemis... Denton restava negin temps per far linlogn ! Si da stiva udevel jeu la mumma che clamava: „Fai vinavon, il bus da scola vegn gleiti...“. Finiu cul semiar, la crudeivla realitad veva suatiu mei ! Ina miersa en in toc paun, in migiel latg sur tgau ora e hutli vi e dad esch ora, il turnister sut bratsch.

Ei neveva igl entir di ed il seser ruasseivlamein el baun da scola fuva da quels dis ordvart stentus. Mirar ord finiastra e veser co las grossas scrottas da neiv s’emplunavan ad in s’emplunar e buca saver siglir giuado ella neiv mobein stuer star endadens e far quen e geometria, en mes egls fuva quei mudergiau affons. Suenter tschien e melli eternitads annunziava il divin bransinar dil stgalin da scola lu finalmein nies salvament! Aunc avon ch’il scolast vegneva da giavischar la buna sera fuva la stanza da scola vitta ed il plaz da scola semidaus en in camp da battaglia. Certins cumbattevan cun bottas da neiv, auters profitavan dalla muniziun alva per reglar in ni l’auter quen cun in brav lavatgau ella neiv, ed auters evitavan dil cumbat e revevan sin scala per lura seschar curdar ella loma e profunda neiv entira! Arrivaus a casa cun vestas cotschnas sco dus farbuns bein madirs, mava ei buca ditg ed ei deva tscheina. Giuado fageva ei plaunsiu brin ed entuorn la cazzola sin via saltavan aunc adina las grossas e biala scrottas.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Mo quei ardent deletg dall’emprema neiv entscheveva plaun plaunet a tschessar, ed in curios malruaus sepropagava en nossa stiva. Duront tscheina raquintavel jeu da nossas lutgas suenter scola, e schegie che mes geniturs fagevan fenta da tedlar sentevel jeu in quitau nunveseivel che pesava sin els. Il bab levava en pei, mava ora sin esch-casa e turnava anen culs plaids: „Ei neiva aunc adina. Uss astgass ei lu plaunsiu calar...“. E sil fiat capevel jeu la raschun da lur panzieri. Nossa casa steva al pei dad ina teissa spunda! E dad in mument sin l’auter fuva quei sentiment ch’jeu vevel resentiu la sera da Sontgaclau puspei s’ignivaus en miu venter. „Vegn la lavina?“ dumandavan mia sora ed jeu sco ord ina bucca. Mo mes geniturs sinceravan ch’ei detti insuma nuot da temer. La mumma veva gia pinau ina cazzola da sac ed envidava entginas candeilas, percass che l’electricitad s’interrumpeva. La glisch dallas candeilas enzugliava cuninaga nossa stiva. Ei regeva in’atgna atmosfera che mischedava il sentiment da penzieri cun in’emperneivel sentiment da segirtad! Enzacu sedurmentavan nus lu sin canapè.

L’auter di vegnevel jeu destadaus dils radis dil sulegl che semudergiavan tras las candeilas da glatsch per entrar en mia combra. Semegliont ad ina perschun vevan quels stalactits barricadau sur notg mia finiastra, e mo cun breigia vegnevel jeu da distinguer il bellezia tschiel blau che protegevan sco in tetg la libertad ordaviert. E sappi Dieus co quella libertad carmalava mei giuado el liber, pertgei cun in sentiment da legherment che bunamein stinscheva miu flad realisavel jeu che las vacanzas da Nadal vevan entschiet. E sco quei che la tradiziun veva fassunau ils onns, savevel jeu ch’in grond di spitgava gia mei alla sava da miu esch-combra: Quei di fagevan nus ligiongias da casa!

Giun cuschina fuv tut semtgau per il grond project. La stadera, la gronda sadiala alva, il mischedader, ils scussals, las cordas, las spezarias ed auterpli. Cuort suenter arrivava il bab culla carn, culla beglia, culs truffels e cullas butteglias da veider verd dallas qualas jeu enconuschevel deplorablamein memia bein il cuntegn. Ei saveva ir liber. Tier il far ligiongias fuvan ils pensums bein reparti e dapi onns saveva mintgin precisamein tgei rolla ch’el giugava en quei dessegn. La mumma veva il departement dallas spezarias ferton ch’il bab semetteva en schanuglias amiez cuschina davon la sadiala alva per mischedar la carn cun bratsch fri. Quella pasta cotschnauna sco la pial da miu bab midava pellischur daferton che la mumma aschuntava ils cungiments. Mo jeu savevel ch’il mument fatal fuva aunc si dies, e cu ella tunscheva lu siu maun viers la butteglia da veider verd sentevel jeu ils pigns daguots da suadetsch che cumparevan sin miu frunt. „Mo derscha viaden...“ scheva il bab, e sco dad anganar in piertg culava il saung mur tgietschen, dalla butteglia viaden ella sadiala. Ina scena sco ord in film d’horrur. Il bab en scussal alv, la bratscha cuvretga da carn e saung tochen si tier la schuiala, e quell’odur schi particulara che sederasava ell’entira cuschina. Cura che quella busecca fuva bein mischedada e che la mumma veva equilibrau il gust tenor il rezept da famiglia, vegneva il tanc dalla maschina da ligiongias emplenius cun in per bravas boffas carn, ferton che la beglia vegneva enzullada silla conna. Finalmein vegnevan mia sora ed jeu en acziun. En alternaziun turniglavan nus baul in e bau l’auter la manviala, e las ligiongias s’emplenevan ina suenter l’autra tochen che la gronda sadiala alva fuva vitta. Lu ligiavan nus las ligiongias vid ina stanga da fier, pendevan ellas  sin plantiu epi veva ei num spitgar e ver pazienzia... Aunc oz eis ei onn per onn in deletg da snizzar l’emprema ligiongia da casa. Quei gust unic e savurus ei sco ina perdetga dil temps d’Advent da mi’affonza.

Las portas da miu calender seservevan ad in sesarver ed en in gienà fuva ei Nadal. En stiva paradava il pigniel da Nadal e suentermiezdi vi arrivava lu mia tatta che passentava beinsavens la sera da Nadal cun nus. Senza rumaner sin detagls da quella celebraziun, saiel jeu dir ch’ei era la pli biala digl onn!

Mo ils onns ein vargai ed jeu hai viu l’affonza s’allontanar tec a tec. Allura, ina sera da Nadal hai jeu realisau che jeu cantavel buca pli la „clara notg“ ella tonalitad da mia mumma, mobein en quella da miu bab. Ed il di ei arrivaus nua che jeu hai bandunau mia casa paterna…

Era sch’il temps d’Advent ei adina restaus per mei in temps impurtont, la medema savur sco el veva lu, lezza ha el buca pli. Matei perquei che jeu sun daventaus in carschiu e perquei che mo ils egls d’in affon han la facultad da percepir la vera glisch da Nadal. La tarlischur dallas regurdientschas denton, lezza ei mai sestizzada. Perquei sun jeu oz perschuadius ch’il Nadal dad in affon ei cheu per esser vivius, e ch’il Nadal dad in carschiu ei cheu per seregurdar…

En quei senn giavischel jeu a tuttas ed a tuts in bi Nadal, ed in pigniel tgemblaus cun bialas regurdientschas!


Text: M. Pacchioli, Paris 
Fotografia: www.pexels.com

 

Suonda LATABLA!

Forsa er insatge per Vus:

 

Da Mario Pacchioli -
Nadal ei bein quei temps digl onn che dagira da sentimentalitads, da dultschas reminiscenzas e da regurdientschas tec a tec sblihidas. E tuttina selasch jeu onn per onn empalar dallas illuminaziuns nervusas, dallas odurs dultsch-picantas, e dallas melodias chichergnusas viers la destinaziun ton bassegiada... viers Nadal. Sco grond nostalgicher, ei igl Advent secapescha quei mument digl onn nua ch’il maun dil temps sa carmalar mei cun ina sempl’odur da piziulta, da pégn ni da mandarinas e sdrapar mei trent’onns anavos en mi’affonza...

Il temps d’Advent entscheveva precis cura che jeu arvevel l’emprema porta dil calender d’Advent. Sco in tarpun tgietschen sederasava il pli bi temps digl onn davon mes peis. Pass per pass, porta per porta menava el mei plaunsiu mo segir viers il di nua che tut mes giavischs d’in entir onn mavan finalmein en vigur. Ni silmeins ina part da quels giavischs. E cun mintga porta che sesarveva sin miu calender semidava il mund entuorn mei. Jeu sai aunc oz buca dir cun perschuasiun schebein mes egls d’affon fuvan tschurventai ni sche la tarlischur ch’enzugliava pli e pli fetg nossa stiva fuva veramein reala. Cu jeu dumandavel mia mumma tgeinina che fuva la raschun da quella tarlischur, lu mirava ella sin mei cun in surrir malignche sfunsava mei aunc bia pli profund en quei misteri!

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!


Las treis seras che precedevan la viseta da Sontgaclau fuvan onn per onn accumpigndas dil medem ritual. Cu jeu envidavel la cazzola da mia combra per ir a letg, fagevea miu cor in segl cattond ad agur in pign regal che fuva precautamein tschentaus sin miu plumatsch... ina piziulta, in slogn, ni in’autra biena. Pauc emporta tgei ch’ei fuva, jeu savevel che quei regal vegneva dil Sontgaclau dalla notg – aschia numnavan nus el - che fuva staus en mia combra in batterdegl avon mei. E puspei inaga fuva el vegnius da sesluittar ord combra ed ord casa senza ch’enzatgi vess fatg persenn. 

La sisavla porta dil calender sesarveva, ed jeu savevel che quella porta annunziava igl emprem grond eveniment dil temps d’Advent: la viseta da Sontgaclau. Nus stevan gest si sur casa da scola, e naven da nossa finiastra-stiva vevan nus buna vesta giu encunter il zulèr che menava ell’aula. Leu serimnava la giuventegna dil vitg per secostumar e preparar la viseta da Sontgaclau. Schegie che nos geniturs scumandavan a nus da mirar ord finiastra quella sera, sezuppavan mia sora ed jeu davos igl umbrival ed observavan co ils commembers dall’uniun da giuventegna serimnavan von scola per serender ensemen ell’aula. In’ura pli tard vegneva Sontgaclau e sia fumeglia ord la medema stanza nua che la giuventegna fuva cuort avon ida anen. Nus sesmarvegliavan buca maufer cu buca mo in, mobein tschun Sontgaclaus sortevan in suenter l’auter dall’aula... Da gliez temps veva nies vitg aunc tons affons che nus duvravan tschun Sontgaclaus. Empau trubistgai miravan mia sora ed jeu in sin l’auter, senza commentari.

Lu deva ei tscheina. Mo igl appetit fuva la sera da Sontgaclau adina empau mitigiaus d’in curios sentiment el venter. Jeu schavel naturalmein corscher nuotzun e mustigiavel pruamein e senza far dano. Strusch fuva il taglier vits e la pusada lugada, entscheveva la nunstunclenteivla cuorsa denter igl esch-casa e la stiva. „Veis udiu el?“ dumandava il bab. Mo giuado regeva in silenzi miert e sulet il curdar dallas grossas scrottas da neiv fageva endament ch’il temps fuva buca staus eri. „Schelu vegni en stiva el cauld“ scheva la mumma. Mo buca raschieni da saver seser ruasseivlamein sin canapè, bia memia gronda fuva l’alteraziun. Lu, suenter che nus eran curri tschien e melli gadas sin esch-casa ed anen udevan nus finalmein el. Quei nunscumbigliabel „Hüah, hüüah...“ dalla fumeglia che mava tras pial ed ossa penetrava la notg sco in stilet. Senza pigliar plantschiu fuvan nus sin canapè denter bab e mumma. Sin esch-stiva cumpareva il Sogn cun siu manti da brocat mellen e sia imposanta gnefla, circumdaus dalla fumeglia nera sco la cotgla. Ei era in daquels tschun Sontgaclaus che mia sora ed jeu vevan aunc cuort avon pudiu tscharner giun casa da scola. Mo inaga ch’el steva sil pass da nies esch-stiva fuvan tuts ils dubis svani, ed jeu erel perschuadius ch’il Sogn che steva von mei fuva il verdeivel Sontgaclau, il soli e sulet insumma ! ...


Text e fotografia: M. Pacchioli, Paris 

 

Suonda LATABLA!

FA PART, commentescha sutvart! 

+++ Il spiert da cuminanza è important ed uschia è mintgin bainvegni da sviluppar quist project cun nus; Igl è pussaivel da registrar events e nus publitgain Vossas novitads. Scha vus avais gust da contribuir in artitgel ans pudais trametter in e-mail sin This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Forsa er insatge per Vus:

5 stgalims da stgiraglia

5 stgalims da stgiraglia

21 da november 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga...

Sfidas e schanzas sco presidenta dalla YEN

Sfidas e schanzas sco presidenta dalla YEN

07 da november 2018

Da Flavia Hobi (GiuRu) - Dapi igl avrel ei Giuanna Beeli da Sagogn presidenta dalla...

 

Martgà online:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

Banadida telefomania

21 da favrer 2018

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top