GiuRu

GiuRu

La GiuRu (Giu­ven­te­tgna Ru­man­tscha) em­pro­va da pro­mo­ver con­tacts tran­ter la giu­­ven­­te­tg­na da las tschintg dif­­fe­ren­tas re­giuns ru­­man­­tschas e da la bas­sa. Ella por­scha a giuv­nas Ru­­man­­tschas e giu­vens Ru­­man­tschs raps, com­­mu­n­i­ca­­ziun ed agid per la re­a­li­­sa­­ziun d’in pro­ject cul­tu­ral ru­mantsch. La GiuRu è uniun af­­fi­li­ada a la Lia Ru­­man­­tscha e po tra­­met­­ter qua­ter de­le­gads a las ra­­du­­nan­­zas ge­ne­ra­las. En­tant che la GiuRu fi­­gu­­re­­scha sco uniun te­­tga­la per las uniuns da giu­­ven­­te­tgna lo­ca­las, è la YEN la uniun te­tga­la da las mi­­no­­ri­­tads lin­­gui­s­ti­­cas da l’Eu­ro­pa.

Da Mila Beerli (GiuRu) - Eu am sdruagl. Driv meis ögls. Il sulai splendura tras la gronda fanestra. Eu stordsch planin il cheu. Sper mai vezza ün pêr marüschlas. Hallöchen popöchen tü bun cumpogn nocturn, pensa. Apropos popöchen: Cun precauziun dozza la plüma. Tuots duos nüds raclüds. Super Mila cha tü stoust ir a la tschercha da tals indizis per savair scha tü hast durmi cun quist tip. Nu füssast forsa planet vegli’abot per schmetter da baiver tant? Almain d’eirast uschè clevra da tscherner la vart la plü facila per trar ün fil discretamaing.

Eu vegn our da let. Sülla pizza dals peis am fetscha in tschercha da mia büschmainta. La stanza es gronda. Il lain dal fuond es vegl. Ils scruoschs m’accumpognan pass per pass. Eu tir aint meis büschmaintin nair. El spüzza da füm ed a mai vegna mal. Zack, montar las chotschas suot. Meis büst e las chatschölas stoppa aint in mia tas-cha brüna. Eu svutr ün pezza. Davo ün mumaintin tegna in man üna carta da meis referat. SCHLUSSFOLGERUNG sta lasura. Quai as fa insè amo. Eu sögl sfrignir. Sün seis pult haja ün culli. Eu notesch meis nomer e poz il fözel sper seis cheu. Eu pigl meis mantel suot bratsch. Hasta la vista, amigo!

Cnarcs, cnarcs, cnarcs, toc. Eu stun i’l suler. Ingio d’eira fingià darcheu quella schmaladida tualetta? Mia vaschia schloppa bod. Quia? Oh na, quai es crai eir üna stanza da durmir, upsi. Forsa quista porta? Nope, la cuschina. Ah, voilà. Quietin serra la porta. Eu pisch, lav meis mans, baiv ün pêr schlucs da la spina, lav mia vista cun aua fraida, tilla süaint e vegn.

Eu guard intuorn. I’d ha dat nüvlas. Ils prüms guots croudan fingià giò da tschêl. Eu n’ha fraid. Il tram arriva. El es bod vöd. Eu aintr. Tschaint giò. El parta. Eu ser ils ögls. Tir il flà, chafuol. Aint ed oura. Eu bad sco chi’s derasa ün sentimaint tuot special. Il sentimaint dad esser dal tuot pro mai. Da’m sentir cumplaina. Preschainta i’l mumaint. Corp ed orma unids.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Stradun 401, 7550 Scuol
    Stradun 401, 7550 Scuol
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Quai n’haja d’inrar. Surtuot daspö quella stà avant tschinch ons. Quella jada vaiva 18 ons. Eu sun mütschida precipitadamaing da chasa. Cumbain: dachasa nu’s poja bod na nomnar quai ch’eu vaiv là. Plüchöntsch ün alloschi pac chasan. Cur ch’eu sun ida nu d’eira ingün trist, ne eu, ne els. L’incuntari. Eu d’eir plain persvasiun. Naïvità giuvenila. Rebel. Meis bap e si’amia staivan sün üsch. Els han ris e fat chau. Intant ch’eu prouvaiva da portar mias chaistas e tas-chas in direcziun fermativa dal bus e da nun amo perder meis ultim païn dignità ed onur, staivan els là ed as bütschaivan e sfrignivan. Lura hana serrà la porta.

Pac plü tard am rechattaiva in üna stanza d’üna chasa per students. I spüzziva. Eu sun sezzada giò sül let. La plüma, il plümatsch e’l mataratsch d’eiran plain flachas. Mettain üna pitschna regordanza da mias antecessuras ed antecessurs. Grazcha fich, vus idiots! Eu d’eir sfinida. Eu n’ha branclà meis elefantin da plüsch. Las larmas am sun gnüdas.

Ils guots battaivan cun tuotta forza cunter la fanestra. Eu tils guard. Minchatant a’s stoja dedichar a las forzas cha chosas han. O cha gestas e decisiuns han. Ed i’s sto eir dedichar als mals ch’ellas chaschunan. Ed eu ödiesch uschè versets sco quel. Versets chi’s chatta in chalenders, cudeschins cun cussagls per la vita o pro duonnas veglias süllas fotografias da profil da whatsapp. Perche ch’els nu sun vaira. E perche ch’eu n’ha cret lönch, chi sajan vaira. E davo d’eira narra chi nu funcziunan. E schi’s bada quai, nu tunan quellas lingias gnanca plü uschè bain sco chi fan parair. Lura suna simplamaing x-üna merda sentimentala chi nu porta nöglia. Id es uschè simpel da dir chi’s sto confruntar cun tuot las lezchas cha la vita at dà. Oravant tuot schi’s sezza be aint il tram e’s guarda a guotins chi fan canera. Ma quai nun es nimia na simpel schi va per robas importantas. Per amur. Per separaziuns d’inchün chi’d es i ün grond toc cun tai. E tü cun el. Lura nun es il mumaint per star salda e supportar il mal. Lura as stoja minchatant pakettar il courin in vatta e cuorrer davent. E star a la staziun. Al treffpunct. E verer davo a tips. Far bels öglins ad els. Ed ir a chasa cun els. Ed ir in let cun els. Per invlidar il rest. E per nu stuvair dar pro chi’s patischa. E per stuvair admetter cha tü füssast statta quella, chi vess amo vuglü. Ed el ha dit ch’el nu’t ama plü. Invlidar fa bain. E funcziuna. Almain per ün mumaintin. Fin chi’s sezza i’l tram e’s stübgia listess darcheu vi dad el. E vi da la forza cha sia decisiun ha gnü. Ed il mal ch’ella ha chaschunà.

Eu tir ün sagl cur ch’eu bad, cha’l tram s’ha fingià fermà pro mia fermativa. Eu pigl meis mantel suot bratsch e mia tas-cha in man e cuor our da la porta chi d’eira per furtüna amo averta. Eu ri dadot cur ch’eu stun a la fermativa e tir aint il mantel. La vita ha minchatant ün bun sentimaint per timing. E per umur. Ella sa cur chi’d es temp per interrumper impissamaints chi gnissan kitschigs schi’s tils stübgess inavant. O chi fessan mal.

A chasa vegna bivgnantada cun üna branclada da mia coabitanta. «Nua eras?» ella muossa seis rierin ch’ella ha adüna sch’ella craja d’avair scuviert ün secret. Ella fa cafè e no sezzain sün lobgia. Il sulai schmacha darcheu seis raz tras las nüvlas grossas. L’ora sbatta hoz. D’ün extrem in tschel. Sco mia vita. Ops, quai d’eira uossa fingià darcheu uschè alch simil sco ün pluffer sprüchli our d’ün chalender: Manchmal scheint die Sonne, manchmal regnet es und doch ist das Leben schön. Bäh!

«E lu? Ha el schon scret?», less’la savair. «Na», discha. Pling! Eu n’ha ün messadi d’üna nomra ch’eu nu cugnuosch. I stà scrit: Und? Was isch dini Schlussfolgerig? ;)

Text e fotografia: M. Beerli (GiuRu)


Suonda LATABLA!


 

Da Mila Beerli (GiuRu) - Meis büschmaintin nair es forsa ün pa cuort, pensa dürant ch’eu poz vi d’üna da las quatter püttas dal treffpunkt. Eu tschüt sün meis iPhone, til deblokesch, scroll tras mias conversaziuns da whatsapp. Eu m’allegr dal success ch’eu n’ha gnü hoz cun mia preschantaziun. Eu sun amo adüna plain tensiun. La saira es amo giuvna. Eu am saint stupend. Attractiva, scharmanta....  La bella vart da mia persunalità chi’d es dal sgüra ün pa manica. Uschè mumaints lessa nüzziar uschè bain sco pussibel, avant chi passan.

«Drink?», scriva a duos, trais persunas. Eu impiz il tun e lasch sparir meis telefonin illa gialoffa dal mantel.

Id es cuort avant las ses, la staziun sumaglia ad ün furmier. Eu travers il punct d’inscunter cun pass plans e consciaints. Mi’ögliada svoula sur ils passagers chi van sül o vegnan dal tren. Tranteraint prouva da dar ün’ögliada lasciva. Perche? Simplamaing, eu n’ha buonder sco cha tschels reagischan. Ün per rian, oters tschegnan sü per mai, ün oter am giavüscha üna bella saira. Ingünas reacziuns spectacularas. Rivada da tschella vart am pozza darcheu vi d’ün’otra pütta.

Eu pigl darcheu nanpro meis handy e control vi dal monitur nair meis cotschen dals lefs. Eu surri. I guard’oura bain. Eu schmach ün nuv ed il monitur as sclerischa. Amo ingünas respostas.

Eu doz mi’ögliada. Quel chi sta da tschella vart dal treffpunct am contaimpla. Eu replich l’ögliada. Eu crai, ch’el as sainta traplà. Quai almain lascha seis rier tmüch suppuoner. E listess am guarda’l adüna darcheu cun ögliadas decisas. Quai am irritescha. Eu n’ha insè fich jent situaziuns incuntschaintas e sun buondragiusa ingiò cha quist am maina. Sainza propa avair ün motiv n’haja l’impreschiun cha tuot quist pudess esser il cumanzamaint d’ün’aventüra.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Stradun 401, 7550 Scuol
    Stradun 401, 7550 Scuol


Oh na! Merda! Meis cour sta salda üna secunda, cur ch’el fa il prüm pass invers mai. Para nu vessa listess na fat quint chi pudess propa capitar uschè alch. Schaisse, che fetscha? Cuorrer davent? Far sco sch’eu clappess güsta ün telefon?

«Du bisches, oder?» Eu ri. Dun dal cheu. El para surlevgià ed am dà trais bütschins sülla masella. «Freut mi.» Cumünaivelmaing sortina da la staziun.

«I macha so öppis normalerwis nid.» Aha? E che es quel «so öppis» cha tü nu fast normalmaing? Eu nu vegn landroura. In che situaziun curiusa am n’haja uossa darcheu manouvrada? Super Mila, simplamaing involar dates dad otras duonnas. Prima!

«Söllamar in dia Bar goh, wo du vorgschlaga häsch?» In mia gialoffa dal mantel fetscha uschè ferm puogn, cha mias unglas as fouran illa pel ed i cumainza a far mal. Co dessa be chattar üna bar, ch’ün’incuntschainta til ha para proponü? «Jo, dass wär sicher nett», discha, per cha la posa implida cun üna quietezza penibla nu vegna massa lunga. Merda, merda, merda! In pacas secundas vain meis schvindel scuvert ed eu passanterà la plü penibla situaziun daspö ons.

Man, man Mila! Internamaing tschercha intensivamaing strategias per listess amo laschar ir inavant üna pezzina quist göïn. Insè am plascha tuot bain dad esser in üna situaziun incuntschainta, da nu savair chi cha meis visavi es e da savair ch’el craja ch’eu saja ün’otra. «He, luag dötta isch si schu.» El muossa sün üna tabla cun custabs cotschens. CHINCHILLA BAR, sta scrit. Yes! La saira cumünaivla ha ün avegnir!

Pac plü tard sezzaina cun duos bavrondas vi dad üna pitschna maisa. Üna chandaila arda tanter nus. Seis ögls blaus glüschan. Meis cour batta. D’inrar n’haja discurrü cun inchün chi’m plaschaiva uschè bain sco el, eir sch’eu nu cugnuosch gnanca seis nom.

Ils discuors vegnan svelt fich profuonds. El am quinta da sia sour chi ha üna malatia psicica. Da sia nona chi’d es güsta a l’ospidal. D’uffant haja el gnü immens temma cha sia mamma til banduna e nu tuorna plü. Eu am mouv dürant plüsas uras e diversas bavrondas sün ün grat stret e prouv da ne esser massa distanziada ma da neir quintar alch chi til pudess irritar o chi cuntradiss a la persuna cun la quala el vess insè gnü fat giò.

Povretta, quella sarrà gnüda per nöglia al punct d’inscunter a la staziun, am va tras il cheu. Cuort tschüffa cumplaschiun. El am tocca levamaing vi da la spadla. «Allas ok?», el surria. In quel mumaint sparischan meis impissamains vi da tschella duonna. «Söllamar kli an di frisch Luft goh?» «Jo, i glauba das wür no guat tua», dia.

Nus stain suot la tabla avant la bar. Tuot intuorn nus es bognà in cotschen. Tuot in üna jada ans guardaina chaufuol i’ls ögls. El vegn adüna plü dastrusch. Eu bad seis lefs loms sün meis. Il muond intuorn nus sta salda.

«Nähmamar no as Glas Wii bi mier dihai?» «Gära!»

Text e fotografia: M. Beerli (GiuRu)


Suonda LATABLA!


 

Dad Indra-Maria Decurtins (GiuRu) - La tiara sontga ha ina gronda muntada per treis dallas pli grondas religiuns dil mund, il cristianissem, il giudaissem ed igl islam. Per in’jamna ein giuventetgna oriunds da tschun differentas tiaras vegni ensemen, per emprender d’enconuscher in l’auter, duront viver e uvrar cumineivel. Dasperas hai dau la pusseivladad da visitar marcaus cun gronda muntada per la situaziun politica e la religiun. Quei ha buca mo dau la pusseivladad da discussiunar sur da nossas culturas differentas, mobein era sur da conflicts grevs e las religiuns ch’ein per part la basa da quels conflicts.

Israel ei ina tiara ch’ei bia ellas novitads pervia dil conflict cun Palestina. Quei conflict marscha schon dapi decennis ed ha pliras caschuns. Per gronda part vai pervia da la tiara sezza e la muntada dils marcaus sogns. Ei dat regiuns, per exempel a Gaza ni certs marcaus el West Bank, omisduas regiuns da Palestina, che vesan pliras attaccas ni consequenzas dil conflict, che parts da Israel. Duront quell’jamna hai dau la pusseivladad da visitar marcaus sco Bethlehem e Jerusalem. Impressiononts ei il mir staus a Bethlehem. Il cunfin che sparta il West Bank dad Israel, fuorma per la gronda part mo ina seiv normala. En certs loghens dat ei denton era in grond mir, aschia sco a Bethlehem. Il mir ei aschi gronds sco quel da Berlin era, cun maletgs e messadis da graffiti dalla glieud sezza, mo era maletgs politics digl artist renomnau Banksy. La gronda part dils messadis cloma per l’avertaziun dil cunfin ed ina fin dil conflict. Sil mir eisi mez in fildirom cun spinas, per che la glieud sa buca surmuntar il mir.

Hebron, da l’autra vart, ei in marcau el West Bank, nua che las spuras dil conflict semuossan ualti fetg. Politicamein eisi in marcau spartiu en duas zonas, la zona H1 controllada dils Palestines e H2 per la gronda part dils Israelits. Ella zona H2, hai giu consequenzas per la glieud che viva leu, avon tut per ils palestines. Aschia dat ei en quella zona vias ch’ein serradas per palestines. Enamiez il marcau dat ei cunfins enferrai cun guardias da cunfin ch’ein tuts armai. Quei ei aschia per la ‘segirtad’ dils israelits che stattan en schinumnai ‚settlements‘, buca lunsch naven da quellas vias.

Sco turist sto’ins mussar ils passaports al cunfin da quellas vias. Tutsanua ein soldats, che sguardan, omisdus mauns sin in’arma aschi gronda, che jeu hai aunc mai viu en mia entira veta. Ins survegn in grond respect per quella schuldada , ed jeu vai sentiu en quei mument miu cor battir ualti fetg. Per nus eisi buca in problem da passar la duana. Ina collega da Palestina sto denton encurir in’autra via che nus per arrivar al liug destinau. Tschella vart dil cunfin ei buc in paradis. La via ei totalmein vita, dretg e seniester baghetgs che vesan o sco sch’els fussen stai vits per plirs onns. Pervia da che las vias eran serradas, ei l’economia totalmein ida empaglia e l’infrastructura sco scolas ni spitals ei svanida, aschia che la glieud ha buca pli saviu viver leu. Ussa sesent’ins sco dad esser sin ina via da spérts bandunada.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Stradun 401, 7550 Scuol
    Stradun 401, 7550 Scuol
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Sper il conflict ei Israel, cullas regiuns da Palestina, ina bellezia tiara, cun cuntradas differentas. El nord e sper la mar dat ei bia verd cun palmas ed oasas. El sid eisi plitost desiert, ina cuntrada ch’ei era speciala. Era la glieud ein per la gronda part aviarta e toleranta.

Il project intercultural sez « construir e destruir mirs », organisaus dall’uniun NaturKultur, ha giu liug el Kibbuz Lotan, el desiert Arava, pia el sid dad Israel. Kibbuzim vegnan colonias collectivas cull’idea cummunabla e la structura democratica numnai ad Israel. Ella tiara dat ei oz varga duatschien Kibbuzim. Il special tiel Kibbutz Lotan ei ch‘igl entir Kibbuz marscha senza ressursas persistentas e mo cun energia ecologica. Il project da NaturKultur emprova da colligiar la giuventetgna dall’Irlandia, dall’Irlandia dil Nord, dalla Svizra, dad Israel e dalla Palestina. Il camp porscha la pusseivladad da vegnir, viver e luvrar ensemen, e d’emprender d’enconuscher culturas e tiaras differentas. Aschia habitavan nus en in camp nua che l‘electricitad vegneva producida a moda ecologica, ei deva tualettas senz’aua, tut che vegn compostau, grazia a sistems per dilapidar aua mo era rumien. Aschia vein nus era giu la pusseivladad dad emprender co baghegiar mirs cun ressursas persistentas, cun nuot auter che tratsch, aua e strom. Tut rumien ha sia muntada e vegn druvaus per baghegiar mirs ni schizun casas. La lavur cun ed ella natira dat in sentiment bunamein spiritual.

Israel e la regiun palestinesa ha bia da porscher. Quei temps ha dau a nus la pusseivladad dad emprender differentas lecziuns per la veta. Per l’ina eisi stau ina lecziun impurtonta el viver pli ecologic e persistent en in mund nua che ressursas necessarias per surviver, sco l’aua, van plaunsiu alla fin. Da l’autra vart vein nus empriu bia sur dil conflict che setila gia sur plirs decennis e sur dallas consequenzas per la glieud che viva leu, per ils israelits ed era per ils palestines. Ei resta mo da sperar ch’ei dat enzacu la caschun per la glieud che vivan leu da far pasch e dad arver ils cunfins per ina veta en cuminonza e carezia proximala, sco tuttas treis religiuns perdegheschan.

Suonda LATABLA!

♥ sustegnair LATABLA

 


 

Da Michela Sutter (GiuRu) - Vais vus già üna vouta stüdgio che cha viver voul dir? Que es ün pled cha minchün cugnouscha e tuots craian da savair che cha que es. 

Ma dschè üna vouta a qualchün ch’el dess explicher viver e vus badaregias svelt, cha que nun es uschè simpel. Üngün viva listess scu l’oter e minchün ho sia egna istorgia. 

La vita es qualchosa complex. Nos cour batta daspö la terza eivna aint il vainter da nossa mamma. Ma es que già viver? U es que pür viver da quel mumaint davent cha nus ans essans consciaints da la vita? E che es il sen da la vita?

Sün quista dumanda ho minchün ün’otra resposta.

Mia resposta es, viver.

Scha mia vita glivra vuless eau avair amihs dapertuot sül muond. Eau am vuless algorder da bels mumaints, e da trists. Eau vuless savair cha eau d’he fat qualchosa our da mia vita. Ed impustüt cha eau la d’he passanto cun glieud cha eau d’he gugent, e cha ho gugent a me. 

Eir scha la vita es be ün stedi traunter la naschentscha e la mort es que l’unic stedi cha nus pudainsa influenzer.

Fè qualchosa our da vossa vita, cumanzè! 

 

Text e fotografia: M. Sutter

Suonda LATABLA!


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Stradun 401, 7550 Scuol
    Stradun 401, 7550 Scuol
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch

♥ sustegnair LATABLA

 


 

Da Flavia Hobi (GiuRu) -
Ch’il chalender d’advent gida dad embellir – cunzunt als uffants – ils dis fin Nadal n’è betg nunenconuschent. L’emprim chalender d’advent è naschì l’onn 1908 en Germania, concretamain a Minca. Quai grazia al litograf Gerhard Lang tras animar ils uffants da tagliar or 24 maletgs per lura tatgar si quels. Pir dapi ils onns 50 datti ils chalenders d’advent uschè sco nus enconuschain els, cun portas e dultscharias ch’èn tar in u l’auter forsa pli spert davent che quai che la festa da Nadal è qua.

Sper ils chalenders d’advent datti era anc insatge auter per dumbrar ils dis fin Nadal. Mintg’onn fa i surstar quant bels cranz d’advent che vegnan creads - jau sezza hai ni la pazienzia ni il talent da far quai. Oriundamain ha il cranz d’advent sias ragischs el onn 1839, quai pervia dal teolog e pedagog Johann Hinrich Wichern. Dapi 1833 ha el manà la chasa cun il num „Das Rauhe Haus“, ina fundaziun per uffants socialmain disfavurisads. Per scursanir als uffants il temp fin Nadal aveva Wichern in’idea. El ha prendì ina roda da lain e creà igl emprim cranz d’advent cun 19 chandailas pitschnas da colur cotschna per ils lavurdis e 4 grondas chandailas alvas per las dumengias.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Stradun 401, 7550 Scuol
    Stradun 401, 7550 Scuol
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Pli tard ha Johann Hinrich Wichern quai lura fatg sin in rintg da lain, il qual ch’el ha onns suenter anc ornà cun daschs. Il verd dals daschs stat sper la vita era per speranza. En bleras culturas vala il cranz sco simbol da victoria e cun il cranz – u eba la victoria – sa mussa era la glisch, represchentada tras las chandailas. „Das Rauhe Haus“ che porscha tgira e furmaziun per carstgauns en ed enturn Hamburg exista per cas anc oz, e là vegn era celebrà il temp fin Nadal cun il cranz d’advent original sco da ses inventader (www.rauheshaus.de).

E sche la 4. chandaila brischa stuess lura era bainbaud arrivar il bambin – tut tenor il pled latin „adventus“ u per rumantsch „arrivada“.

Text : F. Hobi, GiuRu
Fotografia: www.pixabay.com


Suonda LATABLA!

Ina poesia da Petra Dietrich (GiuRu) -

 

Ina féffa neiv ha curclau la tschema
ei setschentada cun ina levezia d’ina plema.
Uaul, vallada e cultira
paran d’esser mitschai dall’alvira.


Feglia cotschna, melna ni brina
schaian sut ina cozza da purgina.
Tarlischont suenter la luada,
nova veta ei vegnida inspirada.


Igl atun cun sia bellezia
ei sc’in segn da noblezia.
Sia naturalezia dueis ti nazegiar
e buca digl unviern gia garegiar.

 


Text e fotografia: P. Dietrich

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Stradun 401, 7550 Scuol
    Stradun 401, 7550 Scuol
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Suonda LATABLA!

Dad Uolf Candrian(Giuru) - Catalugna ha votau. Jeu sun staus el settember el Priorat, ina part dalla regiun autonoma Catalugna. Leu vegn tschintschau catalan. Ei dat denton aunc duas autras regiuns che discuoran catalan. Valencia e las inslas balearas. Sch’ins va denton en vacanzas en quellas regiuns eis ei grev da tschintschar catalan. Sch’ins ei jasters midan ils indigens gia da bial’entschatta sin spagnol ni castiglian. Semegliont sco tier nus cul tudestg. Sch’ins vul uss denton emprender catalan e rispunda per catalan san ins esser segirs ch’ins stat avon in Spagnol. Aschi pauc sco ins sa differenziar da tgei part ch’in Svizzer vegn mo cul veser.

Tgei che fa ora tgi ch’ei Catalan e tgi buc ei sco tiel romontsch il lungatg e per gronda part buca l’etnia. Ordeifer silla tiara vegn plitost manteniu il lungatg era sch’il center cultural ei Barcelona. Scret vegn era aschia sco ins tschontscha ella capitala da Catalugna. Nus Romontschs sereferin era a Cuera sco nossa capitala. Fuss ei pusseivel da votar ch’il Cantun Grischun banduna la Svizra ni scammonda quei era nossa constituziun? Ina votaziun fuss legitima en Svizra.

La linguistica daventa tier in politicum – er en Rumenia

Jeu sun quella stad staus en differentas tiaras cun minoritads etnicas e linguisticas. Aschia hai jeu visitau el fenadur Bucarest. Jeu vai saviu durmir tier ina camerata ch’ei Aromuna e viva ella capitala rumena. Ils Aromuns ein buc acceptai sco minoritad, il lungatg aromun vegn vesiu sco dialect rumen. Quei ei semegliont alla situaziun dils Lumbards che tschontschan “dialetto” en Svizra. Il lumbart ei buc in agen lungatg latin mobein ina variaziun dil talian. Ei quei propi aschia? La linguistica daventa tier in politicum.

Biars ein incantai sch’ins gi ch’ins tschontscha romontsch.

Simintgacass datti en Rumenia aunc autras minoritads. Lipowans che discuoran russ egl ost, el sid vegn paterlau bulgar ed a Transilvania el nord vegn tschintschau tudestgs ed ungares. Tradiziunalmein discuora la Valachia rumen. Per rumen ha quella regiun num “Tara Rumanesca” e quei indichescha che la tiara sauda tier quels che discuoran rumen aschia sco la Tumleasca sauda tier Tumegl. Il problem ei denton che l’entira tiara porta il num d’ina gruppaziun. Biars ein incantai sch’ins gi ch’ins tschontscha romontsch. Jeu hai denton era dumandau tgei ch’els tratgan dalla minoritad ungara en Rumenia. Quei ei gest ina minoritad ch’ei sin via da daventar commembra dalla YEN, la cumminonza da giuventetgnas minoritaras dall’Europa che la GiuRu ha confundau. Tuts ch’jeu hai dumandau han rispundiu che quels dein viver en lur tiara ed hagien piars nuot a Rumenia pertgei per part sappien quels gnanc rumen e seigien arrogants viers auters. Che quei ei buc il cass hai jeu anflau ora el tren. El tren viers l’Ungaria sesevel jeu cun duas Ungaresas el tren. Silla duana denton han ellas omisduas priu neunavon lur pass rumens. Lu hai jeu priu la caschun e dumandau ellas sur da lur situaziun, pertgei uss savevel che nus tschintschein silmeins in lungatg cumineivel.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Stradun 401, 7550 Scuol
    Stradun 401, 7550 Scuol
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


En Spagna ei la situaziun semeglionta.

Ils Catalans sesentan buca dacasa en Spagna. Els era quels che fan enorm attent sin numnar ils Spagnols Castiglians. En Svizra ei quei auter. Nus havein il cantun Sviz, denton ei quel beinintegraus denter 25 auters cantuns equivalents aschia che buca quels da Sviz vesan sesez sco megliers svizzers e tschels sesentan buca discriminai entras quei num. Era cu nus udin “Frontscha” patertgein nus vid Franzos che discuoran franzos. Ei dat denton Bretons, Occitans e Francoprovenzals. La tema che quellas tiaras savessan dar dapart entras moviments da gruppaziuns minoritaras ei cheu. Ils Catalans vesan sesez denton buca sco minoritad. Els ein cun 12 milliuns denton procentual paucs silla peninsla iberica. Ils Spagnols sesentan attacai entras il referendum encunter lur patria. Sch’ins vul evitar separaziuns fuss ei da reponderar da crear in stadi successur per la tiara Iberica. Pertgei il stadi actual dumogna buca d’unir e risguardar tuts pievels e da surmuntar las differenzas senza malduvrar la pussonza statala. En autras tiaras sco en Tiaratudestga vegnan tschels lungatgs ozilgi pil pli acceptai bunamein aschi bein sco nus Romontschs en Svizra. La polizia stat silla fallida vart cura ch’il pievel sedosta – fuss quei buc era en Svizra aschia?

90% dallas vuschs ein per separar dalla Spagna.

Impurtont ei da menziunar tgei ch’ils Catalans han dumignau malgrad intervenziuns dil stadi. La mesadad dils habitonts ha dau giu lur vusch era sche quei era en biars loghens buca pusseivel. 90% dallas vuschs ein per separar dalla Spagna. Da tschellas tiaras europeicas stuess uss vegnir fatg squetsch silla Spagna, pertgei quei ei buc ina democrazia. Ei dei da votaziuns normalas e lu san ins era respectar quella decissiun – sche la participaziun ei aschi aulta sco ussa – e mirar anavon cun discuors enstagl cunflicts armai. Ils Catalans siemian numnadamein d’in niev stadi senz’armada.

Text e fotografia: U. Candrian, GiuRu


Suonda LATABLA!

Dad Angelica Augustin (Giuru) - Davent digls 6 anfignen igls 13 d’avost on quatter commembers dalla GiuRu gia l’onour da represchentar la Rumantscheia agl festival da diversitad a Danzig an Pologna. Ansemen cun ameis dad otras minoritads linguisticas d’Europa vainsa “celebro pluralissem” durant en’emda. Chest motto è nia digls organisatours dalla occurrenza, numnadamaintg dalla YEN. La YEN è l’uniun tetgala da minoritads linguisticas europeicas e quatter u tschintg gedas ad onn organisescha l’uniun occurrenzas per giovnas e giovens tgi discorran en lungatg minoritar. Lungatgs minoritars èn pero betg angal tals scu rumantsch, fris u sorb. Tudestg so er esser en lungatg minoritar, sch’ins totga per exaimpel tigls «Tudestgs an Russia» u tigls «Tudestgs an Danemarc». Cò discurrignsa pitost da minoritads politicas tgi da minoritads lingusticas, ma igl lungatg ins sogl naturalmaintg betg excluder.

 

La minoritad tgi nous vagn visito an Pologna èn igls Caschubs. Igl caschub è en lungatg slav tgi vign discurria da radond 108’000 persungas tgi veivan surtot agl sid ed agl vest da Danzig.

 

Ossa, tge vainsa fatg exact durant chell’emda a Danzig? Egn u l’oter pudess bagn pansar tgi vegians angal bavia gervosa, cunchegl tgi en mez liter custava angal dus francs... Na na! Nous vagn er luvro. Enqualtgigns on dessignia, oters on preparo en teater, en pêr on fatg curts videos per rachintar istorgias persunalas da gliout tgi pitescha perchegl tgi èn part d’ena minoritad e la quarta gruppa ò pruo da sviluppar ideas per migliurar las situaziuns dallas minoritads ainten lour teras respectivas. Sonda, igls 12 d’avost ò alloura gia li igl effectiv «festival da diversitad» e lò vainsa preschento igls dessegns, igl teater ed igls videos tgi vevan naturalmaintg tots da far cugl tema «minoritads». Cun chel festival vainsa pruo da far attent igl public dalla existenza e digls problems dallas minoritads europeicas. Per contanscher tanta gliout scu pussebel, ò l’occurrenza gia li anmez igl martgea da Hel, en li fitg turistic.



Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Stradun 401, 7550 Scuol
    Stradun 401, 7550 Scuol
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Er a Danzig vagn nous pruo da tschiffer l’attenziun dalla gliout, e chegl gio en pêr deis avant igl festival final. Cun bandieras e canera ischans ias tras igl martgea vigl da Danzig. Cò è igl intent nomer egn sto da rimnar tantas sottascripziuns scu pussebel per en’iniziativa tgi duess migliurar las situaziuns dallas minoritads dalla UE (Minority SafePack Initiative). Er schi nous Rumantschs ischan betg pertutgias da chella iniziativa, ègl tuttegna sto en bel sentimaint per nous quatter da saveir tgi fetschans ensatge pigls noss ameis dalla UE. Cura tgi levans gio prest puspe turnar tigl noss albiert, vainsa anc antupo en Sursilvan tgi veva fatg stem dalla bandiera dalla GiuRu! Chegl tignaronsa anc andamaint en mumentign...

 

Sper la blera “lavour” vagn nous pero er gia fitg legher ansemen ed amprandia ena massa dalla cultura dad otras minoritads. Ena seira ò per exaimpel mintga minoritad musso agls oters ensatge spezial dalla sia cultura: canzungs, solts, gis... Lò vessan nous Rumantschs gugent musso en solt rumantsch tradiziunal...ma igl saltar vainsa gia da surlascher a minoritads cun otra taimpra.

 

Plaschia igl migler ò a me igl de d’excursiun noua tgi vagn tranter oter visito igl museum da solidaritad ed ena vaschlareia caschuba. Aint igl museum da solidaritad vagn nous surtot amprandia bler dalla Revolta da Danzig digl 1970. E la vaschlareia caschuba am ò fatg impressiun perchegl tgi cò fò gio davent da 200 onns la madema famiglia cuppas, crugs, cuppegns e bler oter or dad arschiglia. Momentan ènigl tar la 10avla generaziun! Alla fegn lessa deir tgi ia sung stada fitg incantada dalla gliout tg’ia va antupo. Ia sa betg cura tg’ia va la davosa geda pudia reir tant durant en’emda ed aveir tants bungs discurs. Gl’è sto la mia amprema occurrenza dalla YEN, pero franc betg la davosa. Oh! Naturalmaintg anc ensatge. Pudez angivinar treis gedas tgi tgi vagn antupo aint igl eroplan anavos an Svizra... Exact! Igl noss nov amei sursilvan inclusiv famiglia.


Text e fotografia: A. Augustin, GiuRu


Suonda LATABLA!

Dad Alina Müller (Giuru) - No problem! La soluziun es in vicinanza. Bun, forsa nun es quai uossa la surpraisa dal tschientiner cha las schanzas per cumanzar üna relaziun sun tendenzialmaing plü grondas schi’s es dastrusch ad inchün, co sch’el viva da l’otra vart dal muond e vus nu vaivat amo mai discurrü insembel (ma eir lura daja natüralmaing la pussibiltà da’s gnir a cugnuoscher e s’inamurar, sainza dubi). Tü est forsa romantic e pensast chi detta precis ün uman chi‘d es fat per tai e chi gnia be che chi vöglia, plü bod o plü tard as inscuntraivat. Destin halt. Eu nu di chi nu saja uschè, ma minchatant as stoja tour quella roba svess in man. E quai as faja seguaintamaing:

 

1. Tschercha üna flomma

Cun la dumonda co ch’el o ella vess dad esser nu’t possa probabel güdar. Forsa füssa bun da verer ch’el haja ün bun caracter, cha la persuna saja eir amo single, haja gugent giats, haja ün bun gust da büschmainta o che eir adüna. Ma a reguard la dumonda ingio ch’el stuvess viver at duna ün bun cussagl: ideal füssa scha la persuna giavüschada stess in tia vicinanza. Ün stüdi ha nempe muossà cha congualà cun la quantità da partenaris potenzials chi dess sün tuot il muond ans tscherchaina fich suvent inchün chi viva illa listessa cità. L’on 1932 ha chattà oura James Bossard cha 80% dals pêrins chi sun maridats derivan tuots duos da listessa cità. Bun, i’s sto eir admetter cha dal 1932 d’eira quel temp sulvadi sainza Tinder, Badoo, Lovoo e co. Forsa s’ha quai müdà ün pa ils ultims ons ed il radius per chattar nouvs partenaris s’ha ingrondi.

Apps da dating

Apropos: scha tü est ün fan dad apps da dating, lura stuvessast resguardar a reguard tia fotografia sün teis profil il seguaint: sco hom verer da far üna fotografia da tai ingio cha tü nu riast, nu guardast directamaing illa camera e schi‘d es pussibel füssa ideal scha tü tegnast sün bratsch üna bes-cha (forsa ün härzig giattin?). Scha tü est üna duonna para da funcziunar il meglder scha tü guardast aint per la camera e muossast teis decoltè. Quai nun haja s’inclegia testà svessa. Na, mai fat da quella roba! Quai ha muossà ün stüdi scientific. Dating online para implü eir dad esser plü lucrativ per homosexuals chi tscherchan üna ferma relaziun co per heterosexuals. In ün stüdi chi‘d es gnü fat in America e chi ha dumandà a pêrins chi s’han impras a cugnuoscher tanter il 2007 ed il 2008, s’haja muossà cha quai es capità pro 70% da las relaziuns homosexualas online. Pro‘ls pêrins heterosexuals d’eiran percunter be 22% chi s’han imprais a cugnuoscher online. Voul dir, schi’s less esser raziunal, scha tü est homosexual: piglia oura teis telefonin. Scha na: bütta davent tuot ils s-chierps electronics e va oura i’l muond e tschercha là üna persuna adattada.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Stradun 401, 7550 Scuol
    Stradun 401, 7550 Scuol
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


2. Guarda dad esser suvent a la zoppada in sia vicinanza

Retscherchas psicologicas han muossà: plü suvent cha no vezzain o dudin alch e plü gugent cha no vain quai. Quel fenomen as muossa pro melodias, fuormas geometricas, vistas e probabel eir pro tai e tia grond’amur. Il meglder da es, cha a la persuna nu’s sto gnanc’esser consciainta sch’ella t’ha fingià vis suvent, i basta scha quai capita i‘l suotconsciaint. Moreland e Beach han fat ün stüdi davart quel fenomen. Els han fat ün stüdi cun quatter duonnas chi guardaivan oura sco studentas. Dad üna hana be fat üna fotografia, las otras sun tschantadas obain tschinch, desch o quindesch jadas in üna prelecziun da psicologia. La fin dal semester han Moreland e Beach muossà als oters students da quella prelecziun, chi nu vaivan dat bada activmaing a las duonnas, fotografias da las quatter e tils dumandats quant attractivas ch’els tillas chattan. Quella chi‘d es statta quindesch jadas a la prelecziun es gnüda valütada sco la plü attractiva da tuottas, quella chi nu d’eira mai ad üna prelecziun da psicologia hana valütà sco la plü pac attractiva. Voul dir: prouva da laschar cruschar vossas vias uschè suvent sco pussibel e voilà: el o ella at chatta güsta plü attractiva.

3. Far müdada ill’abitaziun daspera

Nun haja amo funcziunà cun vo duos? Lura esa temp per la masüra dad ultimo ratio: tü stoust gnir seis vaschin respectiv sia vaschina, i’l meglder vast a star güst in l‘abitaziun daspera, quai ha il plü grond effet. Leon Festinger ha chattà oura cha aint in üna chasa da students es la schanza da gnir amis dubla uschè gronda schi’s vivaiva porta a porta sco schi’s viva a duos portas da distanza. E dad ün’amicizcha esa be plü amo ün pitschen pass fin ch’ella o el bada cha tü est sia grond’amur, nevaira?

4. Restar suletta e cuntainta, tada!

Cun tour in consideraziun tuot quel temp, tuot quellas fadias e resursas finanzialas ed energeticas cha tü vessast da far per s-chaffir quella vicinanza fisica as vegna sainza dubi a la conclusiun:

I nu vala la paina.

Fa ach chi’t fa plaschair! Va in viadi! Gioda tia libertà! Plü bod o plü tard chattarast mr. o mrs. right (eir sch’el o ella viva cun üna schanza dad 80% in tia cità). E scha na: retscherchas muossan cha glieud chi nu d’eira mai maridada as sainta main suletta co glieud chi‘d es divorziada. Guot, glieud chi‘d es amo maridada as sainta il plü pac suletta, ma quai es in quist lö propi be ün pitschen detagl, o brich?

Text e fotografia: A. Müller, GiuRu


Suonda LATABLA!

La GiuRu ha tenor las statutas da 1991 dus intents principals: Emprim intent fiss da promover il contact e l’encletga tranter las differentas regiuns rumantschas e secund intent è tgirar contacts internaziunals cun organisaziuns cun sumegliantas finamiras.


Geart Tigchelaar è commember da la FYK, l’organisaziun frislandaisa per Kontacts Ynternaziunals Frieslandais e Dorgham Khatib è stà cun ina collega che ha imprais a conuscher giuvenils da la GiuRu a chaschun d’in seminari da la YEN. La YEN è l’organisaziun tetgala da giuventetgnas minoritaras en l’Europa. Ils proxims eveniments interculturals da la GiuRu han lieu en l’Irlandia nua che Indra-Maria Decurtins è s’annunziada ed a Gdansk/Danzig en Pologna nua che il festival da diversitad 2017 ha lieu. Bun divertiment cun leger e guardar las impressiuns da dus contacts che èn sa dats sur la GiuRu


Da Dorgham Khatib, Haifa. Translaziun dad Uolf Candrian (Giuru):

Ei era in schabetg ch’jeu sun vegnius pertscharts dall’existenza dil lungatg romontsch. Jeu fuvel sin in viadi atras l’Europa cun mes dus amitgs Lennart e Mets, nus eran i cugl auto ell’Italia e per turnar havevan ei proponiu dad ir atras la Svizra. Aschia che nus essan arrivai sur il Lucmagn e gia igl emprem vitget era l’adressa indicada.

Nus eran ad Acla, nua che jeu hai empriu d’enconuscher Rita, Dominic, Uolf e Nadja che han raquintau da l’historia da quei liug e da lur lungatg. Jeu sesentevel immediat dacasa en quella casa vegliurda e la natira da quella cuntrada ei immens tschaffonta. Il gi sisu essan nus ir al Lag la Cauma. Quei ei stau avon dus onns, mo jeu raquentel aunc oz l’historia da quei viadi.

In auter schabetg eich’jeu hai tratg en avon in pèr gis quels jeans ch’jeu havevel cun ell’Europa. El sac da quels hai jeu anflau in verd rodund taccader* cun scret si “nus discurrin rumantsch”, in taccader che Uolf ha giu dau a mi. Jeu hai fatg ina fotografia dil taccader ch’ei turnaus cun mei a Haifa. Avon ch’jeu hai saviu tarmetter quella a zatgi, ha Uolf scret a mi ual lezza sera e dumandau sco eimondi cun mei. Uss regorda mei quella fotografia ch’jeu partgeluss cun vus con biala che la veta ei econ bia surpresas che laveta porscha: Viva la Grischa.


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Stradun 401, 7550 Scuol
    Stradun 401, 7550 Scuol
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


Da Geart Tigchelaar. Translaziun dad Uolf Candrian (Giuru):
il barbier dalla scola tecnica veglia da Nijlândyk

denter spiaghels schaiel jeu
entuorn quels sederasa
il fried da tschuffels cavels
in’odur da schampo
ed il sun dil husli tagliem

la medema hazla sil tetg-plat
schai cheu sco otg onns avon
cratschla sc’il vegl letg da fier

mi’egliada croda silla vitrina
duas poppas presentadas –
il gat solitari

ei fiug e flomma encurrent
drova ca dapli che in soli tschuf
batlini per sezugliar ell’eternitad
dalla liunga damaun da dumengias


de kapsters fan ’e âlde lts oan de Nijlânsdyk

tusken de spegels yn lis ik
om harren hinne
de noasje fan plôken hier
in swym sjampoo
en it drokke tsjotterjen

deselde ekster op it platdak
leit krekt nei acht jier anty
kreaket it izeren bêd fan marktplaats

mei útsjoch op útstalde etalaazje
poppen fan minne en sjouke
de oanwaaikat

fan gleone hannen sykjend
oars net nedich as in smoarch
lekken bewuolle yn ’e ivichheid
fan de lange sneintemoarn

 

Legenda Titel: Avon casa si d’Acla cun Dominic, Uolf, Mets, Rita, Dorgham (jeu) e Lennart.
Foto: A. Müller
*Legenda: Il taccader rodund e verd che gi “we speak rumantsch” ch’ei arrivaus a Haifa.
Foto: D. Khatib

Nus discurrin rumantsch


Suonda LATABLA!

Pagina 1 da 2
Go to top