Da Romana Ganzoni – Ultimamaing d’eir eu invidada a Tavo per ün talk. La discussiun ha gnü lö in occasiun dal tschöver da duonnas, ün’eivna avant l’evenimaint naziunal chi ha gnü ün success gigantesc. Las duos otras duonnas sül podium sun stattas üna politicra chantunala ed üna politicra regiunala. No eschan stattas d’accord in mincha singul punct. Solidarità. Spass. Empowerment! Tuotta saira.


Eu n’ha quintà tanter oter duos istorgias persunalas chi han gnü ün tschert resun.


1. La roba cul purtret chi s’ha da sai svess

Perche nu daja daplü duonnas illa politica ed ill’economia, perche nu daja daplüs boss feminins? Schmaladi sistem! Schmaladida ideologia! Istorgia! Tradiziun! Supressiun! Scandal! Hai, hai, quai eir. Eu per mia part prouv da schoglier problems svessa. Là ingio cha eu poss agir subit. In möd pragmatic. E schi fa rier: tant meglder. Eu crai vi da l’energia eminentamaing subersiva, creativa e deliberanta da l’umur e dal rier. Ed eu crai (sainza negar l’importanza dad instituziuns e sistems) vi da la forza da l’individuum.

Siand ch’eu d’eira lönch magistra e siand ch’eu n’ha realisà cha las mattas (diligiaintas) vaivan davo mincha examen attachas da panica («id es i mal», «eu n’ha sgüra üna nota na bastanta»), invezza cha’ls mats (ün zich main diligiaints) as vezzaivan cun gloriolas e milli sesers («id es i bainischem», «ingün problem»), siand cha’ls resultats d’eiran tuottafat viceversa, las mattas vaivan (in tendenza) tschintschers e’ls mats (in tendenza) traiers, siand cha las mattas nu’s sentivan amo adüna na meglder («mia media es listess…», «mia sour d’eira megldra»), invezza cha’ls mats d’eira cuntaints sco persics («yeah!»), siand cha quai es stat – eu repet! - üna tendenza (cun exepziuns s’inclegia) n’haja pro üna classa specialmaing adattada (e talentada cun good sense of humour) dit: Basta! Fertig! Schluss!

 

Mattas, eu nu vögl plü ingün lamentöz, ma gnanc’üna silba, uossa cumanzaivat a lodar sü a vo svessa in möd penibel ed exagierà in mincha lecziun, gnac’üna micla dubis o relativaziuns. E mats, da vo vöglia dubis! Eu vögl dudir da voss problems, mincha lecziun! Larmas! Spiegaziuns perche cha eir üna buna nota muossa cha vo nu d’eirat buns avuonda. Inferiurità!

 

Quista glieud giuvna d’eira fich per activitads teatralas e tuots e tuottas han partecipà e dramatisà chi d’eira la cana e mez.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Matta Lu. ha per exaimpel dit davo la prosma clausura, ch’ella saja persvasa cha quai saja i talmaing bain, cha ella pendarà sü l’examen sur seis let. Mat Li. invezza ha remarchà, cha el haja tschüf depressiuns daspö ch’el haja scoula pro mai, ma ch’el sapcha cha el nun haja merità meglder, ch’el haja imprais duos eivnas di e not, ma cha quai saja garanti darcheu ün duoar. Loser!, han dit las mattas.

Che rier! Che divertimaint! Ma i nu d’eira apunto be stincals e totlarias, nos psicodrama e l’exageraziun ha muossà exemplaricamaing, che tenutas chi impedischan (tendenzialmaing) a mats ed a mattas da sviluppar lur potenzial. Per ragiundscher cuntantezza esa però fich important dad activar las aignas forzas e da douvrar quellas. La magistra vess perquai eir da promouver adüna be las forzas e na intunar ils problems, ma quai es ün’otra istorgia…

2. La roba culla preparaziun

Mattas e duonnas sun tendenzialmaing ed in media plü diligiaintas e precisas, suvent preparadas (massa!) bain, suvent han però las preschantaziuns dad homens daplü – eu nom quai: Hüftschwung. Nonchalance. Per part eir suveranità. I nu fan in chotscha uschè svelt schi ston improvisar (excepziuns: adüna!). Perche? Ün punct essenzial es sgüra – sco cha üna studia reschnouva ha muossà sü – cha mats vegnan sbragits sü var ot voutas daplü sco mattas dürant l’infanzia. Ils mats imprendan fingià bod: Eu inscuntr impedimaints, na tuots chattan mias acziuns adüna ün hit (e quai sto essere listess), quai da conflicts, tschüf giò pel gnif e vegn inavant be listess. Ed implü….

Quai as quinta la prosma jada



Text: Romana Ganzoni
Fotografia: pexels.com


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


La Lia Rumantscha, l’Uniun cultura e ballape rumantsch (CBR) e la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) tscherchan

ballapeists e ballapeistas
per ün pitschen turnier amical: 
Sanda, ils 10 d’avuost 2019 a Zuoz! 

 “La Turnierada” ho lö insembel cun la Festa da “100 onns Lia Rumantscha” e rinforza nossa amicizcha cun las minuriteds linguisticas chantunaisas. Il di ho nom VISITA e spordscha ballapè, üna discussiun da podium sur da “Lavur da giuventetgna en las minoritads”, la Libraria Viva e concerts da Bibi Vaplan, Doro Gjat ed il Jena-Ruaz-Quartett. Dapü infos chattast cò o suot: https://www.100onns.ch/108-detail-rd-new

Ballapeists e ballapeistas da tuot la Rumantschia giouvan insembel scu squedra cunter trais oters teams furmos ad hoc. In tuot giuvaregian 4 squedras à 11 giuveders.
Per squedra do que 2 gös à 2*20 minutas pro gö.

Temp d’arriv: Las 11.00 ils 10-08-2019 (arriv, organisaziun, etc.)
Gös: Las 14.00 fin las 18.00 cun finel
Lö: Lyceum Alpinum Zuoz (granda plazza), Engiadina
Partenza: Individuelmaing, ils 11-08-2019

Ils gös vegnan moderos live.

La Lia Rumantscha surpiglia ils cuosts per la pernottaziun aint il Lyceum Alpinum, ün manger e l’entreda als concerts la sanda.

Annunzcha’t fin ils 20 gün 2019
Per plaschair indicher nom, prenom, adressa e numer da telefon.

Annunzcha suot: https://tinyurl.com/giurucbrlr
Cun dumandas poust contacter:

Marco Cavegn
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
076 511 82 63

Romana Walther
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
078 734 11 96


Suonda LATABLA!


5 chaus

Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Ed avant che rumper noss chaus pervia da tut ses stgazis giain nus en tschertga da tschintg chaus particulars rumantschs.


1. il lavachau

A Duin din ins «oz hai dau in dètg lavatgau» cura ch'i plova fitg ferm. «Dar in lavachau» signifitga però era ch'ins legia giu ils chapitels ad in. A Sevgein din ins per quai era «semtgar in lavatgau». Fitg simpel, ins lava il chau ad insatgi. En l'Engiadina pon ins era blastemmar dond in «lavatesta». Pli particular èsi che «dar in lavachau» signifitga era dar in chanaster ad ina persuna. Jau spetg gia ussa che mia collega vegnia la proxima giada suenter sortida e dia «her n'haja dat ün lavacheu a quel tip». Speranza n'ha il tip alura betg survegnì ina enturn las ureglias, a Dardin per exempel datti era questa muntada.


2. il rumpachau

Na, qua na vulain nus betg skizzar chaus ruts per mez, ma plitost situaziuns cura ch'ins rumpa il chau figurativamain. Rumpachaus fan pensar e pensar senza fin. Suenter ina greva clausura di il Ladin «quist m'es stat ün vaira rumpatesta». Pertge atgnamain? Insatge è uschè cumplex u grev da schliar ch'ins sto studegiar talmain fin ch'il tscharvè cumenza a «fimar» e rumpa bunamain. Era fastidis san procurar per rumpachaus. Il medem vala era per situaziuns cun diras nuschs, quellas ston ins era rumper per vegnir a la finiziun. Dal rest, chaus san era esser dirs sco nuschs.


3. la creppa

Atgnamain han animals creppas ed umans chaus, ma per spass dovr'ins questa expressiun en l'Engiadina ed en Val Müstair era per umans, cun la consequenza che tut daventa in pau pli grop. A Zuoz gideva pli baud ina «creppa da mort» a tegnair davent il striegn ed a Lavin vuleva dir «avair buna creppa» ch'ins era inschinaivel. La «creppa düra» dals Ladins è enconuschenta dapertut per ils chaus dirs. Legher èn «üna creppa sco ün bouv» per quels da Ftan ed «üna creppa düra sco ün muoj» per quels da La Punt Chamues-ch. Anc pli dir è mo il «creppun». A Stogl per la paja è ina persuna ch'è «dicra da creppa» tuppa. Ed «avair sel nella creppa» utilisesch'ins en l'Engiadin'Ota per persunas fitg intelligentas.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45


4. il volvachau

Quest fiss ina perfetga descripziun per ina persuna che na vul betg surpigliar responsabladad e volva davent ses chau. In volvachau è propi insatgi che sa volver ses chau e quai bunamain per 180 grads. Persunas na san quai betg far, utschels bain, per exempel la tschuetta ed apunta er il volvachau. I fiss però bel da numnar er a persunas ch'èn indecisas e midan lur opiniun mintga tant temp volvachaus. En Surselva datti dal reminent per quai gia il «volvaculiez».


5. il testard

In cun ina testa dira è en l'Engiadina ed en Surmeir sper il creppun er in «testard». A Susch è il chau uschè dir ch'el è «testard sco ün asen», a Champfèr «scu ün mül» ed a Fex perfin «scu la mülla dal papa». Per S-chanf signifitga quai alura era ch'ins è in pau tup. Per Riom n'ha in testard betg ina testa dira, mabain nagut en sia testa. Quels da La Punt Chamues-ch din «tü est stuorn scu ün giat fich testard» per collegas che han bavì memia – co ch'in giat po esser sturn n'è qua betg dal tut sclerì, ma che giats vulan adina che tut giaja suenter lur testas è enconuschent.

Text: Annetta Zini
Fotografia: Forsa che quest bov ha er ina creppa dira e parta andetg cun char e tut?! (P. Scheuermeier / Fototeca dal DRG


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Nus regalain in cumpogn da viadi per voss pitschen o vossa pitschna - ina cofra d'uffants da (c) Samsonite.

samsonite dream rider

Far part è fitg simpel - registrar e gudagnar qua:

 

 

 

  
Joomla forms builder by JoomlaShine

 


 
La cofra "Dream Rider da (c)Samsonite" è adattada per uffants da 3-8 onns.
Fotografia: (c) www.samsonite.ch

Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA. Nus regalain 1 cofra. Mintga persuna registrada a partir da 16 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 30.06.2019 a las 22:00. Il num dal victur u da la victura po vegnir publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Fadrina Hofmann - L‘isla Mauritius es cuntschainta impustüt sco isla per honeymooners, per golfists e per palombaders. Mauritius ha eir la reputaziun dad esser üna destinaziun magari chara. Eu n‘ha paquettà aint chotschas da bogn ed uffants e sun ida a verer che cha quist‘isla ha da spordscher a trais Engiadinais cun büdschè moderat. Il resultat: ün paradis.


Ellas sun propi gigantescas. Lur panzers paran dad esser da crap, lur vistas sun sco quellas dad homins vegls, veglins cun testas bluottas. Chi dà tartarugas quia a La Vanille al süd da Mauritius n‘haja bainschi let, ma ch‘ellas am fan tant impreschiun nu vessa cret. E quantas tartarugas gigantas chi dà quia in quist parc da natüra. In gruppas s‘hana radunadas per magliar, per spassegiar e – hai e per far l‘amur.

Tartarugas 2Üna tartaruguna masculina para dad ir güsta in chalur e va davo sü a mincha femna chi lascha pro quai. Incredibel cha quist mas-chel antic es amo capabel da rampignar cun seis pais enorm sülla rain d‘üna femna. Povretta.

Meis uffants sun tuot fascinats. Il scuffel tschüffaina pür cur cha‘l mas-chel cumainza a scuffuondar. Chi vess cret cha tartarugas san far talmaing canera. Ils sbrais bass irriteschan ad üna gruppa dad Asiats chi vain subit nanpro. Tuots drizzan lur smartphones sül act d‘amur. Ün turist va uschè dastrusch per far ün selfie cul casanova chi‘m para sten indiscret - dafatta per üna bes-cha. Ils uffants rian da schloppar. „Uossa inclegia ils placats quia“, disch meis figl. Schi, eir eu. Il prüm vaivna be squassà il cheu dal placat chi scumonda da star in pè sün üna tartaruga o da trar crappa süls panzers da las bes-chas. E no vain eir ris dal placat chi scumonda da sezzer aint il puoz cun peschuns da koi. A verer l‘agir dals turists asiats sainza maniera nun‘s dan ils scumonds exotics plü da buonder.


Lö dals cuntrasts

Duos dis plü tard. Intant eschna illa cità principala da Mauritius, a Port Louis. Ils uffants han scuvert ad üna duonna cun sari chi fa disegns da henna süls mans e sülla bratscha. Na, quai cha quista duonna giuvna fa es plütöst art co be disegnar cun culur natürala sün pel. Infra pacs minuts striuna ella ün „tschüffasömmis“ sül bratsch da mia figlia ed ün ornamaint da bellezza sül man da meis figl. No eschan inchantats. Merci beaucoup, mademoiselle. No passain inavant tras il quartier Waterfront, ün quartier cun butias e restorants moderns al port da las barchas grondas. Parisols da plövgia in tuot las culuors sun pichats sü in üna giassa ed ün bügl immez üna plazzetta dan ün zich taimpra d‘Italia. Forsa cha‘ls uffants rouvan perquai da tscherchar per üna jada üna pizzeria impè da mangiar in ün dals stupends locals indigens chi spordschan specialitats da mar. Pac plü tard sezzaina sülla terassa d‘ün restorant talian, sü ot sur il port, mangiain pizza sco illa Toscana e tadlain „Felicità“ dad Al Bano e Romina Power.

HennaChe contrast cha quist‘atmosfera es in congual cul marchà stret e surchargià i‘l stil arabic cha no vain visità be ün‘ura avant. Che differenza da la pizza cul menü indic cha no vain tschnà la saira avant. Port Louis es üna cità fich variada, tant variada sco il pajais Mauritius. L‘isla i‘l mar indic es be pitschna. Ideal per tilla perscrutar dal nord fin al süd, sün terra e sül mar. Quia vegnan insembel differentas culturas, differentas religiuns, differentas cuschinas. Ün zich Africa, ün zich Asia, e dafatta ün zich Europa pervi da l‘istorgia colonialistica. Duos linguas ufficialas ha il pitschen pajais tropic: inglais e frances. Ils indigens discuorran plü jent frances. Ed il baguette gusta sco a Paris.


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Inscunter culs delfins

Ün di oura sül mar. No fain part ad ün‘excursiun da delfins, organisada dad indigens cha no vain imprais a cugnuoscher a la riva dal mar. La glieud quia es propi fich amiaivla e servizziaivla. No partin davent da Tamarin a la costa dal vest da l‘isla. La vista davent dal mar süll‘isla es fantastica. Fuormaziuns da muntognas verdas, sablun alb, minchatant cumünins, lura as vezza darcheu grips da crap da lava chi algordan cha Mauritius es vairamaing ün‘isla vulcanica. Islas plü pitschnas as rechattan davant l‘isla principala. Cun ir vers il mar vegnan las uondas plü otas. La barchina da motor tillas surpassa però sainza fadia. Dandettamaing rivaina al punct il plü ferm al süd da l‘isla. Ün hom sün‘ün‘otra barcha a motor fa segns in direcziun ost. Aha, là saran ils delfins. No ans allegrain.

Mo avant cha no vezzain als delfins, vezzaina a bundant 20 otras barchas a motor cun turists. Tuots lessan verer ils delfins. Üna scoula da delfins es propi quia. Las bellas bes-chas cun lur surrier etern attiran a la glieud sco magnets. Tscherts turists siglian perfin aint ill‘aua per nodar in vicinanza dals delfins. No restain be aint illa barcha, squassond il cheu e schmorts da tant pac respet da las bes-chas. E lura siglia ün delfin precis dasper nossa barcha aint ill‘ajer. Che bel purtret, che bel sentimaint. Ils uffants sun in‘ün‘agitaziun. No contemplain amo üna pezza als delfins chi nodan tanter e suot las barchas via, lura giaina inavant.

La barcha ans maina pro üna da las perlas da l‘isla: il crystal rock. Il grip immez il mar türkis fa subit cuvaida da siglir aint il mar e scuvrir il muond suot aua. E propi, cun sü ils ögliers da palombar vezzaina rizzas da mar, peschs in tuot la culuors, corallas e perfin ün‘anguilla. Che müravaglia!

Delphins


Scuvertas sur scuvertas

Mauritius viva per gronda part dal turissem. Minch‘on visitescha ün milliun turists l‘isla chi ha be 1,3 milliuns abitants. E listess nun esa sco in oters lös ingio ch‘ün hotel segua a l‘oter. Nos hotel es be pitschen, situà in üna laguna dasper ün grip. L‘es l‘unic hotel pro quista laguna. Cur chi‘d es reflüs vegnan ils pes-chaders cun lur perchas, e giuvnots o duonnas tscherchan chalamers, crevettas o austras be davant porta. I guarda oura curius cur cha‘ls pes-chaders stan uschè dalöntsch davent immez il mar e sun listess be fin pro l‘umbli aint ill‘aua. Id es grondius da pudair nodar in quist mar chod e be stuvair montar ils ögliers da palombar per verer pacs meters davent da la riva fingià da tuottas sorts peschs exotics. Ils uffants scuvrischan cucumbers da mar, fan tuors da sablun pels giamberets e ramassan conchas da bellezza. Minchatant marida inchün a la riva dal mar. Pel solit pro‘l tramunt dal sulai chi bogna la laguna in üna glüm bod kitschiga orandscha. Cler, l‘isla es cuntschainta sco destinaziun da honeymoon. Eu n‘ha inclet davo il prüm di perche. Eir no ans vain nempe inamurats quia – in Mauritius.

Text e fotografias: Fadrina Hofmann


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

 

Da Corina Gustin – Duonnas pon suottascriver contracts ed as pon vestir sco ch'ellas lessan – quai tuna evidaint - pero nun es amo usche lönch realità. Avant pac temp d'eira per ellas scumandà da portar chotschas, a Paris (per ledscha) de facto fin avant 6 ons. Eir in Grischun d'eiran ingüstias invers duonnas tuot normalas amo avant 40 ons. Flurinda Rascher, activista daspö ils ons 70 ed autura dal cudesch biling „Crescher e madürar“ / „Freischwimmen“ quinta sur da sia vita impreschiunanta

Avant cuort n'ha eu let ün artichel in ün magazin digital: 98 838 duonnas vivan in Grischun. Rapreschentanza da duonnas illa regenza Grischuna: nolla. Che pensast tü da quai?

Quai es amo adüna ün s-chandel! Impustüt pro las ultimas tschernas. Pels  hommens chi sun al timun nun es quai ün tema. Impustüt pens eu chi han temma da la concurenza. L‘an passà al di da las duonnas a Cuoira sun els gnüts confruntats cun il fat cha per la tscherna illa regenza nu d'eira ingünas duonnas sco candidatas. Il parti SP as ha s-chüsà. Quel parti ha adüna duonnas avuonda per candidaturas, eir sül chomp federal. Da tschels partits as haja dudi be s-chüsas marschas.

Mia reacziun: eu vusch fingià daspö ons bod be per duonnas ed in mincha cas refüs eu mia vusch per hommens chi ignoreschan a no duonnas. Displaschaivelmaing sun eir las duonnas massa pac militantas!

Eu n‘ha avant ün per dis inscuntrà üna duonna chi chatta il tschöver da duonnas na bsögnaivel ed es fich modesta cun dir „eu sun cuntainta cun quai ch‘eu survain, ils hommens san che chi‘d es bun per no“ !!


Haja dat üna situaziun speciala ingio cha tü hast decis da cumbatter l'ingüstia invers las duonnas?

Dal 1969 n‘ha eu tut domicil cun mia famiglia a Zuoz, ingio ch‘eu n‘ha chattà contact cun duonnas emancipadas, criticas e sdruagliadas. Là am es quista discrepanza gnüda consciainta.


Chi o che es ed es stat gronda inspiraziun in tia vita?

Eu n‘ha vieplü badà las difficultats da‘s far valair sco duonna illa vita da minchadi. Tras mias differentas occupaziuns ed ingaschamaints n‘ha eu gnü contacts cun bleras persunas chi am han inspirà e sensibilà. Üna gronda inspiraziun es statta la partecipaziun illa gruppa da duonnas chi‘d es descritta ill‘istorgia „Duonnas chi nu fan be s-chagna“.


As poja dir cha tia mamma d'eira teis idol?

Mia mamma d'eira üna duonna cun bler temperamaint e blers interess. Cur ch‘eu n‘ha realisà il möd da viver e pensar dad ella am ha quai fat dürant divers ans fadia. Tantplü cur ch‘eu n‘ha maridà in üna famiglia tradiziunala e plütost conservativa. Pür bler plü tard n‘ha eu cumanzà ad incleger sia vita ed am n'ha reconciliada cun seis pensar. Pür là es ella es dvantada ün tschert exaimpel per mai.

Eu sun gnüda cunfruntada cun attachas in fuorma da telefons e chartas anonimas


Hast tü stuvü viver cun attachas malvugliaintas pervi da tia' opiniun?

Cun am expuoner publicamaing per mias ideas sun eu gnüda confruntada cun attachas cunter mia oponiun - in fuorma da chartas e telefons anonims e chartas da lecturs illas gazettas.


Da che varts hast tü tschüff sustegn e da chi plütöst cuntravent?

Sustegn n‘ha eu survgni our dals circuls dal movimaint da duonnas e dad amis. Cuntravent es gnü our da circuls tradiziunals.


Hozindi pon las duonnas trar aint che ch'ellas lessan, plü bod stuvaivan ellas per part ir per ün permis special sch'ellas laivan as "vestir sco hommens" e trar aint chotschas. A Paris es gnüda müdada quella ledscha pür avant 6 ons. Che pensast tü da quai?

Eu n‘ha vivü  bod tuot mia vita in Engiadina culs invierns fraids. Chotschas nu deiran per mai ingün tema. Eu am n‘ha adüna vestida tenor agen gust, sainza verrer a dretta o a schnestera. Eir ils ans dal „Minirock“ n'ha eu passantà. Da quel temp nu n'ha eu tut  cogniziun da las criticas. Quai am plascheva dad esser ün pa provocativa.


Plü jent chotschas o schocca?

Tenor meis agens bsögns.
 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun



Scha tü pudessast müdar alch o üna decisiun in tia vita, che füss quai?

A mai vess quai adüna interessà da das-chair far ün gimnasi  e forsa ün stüdi. Eu nu m‘m algord d‘avair gnü in mera ün tschert stüdi, pero eu vaiva simplamaing la vöglia da savair daplü e perquai la vöglia dad ir inavant a scoula.


Eu m'interess ed observesch la politica e m'ingasch - pero in mia età ün pa plü moderat


Vaivast dubis da publichar ün cudesch? Scha schi: Perche e chi at ha dat il curaschi da müdar idea?

Minchatant am n‘haja dumandada co cha meis cudesch gnarà acceptà. Meis ami Lothar am ha sustgnü e dat curaschi.


Che temas t'occupan hozindi?

Eu m'interess ed observesch la politica e m'ingasch per ils drets dals umans, per üna vita sociala e pel movimaint da las duonnas. Pero in mia età ün pa plü moderat.


Avant cuort n'ha eu let ün artichel in ün magazin digital: 98 838 duonnas vivan in Grischun. Rapreschentanza da duonnas illa regenza Grischuna: nolla. Che pensast tü da quai?

Quai es amo adüna ün s-chandel! Impustüt pro las ultimas tschernas. Pels  hommens chi sun al timun nun es quai ün tema. Impustüt pens eu chi han temma da la concurenza. L‘an passà al di da las duonnas a Cuoira sun els gnüts confruntats cun il fat cha per la tscherna illa regenza nu d'eira ingünas duonnas sco candidatas. Il parti SP as ha s-chüsà. Quel parti ha adüna duonnas avuonda per candidaturas, eir sül chomp federal. Da tschels partits as haja dudi be s-chüsas marschas.

Mia reacziun: eu vusch fingià daspö ons bod be per duonnas ed in mincha cas refüs eu mia vusch per hommens chi ignoreschan a no duonnas. Displaschaivelmaing sun eir las duonnas massa pac militantas!

Eu n‘ha avant ün per dis inscuntrà üna duonna chi chatta il tschöver da duonnas na bsögnaivel ed es fich modesta cun dir „eu sun cuntainta cun quai ch‘eu survain, ils hommens san che chi‘d es bun per no“ !!


Daja üna dumonda cha ingün mai nu't ha dumandà? Üna cha tü be spettast da respuonder?

Eu nun am saint competenta da respuonder dumandas. Eu di be adüna quai  ch‘eu pens.


La musica es adüna statta importanta in tia vita – che musica taidlast il plü gugent?

La musica es fich importanta in mia vita. Eu preferisch la musica classica, coros, operas, musica spirituala e buna musica populara (per exaimpel ils Fränzlis) e sun vairamaing averta per bler.


Che es teis prossem project?

In october l'on passà n‘haja cumpli 80 ans. Meis proget es da mantegner il plaschair da viver e da restar averta per quai chi vain.


Che nu sa la glieud da tai?

Bler!


In tschinch ons…

Quai füss bel sch‘eu am sentis amo adüna uschè bain sco uossa!


Il rumantsch es per mai…
Il rumantsch es per mai basa da vita ed es mia identificaziun.


Cudesch:
Crescher e madürar. Ün'istorgia dad üna duonna da l'Engiadina
208 paginas, ISBN: 978-3-9817528-8-5

Biografia:

Nada dal 1938 a Seraplana, mama da trais uffants. Politicamaing activa per la chosa da las duonnas e dürant 12 ons manadra da la scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair.  Ella ha imprais a nodar cun passa 50 ons ed ha scrit sia biografia per seis 80avel anniversari


Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Flurinda Raschèr


Suonda LATABLA!



Forsa er insatge per vus:


Dils 30 da matg tochen ils 15 da zercladur ha liug a Sontga Gada, Mustér il teater el liber 'La stria da Dentervals' da Hubert Giger, inscenaus da René Schnoz. Cun musica d'Ursina Giger, l'actura Marina Blumenthal ed igl actur David Flepp e rodund 30 giugaduras e giugadurs ord la regiun. Raquintau vegn la historia dall'Onna Pintga, che vegn emprem suspectada d'esser ina stria e la finala sentenziada alla mort.

Nus regalain 2 bigliets per la producziun dals 02.06.2019 allas 12:00. Registrar sutvart e gudagnar


Tgi era quei, ina stria?

Quei ei la damonda principala, ed il drama emprova da rispunder quella damonda. Ina stria (ella realitad dils process encunter strias) ei buca quella persuna che nus enconuschin dallas praulas e detgas : ina femna cun cavels sburritschi, egls cotschens, nas git e dus dents marschs davontier. Na, ina stria (ni in striun) eran persunas sco ti ed jeu. Ei saveva tuccar mintgin, vul dir : Ei duvrava pauc ni nuot e la dertgira criminala dad in cumin instradava in process.

Ils biars process encunter strias ha ei dau da ca. 1650 - 1700 el Grischun (Treis Ligias). Probabel han varga 500 persunas stuiu murir, e quei schibein en regiuns catolicas sco reformadas. En Surselva ein ca. 100 persunas vegnidas truadas alla mort. La giuvna, Barbla Christ Waulser da Vuorz, veva 13 onns ed ha stuiu murir sco stria igl october 1652. A Val ein 15 affons denter 7 e 12 onns vegni surdai alla inquisiziun a Milaun per ch’els vegnien instrui en la ducrina catolica.


Il temps dallas strias ei buca vargaus.

Ozilidi vegnan aunc adina persunas persequitadas e mazzadas surtut en tiaras dall’Africa e dall’Asia, perquei ch’ei vegn pretendiu ch’ellas seigien strias e ch’ellas fetschien donn a carstgauns.

Il drama « La stria sto murir » sebasa sin fatgs reals ch’ein capitai 1675 el cumin dalla Cadi. En ina notizia el Kopialbuch da Breil scriva il mistral Ludivic de Latour che 28 persunas seigien mortas cu el e siu fegl eran mistrals igl onn 1675.

 

Il toc da teater muossa co ina persuna vegn suspectada e truada alla mort.

Ella vegn perfin torturada, per che la « verdad vegni alla glisch », sco ei stat scret els protocols da process encunter strias. Las autoritads, «  igl oberkeit », vulevan « ragischar ora il mal e plantar il bien » (era quei ei citats ord tals protocols). La glieud era orientada sur da dils process, perquei ch’il plogn e la sentenzia encunter ils accusai vegnevan prelegi publicamein.

Deplorablamein ein ils protocols da process encunter strias el cumin dalla Cadi buca pli avon maun. Mo perquei che quels process ein identics els cumins (Gerichtsgemeinden) dallas Treis Ligias savein nus presentar els en in drama.


Dapli informaziuns sin www.dentervals.gr

Registrar e gudagnar:

 

  
Joomla forms builder by JoomlaShine

 


 
Fotografia: (c) www.dentervals.gr

Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA. Nus regalain 2 bigliets per la producziun dals 02.06.2019 (12:00). Mintga persuna registrada a partir da 16 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 29.05.2019 a las 22:00. Il num dal victur u da la victura po vegnir publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas ed era da sias sveltezzas. Quest mais preschentain nus persunas spertas ed activitads sveltas chattadas en il DRG e quai en tutta calma e prendond peda.


1. spert/svelt sco …

… ina massa chaussas: «sco il chametg, sco in egl, sco la frizza, sco in giat, sco la pulvra, sco in stgilat, sco in utschè u sco il vent». Quai èn mo in pèr exempels per exprimer persunas spertas. Fitg simpel: ina persuna po esser svelta sco tut las chaussas ch'èn sezzas gia spertas. Ma enconuschais vus era l'expressiun «esser svelt sco ün utschè da plom» documentada per l'Engiadina e la Val Müstair? Il legher è ch'ins di quai d'ina persuna fitg plauna, pia d'ina lindorna. Pauper utschè che stuess sgular cun plum, cler ch'el n'è betg bun da sgular uschè spert sco in'evla.


2. far a la svelta

«Ti has fatg mo alla sperta» pudess ins reproschar ad in da la Surselva che ha fatg sia lavur senza sa dar fadia, gebain forsa perfin in pau memia spert e pia betg da maniera precisa e correcta. Sch'ins pensa al proverbi «svelt e bain, darar ch'i vegn», èsi forsa insumma meglier dad esser in utschè da plum e da prender peda cun lavurar. E betg emblidar in ulteriur proverbi: «tgi che va plaun, va saun» – sveltezza n'è betg adina la meglra soluziun. Dal rest, en rumantsch grischun po «a la svelta» era signifitgar insatge tut auter: «dad oz sin damaun».


3. chaminar spert

Avais vus gia ina giada empruvà da «chaminar cha'ls tachs toccan il chül» u da «correr tg'ins perda igls calzers»? Omadus funcziunan mo, sch'ins chamina propi spert e cun gronds moviments. Jau persunalmain n'hai anc mai perdì mes chalzers cun currer e vus? Insumma, a mai plascha questa expressiun sursilvana per exprimer ch'ins chamina sveltischem: «cuorer ch'il giavel ha da rir». Tgi sa, sch'il diavel ri tar tuts u mo tar persunas che curran senza chalzers u che dattan cun il tac vi dal tgil? In'autra varianta per exprimer la cursa sperta è in pau paradoxa. En il sursilvan «ir tut alla sturna» sa zuppa er il chaminar plain stortas dals sturns.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45


4. milli

A Guarda enconusch'ins questa expressiun: «ir als milli galops» per persunas che curran spert sco in chaval. A Ftan din ins percunter «svantar in milla malura» per persunas che taglian la corda spertischem. Forsa fiss quai ina nova varianta per svanir a la franzosa or da discussiuns betg simpaticas? L'expressiun da quels da Lavin «tü vast in tanta malura» na vul betg dir ch'insatgi giaja en paglia, mabain propi era ch'ins è en prescha. Quest spruh procura forsa per ina u l'autra confusiun ed offaisas, tgi vul gia udir ch'el giaja en malura cura ch'el è spert?!?


5. ora u giu dal fatg?

«Vignoir or d'in faz» din quels dad Alvagni e «vignir giu dal fatg» ils Tuatschins cura ch'ina persuna vegn vinavant spert e bain cun sia lavur. Er il cuntrari exista sch'ins lavura plaun a Scharans: «que e ign plaun panaglia ca vegn betg or d'in fatg». In'expressiun pli moderna datti a Sagogn: «ti vegns mai giu dil fleck cun tia lavur» per persunas che restan adina sin il medem flatg e na vegnan betg vinavant. E cura ch'ins ha terminà la lavur, schev'ins pli baud en l'Engiadina: «esser giò dals fats» – tuttina sche la lavur era alura vegnida fatga a la svelta u en tutta calma.

Text: Annetta Zini
Fotografia: Quest chaval na va betg a galop, ma forsa observa el insatgi che perda ses chalzers currind spert? (Walram Derichsweiler / Fototeca dal DRG)


Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Flavia Hobi - Carschida si a Turitg, discuora ella cun ses affons romontsch – quei ei il cas tier Natalia Knuchel. Sco scolasta da yoga cun experientscha da plirs onns instruescha ella cun success classas e persunas privatas en differents studios a Turitg. En connex cul yoga organisescha la oriunda scolasta da primara adina puspei retreats e workshops. Sche Natalia ei inagada buc occupada cun yoga ed il tenercasa gauda ella la stad in segl ella Limmat ni el lag da Turitg, ina sera el teater ni el kino sco era ina buna tscheina cun ina amitga ni cun siu um en ina ustria preferida.


L’entschatta era ella gnanc perschuadida da dar vinavon il lungatg romontsch ch’ella discurreva culla mumma, cul bab eri numnadamein il tudestg. Cunquei che Natalia era buc carschida si el Grischun ha ella giu il sentiment che siu romontsch seigi buc perfects avunda. „Per cletg hai jeu giu amitgs entuorn mei  - era glieud romontscha - che ha encuraschau mei. In grond sustegn era naturalmein miu um.“ Cun daventar mumma hagi ella lu finalmein sentiu il desideri da communicar cun ils affons il lungatg che vegn dil cor „e quei ei en miu cass semplamein il romontsch.“

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


La valur dil romontsch ei denton semidada ualti fetg duront sia veta. Natalia ha giu il sentiment ch’els seigien empau specials cun lur lungatg a Turitg, quei eri buc adina mo stau emperneivel. Ella seigi mintgaton forsa perfin seturpegiada sche amitgas eran tier ella a casa e la mumma discurreva romontsch, raquenta Natalia. „Pér el gimnasi hai jeu lu realisau che jeu emprendel pli tgunsch auters lungatgs e che la particularitad da saver romontsch sa esser interessanta per auters.“

Da vegnir ella Lumnezia era per ella l’entira veta in sentiment da turnar a casa. Natalia descriva Lumbrein sco liug nua ch’ella senta sias ragischs e ses antenats sin ina maniera fetg profunda. Ella ha piars sia mumma avon bunamein 5 onns e dapi lura ei il romontsch vegnius aunc pli impurtonts per ella. „Cun praticar il romontsch mintga di stun jeu enzaco en relaziun cun mia mumma era sch’ella ei buc pli denter nus.“

Yoga ei ina senda che sa daventar in viadi da transformaziun atras l’entira veta

Oz ei Natalia Knuchel fetg engrazieivla dad haver dau vinavon siu lungatg ed ei segira che ses affons „survegnan cul lungatg era ina mentalitad ni ina certa identificaziun ch’els havessen schiglioc buc.“ Aunc adina passentan els bia temps ella Lumnezia e gaudan leu la natira, las muntognas ed il ruaus lunsch naven dil marcau.

Silla damonda tgei che fascineschi ella vid lur pissiun, il yoga, menziunescha Natalia las biaras pusseivladads da semover e da saver trenar il tgierp. Yoga cumbinescha il moviment ed il trer flad intenziunau. Vinavon datti la schanza da baghegiar si ina cunscienzia per il mument, la caschun da s’unir cun sesez mo era dad esser en quei mument aviarts per il contuorn.  

„Cun praticar yoga savein nus entscheiver a viver cun attenziun, reflectar nies cumportament, la custeivladad dil misteri da la veta. Yoga schabegia buc mo sin ina matta - yoga ei ina maniera, ina senda che sa daventar in viadi da transformaziun atras l’entira veta.

Aunc suenter biars onns pratica ei Natalia fetg ventireivla dad haver empriu d’enconuscher las differenctas fassettas dil yoga ed ei plein marveglias da suandar vinavon quei viadi fascinont.

 

Biaras canzuns da Pascal Gamboni transporteschen ina profunditad che jeu hai fetg bugen.

Da temps a temps hosp en ils retreats e workshops da Natalia ei il musicist Pascal Gamboni. Certas canzuns ni tocs instrumentals da Pascal gidian per menar la glieud en in stadi da detensiun. „Biaras canzuns da Pascal transporteschen ina profunditad che jeu hai fetg bugen. Auters tocs ein puspei pli levs, mo ses texts illustreschan bunamein adina ina cuorta historia e savens sesanfli enzatgei legher en sia musica.“ Suenter in concert ha Natalia raquintau a Pascal ch’ella drovi sia musica en lur classas aschia che quei fuss prima dad haver el persunalmein el studio.

Far yoga cun musica che vegn sunada live ei secapescha ina biala experientscha, menziuna ella. „Pascal era aviarts per mia idea ed aschia havein nus planisau nossa emprema collaboraziun. Tochen ussa havein nus giu fetg bunas reacziuns – era da participontas e participonts che capeschen buca romontsch. Musica ei in lungatg universal“, puntuescha Natalia. La cumbinaziun yoga e romontsch vul ella era mantener egl avegnir: „Jeu lavurel fetg bugen ord miu cor – el „lungatg“ dil moviment dil tgierp ed el romontsch sesentel jeu dacasa ed aschia sai jeu schon metter avon da luvrar pli savens en omisdus lungatgs.“

Las proximas caschuns da far enconuschientscha cun yoga da Natalia e musica da Pascal ein ina fin d’jamna el settember 2019 el Berghotel Wanna ed in workshop el december 2019 a Turitg.

In grond engraziament Natalia per dar in’investa en tia veta e tia lavur!

Tgi che vul saver dapli davart la purschida da yoga da Natalia anfla las informaziuns sut www.yoga-mit-natalia.com


Text: Flavia Hobi
Fotografia: Tres Camenzind


Suonda LATABLA!


Chasa Editura Rumantscha - 

Walter Rosselli descriva eveniments da viadis ord la regurdientscha e l’imaginaziun. El mussa differents lieus e localitads. Vitiers tradescha el a nus daco che l’agen iert è uschè intim e tuttina tant universal. Ensemen cun fotografias ord la rimnada da l’artist Kurt Caviezel prenda quest cudesch nus sin in viadi enritgint ed inspirant.

Litteratura da viadi rapporta da terras e culturas estras e sveglia la mirveglia a quels ch’èn restads a chasa. Quest gener vul divertir, dentant era instruir ed appartegna a las veglias furmas da litteratura, ch’ins chatta en tuttas culturas ed diversas furmas.

La litteratura mussa quai ch’ins ha survesì u ch’ins n’ha forsa mai vesì.

Viagiar viagian ins cun ils pes, cun ils egls e cun il cor, ins admira quai ch’ins vesa, ins inscuntra gliaud, ins scuvra manieras da viver ed istorgias. Cuntradas contemplan ins or da la fanestra dal tren u dal bus, or da la punt da la nav u lung la via u la senda, u simplamain or da la fanestra da chasa u a l’ur da l’iert, en la litteratura, en revistas u en il kino. Ins regorda lura lieus e figuras ch’ins ha vesì, ins imaginescha quai ch’ins ha survesì u ch’ins n’ha forsa mai vesì.

Tut quai fa precis Walter Rosselli entras quests texts curts – ina furma da laschar prender part, dentant era da sez pudair far viadis. Las fotografias nuninscenadas van perfetg a prà cun quests texts. Kurt Caviezel, oriund da Cuira, rimna dapi decennis fotografias da cameras da web e publicas e lascha plidar quels muments senza commentar.

Walter Rosselli portraitWalter Rosselli, il multi-talent linguistic

Walter Rosselli è naschì l’onn 1965 a Preonzo e viva uss en Svizra franzosa.
El ha studegià lingua e litteratura rumantscha,iberica e scandinava e scriva e discurra plirs idioms rumantschs.El lavura sco translatur ed autur, enfin ussa ha el publitgà ‹Questione di memoria› e ‹Babilonia sui generis›.
Per la versiun franzosa da ‹La chasa veglia› dad Oscar Peer ha Walter Rosselli retschavì in premi da la Fundaziun Schiller Svizra.

Text: A. Capaul, Chasa Editura Rumantscha

Dapli: https://chasaeditura.ch/ 

 

 

Suonda LATABLA!


Pagina 2 da 15

Reclama:

Martgà online:

ARTITGELS POPULARS:

Alternativ, melancolic e fin - Intervista cun Ursina

09 da schaner 2017

Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...

In grond sigl sur las sumbrivas

18 da fanadur 2017

Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...

Berna first!

27 d'avrigl 2017

Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...

Charezzas e revoltas

12 da settember 2016

Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...

A la scuverta da Klaus Johann Grobe

06 d'october 2016

Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...

Buna glüna

17 da schaner 2018

Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

Go to top