Bainvegni sin Vossa nova pagina rumantscha!



Qua chattais Vus regularmain artitgels scrits en Voss idiom u en RG, l'emprim martgà virtual rumantsch, in chalender d'occurrenzas, concurrenzas e bler dapli.

l spiert da cuminanza è impurtant ed uschia è mintgin bainvegni da sviluppar quist project cun nus; Igl è pussaivel da registrar events e nus publitgain Vossas novitads. Sche Vus avais gust da contribuir in artitgel ans pudais trametter in e-mail sin info(at)latabla.ch

La plattafurma è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs, er Vus pudais sustegner!

Bun divertiment e grazia fitg!



La Tabla lavura ensemen cun suandat(a)s auturas ed auturs sin basa da freelance:

Auturas ed auturs:

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel cun duvrar pli savens ils ovs (e las giaglinas) per descriver situaziuns dal mintgadi. Perquai – e damai che quels han cun Pasca prest conjunctura – datti quest mais tschintg expressiuns cun ovs, chattadas en il gnieu dal DRG.

1. esser in ov en pel

Per numnar ina persuna spert permalada ha l’Engiadina qua tenor mes avis ina da las pli bellas expressiuns (uschè bella è’la, che er il vocabulari sursilvan l’ha adoptada). Uschia din ils Engiadinais dad in sensibelin finin: «Quel es ün öv in pel.» In bel maletg: quest ov senza crosa da chaltschina, be cun ina pellina, gist anc abla da tegnair ensemen in corp, in cun in’olma vulnerabla. – Ma cun il temp crescha er ina crosetta tar ovs en pel (quels umans) ed els pon (almain per muments) sa prender ensemen e laschar esser lur esser terribel sensibel.

2. crair ch’il cac haja dus mellens

Els èn halt marcants, quels spruhs or dal ressort fecal. Perquai er questa gia – veglias perdunar! – in exempel da quella partiziun. Quest qua è da la Surselva, per commentar ina persuna blagunza ed arroganta che crai che perfin sia merda saja meglra che quella dals auters: «Quel crei era che siu cac hagi dus mellens».
Mintgatant è quest tip superbi lura cruschà cun il tip sabiut. E per quel, quel che crai da savair tut (u almain tut in pau meglier) ha era l’Engiadina pront ina remartga: «Mintgatant l’öv voul esser plü scort co la giallina.»


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


3. cuar or insatge

Betg mo las giaglinas cuan, mabain era nus umans, p.ex. cuond ora malsognas u manzegnas. «Quel cua or insatge» din ins, sch’in è occupà cun studegiar e pensergnar u er inventond insatge. En sasez n’èn quai gnanc exempels spectaculars. Però: Cura avais vus duvrà l’ultima giada il (bel) pled «cuar»? – Eba.

Ma per tuttina anc as dar qua in coc cuà spezial: da dunnas en speranza schevani (in pau grop) «Quella cuva» (Panaduz) u «Ella ha puspei mess a cuar» (Flem). 

4. dar piz a cup

Cler che l’aspect pascal na dastga betg mancar en questa glista. Qua pia in pèr (be in pèr!) da las numerusas expressiuns chattadas en divers vitgs per pitgar ils ovs, u eba, per dar piz a cup:

La Surselva dat péz a cup, la Lumnezia s’exercitescha en dar la botscha ed er a Mon e Riom vegn dà botschas. Ad Alvagni hani verbalisà al botschier, e putscher èsi en Engiadin’Ota. Là dispona Zuoz dal verb tutscher u ch’i din er fer tütsch; in pau «tütsch» discurra era Schlarigna, schend simplamain fer al putschen. A Sent e Scuol fani pizza da cuc; empè da cul piz parani da dar cul lad da l’ov a Domat, dond venter a venter. A Guarda dattani a tazzas, a cazzas a Susch ed a Lavin, e cocadöv vegni dà a Tschlin. Ils Jauers tiran a cuffel ed ils Zernezers nizzegian gist il coc cumplet, dond a cuf «prüm a piz, lur’a chül e poi a buttatsch».

5. er giaglinas nairas fan ovs alvs

E per finir in proverbi da l’Engiadina: «Eir las giallinas nairas fan ils övs alvs.» I n’emporta betg co nus planisain e putschain ils ovs e quants che nus mangiain e soviso … A la fin resta il far e damanar dals umans il medem, cumbain che nus essan dad apparientscha differenta – u apunta: era giaglinas nairas fan ovs alvs. (Jau na sun dentant betg segira, sche questa devisa ma dat propi confiert – anzi, mintgatant fa quella perder il curaschi pir da dretg.)

Fotografia: Tgira da giaglinas a la scola da puras ad Aschera (W. Zeller / Fototeca dal DRG)

Suonda LATABLA!


Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias fassettas per exprimer quellas fradaglias che van tras pel ed ossa. Perquai oz tschintg bels u buns maletgs per dis da gronda fradur. Sa chapescha chattads en il DRG.

1. sulegl cun dents

Gist quests dis èn els qua: Quels bels dis cun in sulegl glischant recent amez l’azur senza nibel. Quels dis, cura che l’aria è satiglia ed i bricla las piclas e piztga vi da las parts dal corp betg cuvridas. Quels dis, cura che nus duvrain in schal per enzugliar e stgaudar la fatscha ed essan grats per in na-scumond da zuppentar quella. Quels dis tipics per pudair dir: «Oz avain nus in sulegl cun dents.»

2. il general Frisch

Ses num tuna plitost viscal e frestg che da caracter crudaivel, ma impressiun fai schon, sche nus sesain (p.ex. a Zernez) en stiva privada, ed insatgi di (magari in pau sut vusch): «Id es coura il general Frisch.» L’avais udì? Il Frisch a spluntond cun sia detta marvla vi da l’isch? Sentis era gia la schelira che penetrescha tras sfessas e fanestras?

Forsa ch’il general Frisch è be l’avantguardia da quell’armada da fradurs continentalas, provegnentas nà da nordost, nà da la Sibiria. E perquai schain nus – e betg mo nus Rumantschs: «Oz èsi ina vaira Sibiria.»

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


3. il cac che schela en il tgil

Veglias perdunar la tscherna da quest’expressiun forsa pauc manieraivla! Ma ozendi, en temps dad envierns malguess e miaivels, n’èn cumparegliaziuns sco «igl è in fraid sco da mez enviern» nagina buna valur da referenza pli. Qua dovri schon maletgs pli expressivs (main suttaposts a midadas climaticas) per exprimer grondas fradaglias.

In maletg fitg concret (e probabel pervi da quai era derasà dapertut) è: «Igl è in fraid ch’il cac schela en il tgil.» Quels da Marmorera vevan «in fraid tgi schela l’ava ainta la vischea». Memia direct? Main vulgar, ma pli vermus, è quel qua, documentà en l’entir Grischun: «Oz na fan ins betg verms.» Tge confiert!

4. suar sut il nas

In’autra expressiun concreta-corporala è quella da la gutella sut il nas, p.ex. sco quai che nus la chattain a Müstair: «Id es ün chad chi fa süar sot il nas.» Chaud? Gea, la frasa è duvrada ironicamain, cura ch’igl è in fraid murdent – in fraid, cura ch’ins sua sin il pli anc sut il nas. U ch’ins di lura fitg lapidar sco a Susch (però er utrò): «Hoz vain il got dal nas.»

A La Punt-Chamues-ch percunter èsi anc pli extrem: là èn las fradaglias uschè grondas ch’i na basta gnanca per far suar sut il nas u sur la bucca, mabain unicamain en bucca: «Oz as süja be suot la laungia.»

5. ils pleds schelan en bucca

Tgi sa regorda anc dad esser restà tatgà d’enviern cun la lieunga umida … betg vi da l’amia, mabain vi dal tschabargal da metal? L’enviern èsi magari meglier da tegnair serrà la bucca ed enserrà la lieunga. Pertge quella dovri. Per discurrer, per exempel. Siond conscients da quest’impurtanza, din (u schevan) quels da Scuol: «Id es ün fraid chi schelan ils pleds in bocca.» Ed ils pleds, quels èsi da guardar da betg laschar schelar…

Fotografia: Glatscher dil Terri, Pizzo di Güida e Piz Ner, 1911 (W. Derichsweiler / Fototeca dal DRG)

Suonda LATABLA!


Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas chauras «linguisticas» or da la muntanera dals pleds – u cun auters pleds: mias «top tschintg» locuziuns cun chauras. Bavradas da la funtauna dal DRG.

1. tuppa chaura
Èsi insumma adequat da duvrar «ti tuppa chaura» per descriver ina persuna (per ordinari ina femna) main dotada cun intelligenza? Ils Engiadinais (refurmads) han almain l’opziun dad «esser scorts sco la chavra dal ravarenda», cura ch’els èn effectivamain scorts. Ma sche la tradiziun populara (panrumantscha) sa serva da la chaura per caracterisaziuns main scharmantas, sto bain esser insatge londervi. Èn chauras propi tuppas? Tut tenor mettain bain. Èn umans tups? Tut tenor … Mintgacas: tenor nossas locuziuns han persunas che crain da savair tut meglier, ma che na chapeschan gnanc in pip da la chaussa, «in spiert sco ina chaura» u ch’ellas èn «scortas sco la chavra dal vicari» – u sco quels da Medel din: «Quel sa tudestg sco las tgauras digl uestg.» Pia insumma betg.

2. bitschar ina chaura tranter las cornas
Co va quai: Bitschar ina chaura tranter las cornas? Para ch’ils Engiadinais san far quai, però be, sch’els èn maghers avunda – almain vi dal chau. A Zernez è perfin l’entir corp dad ina u l’auter uschè «meger ch’el gess tras las cornas d’üna chevra». Ma tenor mai: sch’in è abel da bitschar ina chaura tranter las cornas, lura n’è quel betg mo magher setg ed in zic gagliard, ma simplamain betg dal tut tschient.

3. far sco las chauras per il sal
Co dir, sch’insatgi è scharfira – p.ex. sin dultscharias? «Quella fa per ils grassins sco las chauras per il sal!» Quai po sa chapescha era vegnir extendì sin auters geners da garegiaments, sco quai che nus chattain p.ex. en in attest per Trun: «Quel fa per femnas sco las cauras pil sal.» E che regls e desideris na chalan betg cun la fin da la giuventetgna, mussa er ina locuziun da Dalin: «Las tgoras viglias letgan è bugen sal.» (Pli explicita ed explicativa che en il DRG è qua la remartga tar ils collegas da l’Idiotikon: die alten Geissen schlecken auch noch gern Salz – gemeint sind geile, alte Weiber.)

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


4. las chauras en ils seghels
Allusiuns maldeschentas sco sura fissan qua ed uss, al cumenzament dad in onn nov e net, in pau «sco las chauras che van per ils seghels», pia al fauss lieu. «Tü hast las chavras chi van pels sejels» vegn (u vegniva?) ditg en Engiadina Bassa als uffants che han la mutschigna en il fauss lieu, qvd. culond giu dal nas. Però: il maletg da las chauras en il seghel po bain esser bel, ma ozendi è’l probabel empè dad ina locuziun duvrabla plitost in lign.

5. ir sin chauras alvas
Qua e là guard’ins sin chauras alvas, p.ex. fixond palpiris alvs durant scriver (u betg scriver). Dentant, insacura èsi dad agir! E tuttenina ans dat x ina luna lura quel stumpel da simplamain far, senza grond plan e senza pasar las schanzas dad avair success – e lura giain nus sin chauras alvas. Per tschertins n’è quai – empruvar a bun gartetg – nagin chaprizi, mabain in motto, sco quai che l’exempel da Mustér ans mussa: «Jeu mun sin tgauras alvas, aber ampruar amprov’jeu.» Il parairi «quel va schon sin chauras alvas» po era vegnir duvrà per commentar stentas amurusas, numnadamain cura ch’in giuvenot va sin visita tar ina matta, malgrà che tut ils auters san gia ordavant ch’i na dat nagut ordlonder. Il pauper schani sa senta lura forsa sin la sava sco las chauras en ils seghels … Ma almain ha’l empruvà.

Fotografia: Chauras a Sufers, 1915 (O. Kunz / Fototeca dal DRG).

Suonda LATABLA!


Pagina 3 da 3

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


ARTITGELS POPULARS:

Alternativ, melancolic e fin - Intervista cun Ursina

09 da schaner 2017

Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...

In grond sigl sur las sumbrivas

18 da fanadur 2017

Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...

Berna first!

27 d'avrigl 2017

Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...

Charezzas e revoltas

12 da settember 2016

Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...

A la scuverta da Klaus Johann Grobe

06 d'october 2016

Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...

Buna glüna

17 da schaner 2018

Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

Go to top